تۇركى الەمىن الىپ بايتەرەك دەسەك, وسى قاسيەتتى داراقتىڭ دارا تامىرلارى عاسىرلار مەن داۋىرلەردىڭ تەرەڭ قويناۋىنان ءنار الادى. تۇتاستىق پەن ىنتىماقتى تۋ ەتكەن «تۇركى الەمى» دەگەن ۇعىم سوڭعى جيىرما جىلدىڭ كولەمىندە جاھان جۇرتشىلىعى تاراپىنان مويىندالىپ, ساياسي-الەۋمەتتىك قولدانىستارعا ەركىن ەنىپ كەتتى. سول ۇعىمعا جاڭاشا مازمۇن بەرىپ, تۇرلەندىرىپ تۇلەتكەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىنگى تاڭدا بارشا تۇركى الەمىنىڭ مويىندالعان رۋحاني جەتەكشىسى سانالادى. سوندىقتان دا ونى «تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى» دەپ اتايدى. وسىنىڭ ايعاعىنداي, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بارشاسىنا يگىلىك پەن ءۇمىت الاۋىن جاعىپ, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ەرتەڭىن باياندى ەتۋ جولىندا ەلباسى باستاماسىمەن ىرگە كوتەرگەن تۇركى كەڭەسى, تۇركپا, تۇركسوي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سىندى تۇركى حالىقتارى ىقپالداستىعى قۇرىلىمدارى بۇگىندە تابىستى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ازەربايجان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى جاۆانشير فەيزيەۆ «تۇركى ىقپالداستىعى» تۋرالى ىرگەلى مونوگرافياسىندا ەلباسىنىڭ جەتەكشىلىك قىرىنا ارنايى توقتالىپ, ونىڭ ءومىر جولى باۋىرلاس حالىقتاردىڭ دوستىعى مەن جاراسىمدى قارىم-قاتىناسىنا ارنالعانىن باسا ايتادى.
ارينە بۇگىندە «تۇركى الەمى جانە نازارباەۆ فەنومەنى» تاقىرىبىن زەرتتەۋدى نىسان ەتكەن ساياساتتانۋشى عالىمدار مەن پۋبليتسيست-قالامگەرلەردىڭ لەگى ەلىمىزدە دە, شەتەلدەردە دە مول ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ ساياسي قىزمەتىن ۇزاق جىلدار بويى تۇراقتى زەرتتەپ شۇعىلدانۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن پۋبليتسيست قالامگەر, تۇركيالىق بەلگىلى عالىم, پروفەسسور كۋرشاد زورلۋنىڭ «نازارباەۆ ليدەرلىگى: ۇلى دالانىڭ ورلەۋى» اتتى مونوگرافياسىنىڭ ورنى ايرىقشا دەپ بىلەمىز. سوندىقتان وسى ماقالامىزدا مونوگرافياعا ارنايى توقتالۋدى ءجون كوردىك.
اۆتور بايسالدى ساراپتاما جاساۋ ءۇشىن سوڭعى كەزدە ساياساتتانۋ عىلىمىندا قالىپتاسقان وزىق ادىسنامالىق-تەوريالىق مۇمكىندىكتەرگە يەك ارتادى. سان الۋان دەرەكتەردى دايەكتى دە دالەلدى تالداعان زەرتتەۋشى ەڭبەكتىڭ ەمپيريكالىق بولىمىندە ليدەردىڭ ەل اراسىنداعى, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى بەينەسىن ايقىنداۋ ءۇشىن ساۋالنامادان الىنعان قىزىقتى ناتيجەلەردى ۇسىنىپ, الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانۋشىلاردىڭ دا تۇلعاعا دەگەن نازارىن ەسەپكە الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قوعامدىق پىكىردىڭ ايناسىن ءوز ەڭبەگىندە ۇتىمدى پايدالانادى. كىتاپتى قولعا العان ءار وقىرمان ەلباسىنىڭ دارالىعى مەن دانالىعىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋەتتى دە قۋاتتى قازاقستاننىڭ تاماشا جەتىستىكتەرىن, قايناعان ءومىر-تىرشىلىگىن جاقىننان تانىپ-تۇسىنەتىن بولادى.
اۆتور الەمدىك ساياساتتا بەلگىلى ليدەرلەر مەن قوعامدى العا جەتەلەگەن جەكە تۇلعالاردىڭ عۇمىربايانى مەن قايراتكەرلىك ەرەكشەلىكتەرىن ۇلت ليدەرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دارابوز تۇلعاسىمەن سالىستىرىپ, تەرەڭ ساراپتاپ, قورىتىندى جاسايدى. ناتيجەسىندە «ن.نازارباەۆتىڭ ليدەرلىگى» شىن مانىسىندە ونىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا بۇگىندەرى انىق ايقىندالعان «قازاقستاندىق جول» مودەلىمەن ۇندەس ەكەندىگىن كورسەتەدى.
اۆتور ءوز كەيىپكەرىن «شىنايى ليدەرلىك دەگەنىمىز تاريحي سىن ساتتە ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ جوعارى مۇددەلەرىن ايقىن كورىپ, بۇعان جەتكىزەتىن شەشىمدى جولدى تابا ءبىلۋ», دەگەن انىقتاماسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ليدەرلىككە ءوز تاراپىنان ۇستەمە رەتىندە ءۇش قاسيەت قوسادى. ولار: تۇلعالىق دارا ەرەكشەلىك, قايراتتى ءىس-ارەكەت جانە ءارتۇرلى توسىن جاعدايعا قاراي ىلكىمدى وزگەرىپ وتىراتىن شىنايى شەبەرلىك. زورلۋنىڭ پىكىرىنشە, وسى ءۇش قاسيەت بويىنا جيناقتالعان تۇلعا قانداي دا ءبىر ساياسي سىن-قاتەرلەردە قيىننان قيىستىرىپ جول تابۋى ءتيىس. مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار اراسىندا وسىنداي قاسيەتتى بويىنا سىڭىرە العان قايراتكەرلەر عانا تاريحتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, ءوز حالقىنىڭ ءۇمىتىن اقتاي الادى.
بەلگىلى ساياساتتانۋشى عالىم, بىلىكتى مامان كۋرشاد زورلۋ وسى پايىمدارى ارقىلى ليدەرلىكتىڭ قازاقستاندىق مودەلىن اتالمىش ەڭبەكتە جان-جاقتى تالقىلاپ, كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرا العان. وسىلايشا بۇگىنگى ليدەرلىك تەوريالارى تۋرالى ساياسي زەرتتەۋلەر قاتارىنا «نازارباەۆ ليدەرلىگى» اتتى سوقتالى جاڭا مازمۇن, ساياسي-الەۋمەتتىك سونى كاتەگوريا ەنگىزگەن.
اۋقىمدى ەڭبەك كولەمدى ءۇش تاراۋدان تۇرادى. ارقايسىسى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق اۋىر دا الىپ كەڭىستىكتەردى ەڭسەرگەن ءار تاراۋ جەكە-جەكە تاقىرىپتارمەن وقىرمانعا تاۋەلسىز قازاقستان ارقىلى نازارباەۆتى, ەلباسى ارقىلى الەم ساحناسىنداعى قازاقستاندى قاپىسىز تانىتۋدى ماقسات ەتكەن. بۇل ماقسات دىتتەگەن دەڭگەيدە ورىندالىپ شىققان دەپ سەنىممەن ايتۋعا نەگىز بار. بۇعان وسى كىتاپ تۋرالى تۇركيالىق, قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ سوڭعى كەزدەرى ايتىپ جاتقان وڭدى پىكىرلەرى ناقتى دالەل.
جالپى الەمدىك ليدەرلىك ۇعىمىن كەڭىنەن تاراتا وتىرىپ, اۆتور نازارباەۆ ليدەرلىگىن «ترانسفورماتسيالىق ليدەرلىك», «كورەگەن ليدەرلىك» جانە «تۇراقتى ليدەرلىك» دەگەن ۇعىمدارمەن تولىقتىرىپ, بەزەندىرە تۇسەدى. ال ءوز كەزەگىندە وسى تولايىم ۇعىمدار ارنالانا كەلە « ۇلى دالا ليدەرلىگى» دەگەن اسا ايبىندى ءارى كورنەكتى باعالاۋعا ۇلاسادى. بۇل باعالاۋدىڭ اسىرەلەۋسىز, قوسپاسىز شىنايى ءارى دالەلدى عىلىمي قورىتىندى ەكەنىنە كىتاپتى وقۋ بارىسىندا بايىپتى كوز جەتكىزۋگە بولادى.
ەندى وسى ۇعىمدارعا اۆتور سيپاتتاۋلارى ارقىلى كوز جىبەرىپ كورەيىك. «ن.نازارباەۆ ليدەرلىگىنىڭ ترانسفورماتسيالىق ەلەمەنتتەرى ءتورت سالادا ايقىن كورىنەدى, – دەيدى ساياساتتانۋشى ك.زورلۋ. – ءبىرىنشىسى, يدەولوگيا; ەكىنشىسى, مادەنيەت; ءۇشىنشىسى, ەكونوميكا; ءتورتىنشىسى, مەملەكەتتىك جۇيە... بۇل ترانسفورماتسيا الەمدەگى وزگەرىستەرگە سينحروندى تۇردە ۇيلەسىممەن جۇزەگە اسۋدا».
«سىرت كوز – سىنشى» دەمەكشى, اۆتور نازارباەۆ ليدەرلىگىنىڭ سان قىرلى سىرلارىن سالقىنقاندىلىقپەن ساراپتايدى. الەم ساياساتكەرلەرىنىڭ ءجىتى نازارىنداعى نازارباەۆ كورەگەندىلىگى تۋرالى باتىل پىكىرلەرى دە كوڭىل اۋدارارلىق تۇيىندەر: «ن.نازارباەۆتىڭ ليدەرلىك دەڭگەيىنە كوتەرىلۋىندەگى ەڭ ىقپالدى فاكتوردىڭ ءبىرى – كەلەشەكتىڭ كەلبەتىن سىزىپ, ارمان-قيالدى شىندىققا اينالدىرۋى», دەيدى اۆتور. بۇل پىكىر دە تيىسىنشە ەلباسىنىڭ كوپتەگەن مەگا-جوسپارىنىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلعانى تۋرالى قورىتىندى پىكىرمەن دايەكتەلگەن.
ن.نازارباەۆ بويىنداعى تۇراقتى ليدەرلىك قاسيەتتى دە اۆتور «دامۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى» رەتىندە باعالايدى: «ن.نازارباەۆ ليدەرلىگى ءۇشىن تۇراقتىلىق – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ, تۇراقتىلىعىنىڭ جانە جاقىنداپ كەلە جاتقان سىن-قاتەر داعدارىستارعا قارسى تۇرارلىق كۇرەسىنىڭ كىلتى دەگەن ۇعىمدا. قازاقستاننىڭ 28 جىلدىق مەرزىمدە قانشاما كەدەرگىدەن ءوتىپ, قانداي قيىندىقتارعا قارسى تۇرعانىن ەسكە الار بولساق, مۇنداي تۇراقتىلىقتىڭ تەك كەزدەيسوقتىق ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز», دەيدى ك.زورلۋ تۇراقتى ليدەرلىك ۇعىمى تۋرالى ايتا كەلە. سونىمەن بىرگە وسى تۇراقتىلىقتىڭ مىسالى رەتىندە ەلباسىنىڭ قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن كەتۋ تۋرالى شەشىمىن دە كەلتىرە كەتەدى.
وسىلايشا نازارباەۆ ليدەرلىگىنىڭ سان الۋان قاتپارلارىن ساتى-ساتىسىمەن ساراپتاي كەلە, اۆتور « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى», «رۋحاني جاڭعىرۋ», «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى, لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ سياقتى باستامالاردىڭ تۇركى الەمى ءۇشىن دە ماڭىزعا يە, ومىرشەڭ قۇندىلىقتار ەكەنىن دالەلدەپ شىعادى.
ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ساياسي ارەناداعى بەدەلىنە توقتالماس بۇرىن ساياساتتانۋشى عالىم ەلباسىنىڭ ءوز ەلىندە اتقارعان عاسىرلىق ماسشتابتاعى اسا اۋقىمدى جوبالارىنا سارابدال شولۋلار جاساعان. سولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى, ارينە, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جاڭا استانا جوباسى. بۇل تۋرالى كىتاپتاعى «جاڭا استانانىڭ ساۋلەتشىسى» اتتى كولەمدى تاراۋدا جان-جاقتى اڭگىمەلەنگەن. ءبىز وسى قۇبىلىسقا ءوزىمىز ەمەس, شەتەلدىك ساراپشى كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراپ, بىزگە ءمالىم, بەيمالىم كوپتەگەن جايتقا كۋا بولامىز. ماسەلەن, استانانى كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاندا سول كەزدەگى تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەل بىلاي دەگەن ەكەن: «قازاقستاننىڭ استاناسى وزگەرمەس بۇرىن بىرنەشە رەت كەزدەستىك. ول كەزدە كەيبىر سىندار ايتىلىپ جاتتى. بىراق ءبىز وعان ۇنەمى قولداۋ كورسەتتىك. جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ ەڭسەسى تىك, ءوز-وزىنە سەنىمدى بولۋى ءتيىس». وسى ءبىر شاعىن دەتالدىڭ وزىنەن-اق باۋىرلاس حالىقتىڭ قازاق باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتىنا دەگەن تەرەڭ قۇرمەتى مەن كىرشىكسىز سەنىمى ايقىن اڭعارىلىپ تۇرعانداي.
بۇگىندەرى ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن ىرگەسى قالانعان تۇركى كەڭەسىنىڭ ورتاق الاڭىنا توپتاسقان باۋىرلاس ەلدەر الىپ قۇرلىق ەۋرازيانىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن, شىعىسى مەن باتىسىن بايلانىستىرىپ جاتىر. تۇركىتىلدەس ەلدەر ارقىلى جاڭا جىبەك جولىنىڭ قۇرلىقتىق ترانس-كاسپي جەلىسى, سونىمەن قاتار سولتۇستىك-وڭتۇستىك ەكونوميكالىق ءدالىزى وتەدى. كورشىلەس ەلدەر كەڭ-بايتاق ەۋرازيا قۇرلىعىندا ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن بەرىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ وتىر. وسى تاقىرىپتى تەرەڭ تالداعان عالىم ك.زورلۋ ۇلت ليدەرىنىڭ سارابدال ساياساتىمەن جۇزەگە اسۋعا مۇمكىن بولعان ينتەگراتسيالىق يگىلىكتەردىڭ قاي-قايسىسى قازىر تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالعانىن تاپتىشتەپ تالدايدى.
تۇلعا تۋرالى جازۋ وڭاي ەمەس. ول – وزىڭمەن ءبىر داۋىردە عۇمىر كەشىپ وتىرعان ءارى الەم تانىعان تۇعىرلى تۇلعا بولسا, جازۋ ءتىپتى قيىنداي تۇسەتىنى بەلگىلى. بەلگىلى عالىم, ساياساتتانۋشى كۋرشاد زورلۋ وسى قيىندىقتى ەركىن ەڭسەرىپ, عىلىمي نەگىزدەر مەن تەوريالارعا سۇيەنە وتىرىپ, تۇلعاتانۋدا جاڭا تەرمين ۇسىنىپ وتىر. قازىرگە دەيىن كىتاپتىڭ تۇركيادا كەڭ تارالىپ, ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعانىن جانە مونوگرافيا تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر مەن رەتسەنزيانىڭ جاريالانعانىن قاپەرگە الساق, قازاقستاننىڭ جارقىن پاراقتارىن عىلىمي دايەكتەگەن تاعى ءبىر جاقسى كىتاپتىڭ جارىققا شىققانى انىق. قۇتتى بولسىن دەيمىز!
