رۋحانيات • 24 اقپان، 2020

ءوزى دە، ءسوزى دە سۇلۋ

95 رەتكورسەتىلدى

قاڭتاردا ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى انتون پاۆلوۆيچ چەحوۆتىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولدى. تۆورچەستۆودا قىسقالىق كونتسەپتسياسىن ۇستانعان ءھام سونىسىمەن ادەبيەتكە ەرەكشە قۇبىلىس اكەلگەن چەحوۆ اقساقالدى الەم امسە ءسۇيىپ وقىدى، قازاق وقىرمانى دا جاقىن تارتتى. بۇگىنگى داڭقىنا جازۋشىلىقتىڭ ءتاتتى ازابىمەن جەتكەن قالامگەر «چەحوۆسكي ينتەلليگەنت» تۇسىنىگىن تىرىدەي كورسەتىپ ءھام ونىڭ العاشقى زيالىسى دا ءوزى بولدى.

ورىس ادەبيەتىنىڭ الەم تۆورچەستۆو­سىنداعى ءۇش تەمىرقازىعى تولستوي، دوستوەۆسكي ءھام چەحوۆ ەكەنىن سول زامان­دا-اق وقىرمان دا، ادەبيەتشىلەر دە راستاپ، مويىندادى. ال اتاقتى پۋشكينگە كەلسەك، ورىس ادەبي گازەت-جۋرنالدارىنان باقىلاپ كورگەنىمىزدەي ءھام ءوز جۋرناليستەرىنىڭ جازعانىنداي، پۋشكين الەمگە جەتە الماپتى. نەگە دەسەڭىز، ونى اسقاقتاتۋ ۇلتتىق ماقتانىشتان گورى ۇلت­تىق مەنمەنشىلدىككە سايىپ كەلەدى ەكەن-مىس. ۇرانعا اينالعان اپوللون گريگورەۆتىڭ «پۋشكين – ءبىزدىڭ بارىمىز» دەگەن سوزدەرىندە اكتسەنت ءۇشىنشى سوزگە تۇسكەندىگى ماقالانىڭ كونتەكستىنەن اڭعارىلىپ تۇرعانىنا دا يلاندىق. سونىمەن پۋشكين – «ورىستىكى».

ال سۋرەتكەر چەحوۆ كوپتەن بەرى «ورىس­تىكى» عانا ەمەس. الەمدىك ساحنالاردا ەڭ كوپ قويىلاتىنى دا شەكسپير مەن چەحوۆتىڭ پەسالارى. ەكەۋىن دە ءتاۋىر دراماتۋرگ ساناماعان لەۆ تولستوي كەيىن قاتتى تاڭعالعان دا بولار. ءتىپتى چەحوۆ ءۇشىن ءىشتارتىپ ەرەكشە قۋاناتىن ءجونى بار دەپ تە ويلايمىز. ءومىر جولدارىنا قاراساق، ۇلى تولستوي چەحوۆ اعايدى قاتتى قۇرمەت تۇتقان. تولستوي 1901-1902 جىلدارى قىرىمدا ەمى جوق ءۇش اۋرۋمەن اۋىرعاندا، چەحوۆپەن ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىرادى ەكەن. ال گاسپرادا تولستوي تەك چەحوۆپەن عانا سۋرەتكە تۇسكەن. مۇڭدى سۋرەتتە ايىقپاس دەرتكە شالدىققان قوس الىپ جازۋشى گرافينيا پانينانىڭ ۆيللاسىنىڭ تەرراساسىندا وتىر. بۇدان كەيىن قارت تولستويعا 10 جىلداي ءومىر ءسۇرۋ بۇيىرسا، الدەقايدا جاس چەحوۆ ەكى جىل وتكەن سوڭ بادەنۆەيلەردە قايتىس بولادى.

تاعى ءبىر جايت، 1897 جىلدىڭ كوكتە­مىندە چەحوۆتىڭ قۇرت اۋرۋى اسقىنىپ، اۋرۋحاناعا تۇسكەندە، العاشقى بولىپ كوڭىل سۇراپ كەلگەن دە تولستوي. ونىڭ دەنساۋلىعى ازىرگە سىر بەرمەگەندىكتەن بە ەكەن، ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى ءسوز قوزعاعان. اسەرلى سويلەگەنى سونشالىق، كەتكەن سوڭ چەحوۆ توقتاۋسىز قان قۇسىپتى. چە­حوۆ تولستويمەن كەزدەسۋىن بىلايشا اڭگى­مەلەيدى: «ول ماڭگىلىك ءومىردى كانتتىق كۇ­يىندە ۇعادى; تولستوي تۇسىنىگىنشە ءبىزدىڭ بارلىعىمىز (ادامدار مەن جانۋارلار) باستاپقى كۇيىمىزدە ءومىر سۇرەمىز (سانا، ماحاببات)، ءبىز ءۇشىن بولمىس پەن ماقسات قۇپيا كۇيدە قالادى. مەن ءۇشىن بۇل باس­تاۋ نەمەسە كۇش قالىپسىز مۇزداي ماسسا رەتىندە كورىنەدى، مەنىڭ «مەنىم» – مەنىڭ دارالىعىم، مەنىڭ سانام وسى ماسسامەن بىرىگىپ كەتەدى – ماعان مۇنداي ماڭگىلىك ءومىردىڭ قاجەتى جوق، مەن ونى قابىلداي المايمىن، ال لەۆ نيكولاەۆيچ مەنىڭ وسىنى ۇقپاعانىما تاڭعالدى».

چەحوۆ ابستراكتىلى اڭگىمەلەردى جەك كورگەن. مەيلى ماڭگىلىك ءومىر، مەيلى سوعىس، بەيبىتشىلىك – قانداي تاقىرىپ بولسا دا ءبارىبىر. ماسەلەن، چەحوۆتىڭ قوعامدىق جيىندا ءبىر ايەلمەن اڭگىمەسى بىلاي بولعان:

– انتون پاۆلوۆيچ! ءسىزدىڭ ويىڭىزشا سوعىس نەمەن اياقتالادى؟

چەحوۆ جوتكىرىنىپ الىپ، ءسال ويلانىپ، سالماقتى، مەيىرىمگە تولى داۋىسپەن ءبۇي دەگەن:

– بالكىم، – بەيبىتشىلىكپەن...

– ارينە، وعان داۋ بار ما! بىراق كىم جەڭەدى؟ گرەكتەر مە، تۇرىكتەر مە؟

– مەنىڭ ويىمشا، كۇشتىسى جەڭەدى.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قايسىسى كۇشتى؟

– جاقسى تاماقتاناتىندارى مەن بىلىمدىرەگى...

– قالاي تاۋىپ ايتتىڭىز! – دەيدى سۇيسىنگەنىن جاسىرا الماعان بىرەۋى.

– ال ءسىز قايسىسىن كوبىرەك جاقسى كو­رەسىز – گرەكتەردى مە، الدە تۇرىكتەردى مە؟

چەحوۆ وعان سىپايى جىميىپ جاۋاپ قاتقان:

–- مەن مارمەلادتى جاقسى كورەمىن... ال ءسىز شە؟

چەحوۆتىڭ باسقالاردان ەرەك سىپايى­لىعى دا ەل اۋزىندا. بىردە رەۆوليۋتسيالىق باعىتتى ۇستاناتىن قىز­دار گوركيدى قورشاپ الىپ، ونىڭ «ماركسيست» الدە «حالىقشىل» ەكەنىن انىقتاماق بولادى. گوركي ءوزىن تى­عىرىققا تىرەگەندى جەك كورەتىندىكتەن ءبىر قىزدىڭ ء«سىز قاي پلاتفورمادا تۇرسىز»، دەگەن سۇراعىنا: «قىمباتتىم، پلاتفورمادا بورەنە تاسيدى»، دەپتى. «مارمەلاد» پەن «بورەنە» ارا­سىنداعى ايىرماشىلىقتان-اق ءبىرى­نىڭ چەحوۆ، ءبىرىنىڭ گوركي ەكەنىنەن جا­ڭىلىسۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەستەي.

ساحالين ساپارىنان ءۇندى مۇحيتى مەن تسەيلون ارقىلى قايتقان سۋرەتكەر بارلىق قالامداستارى سياقتى ساياحاتتاعاندى ۇناتقان. بىراق چەحوۆتىڭ وتىرىقشى ومىرگە، ءوز «ۇيىنە» دەگەن ۇمتىلىسى ءبىر سۇم­دىق اسەر ەتەدى. ول 44 جىل عۇمى­رىنىڭ 26 جىلىندا عانا مۇمكىندىگى بولا تۇرا، ماسكەۋ تۇبىنەن مەليحوۆو قو­جالىعىن، يالتادان بەلايا داچانى، جازعى ءۇيدى جانە گۋرزۋفتان كنيپپەردى ساتىپ الادى. مەليحوۆادا تۇرعاندا حات جازۋمەن (ونىڭ حات الماساتىن دورباسى ءالى كۇنگە دەيىن مەليحوۆ مۋزەيىندە ءىلۋلى تۇر)، دارىگەرلىكپەن شۇعىلدانعان.

چەحوۆ قىسقا بولسا دا، ماعىنالى، جاپ-جاقسى ءومىر ءسۇردى. شەبەر قالامگەر عۇمىرى ەڭبەككە دە، ساياحاتقا دا، ءتىپتى سوقىر تاۋەكەلگە دە تولى بولدى. اۋىر ناۋقاس الپەتىن ادام تانىماستاي وزگەرتكەنگە دەيىن ول وتە سۇلۋ بولىپتى. ءتىپتى يالتادا وتكىزگەن سوڭعى جىلدارىندا وعان گيمنازيا قىزدارى استە تىنىم بەرمەپتى دەيدى.

P.S. وتانىندا چەحوۆتىڭ مەرەيتويى ۇلان-اسىر تويعا ۇلاسپادى دەپ ەستىدىك. كىتاپحانالارداعى ءبىردى-ەكىلى شارادان وزگە باس كوتەرەتىندەي جاڭالىق بولماپتى-مىس. اقيقاتىندا ءبىز بىلەتىن ءھام ءسىز وقىعان، سىردىڭ سۋى سيراعىنان كەلمەيتىن چەحوۆ اقساقال ىردۋ دۋمانعا مۇقتاج ەمەس. ول ورىس دەرەۆنياسىنان، ورىس قوعامىنان ءتۇۋ شالعايعا الىستاپ كەتكەلى قاشان؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار