بۇگىندە ەلوردا دۇكەندەرىندە ون جۇمىرتقانىڭ ورتاشا باعاسى 360 تەڭگە. بۇل سوماعا تىكەلەي ءوندىرىس قۇنى, ءوندىرۋشىنىڭ پايداسى, قاپتاماعا وراۋ, تاسىمال قۇنى, دۇكەن اقىسى كىرەدى.
وندىرۋشىدەن, ياعني قۇس فابريكاسىنان جۇمىرتقا ءبىر داناسى 22,7 تەڭگەمەن شىعادى. بۇل جەردە 78% تازا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى. وعان جەم قۇنى (52,7%), زاۋىت جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسى (7,9%), ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتار (1,76%), كوممۋنالدىق قىزمەتتەر – ەلەكتر قۋاتى , گاز قۇنى (2,2%), جۇمىرتقالاردى وراۋ (4,4%) كىرەدى. جانە كومپانيا 6,6% اكىمشىلىك شىعىندارعا, 4,4% بانكتىك كوميسسيالارعا جۇمسايدى (باسقاشا ايتقاندا, نەسيە تولەمدەرى, ويتكەنى بارلىق كاسىپورىندار نەسيەلەرمەن جۇمىس ىستەيدى). وندىرىلگەن سالىقتىڭ شامامەن 11 پايىزى دا جۇمىرتقا قۇنىنا ەنەدى.
وندىرۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, وندىرىستىك شىعىندار جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى, بۇعان, ەڭ الدىمەن, جەم باعاسىنىڭ ءوسۋى جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋى سەبەپ. سونداي-اق, وندىرۋشىلەردىڭ ءوزى دە الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىم رەتىندە جۇمىرتقا باعاسىن ۇستاپ تۇرۋعا مىندەتتەلگەن.
ء«بىز جۇمىسىمىزدى جۇمىرتقا باعاسى بويىنشا مەموراندۋمعا قول قويۋدان باستايمىز, ونىڭ نەگە كەرەك ەكەنىن دە جاقسى تۇسىنەمىز. بىزگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەدى », - دەيدى «اي-قۇس » قۇس فابريكاسىنىڭ باسشىسى تيمۋر قوجاحمەتوۆ. – ال سۋبسيديالاردىڭ كۇشىن جويۋ بۇل مىندەتتەمەنى الىپ تاستاي ما, جوق پا؟ جوق, سەبەبى, وسى اپتادا ءبىز اكىمدىكتەرمەن وسى مەموراندۋمعا قول قويدىق. قول قويىلماسا, مونوپولياعا قارسى كوميتەتتىڭ قاراۋىندا تاعى ءبىر مەحانيزم ىسكە قوسىلادى. ياعني ءبىزدىڭ جاعدايىمىز قيىندادى. شىعىندار وسۋدە, بيدايدىڭ باعاسى قازىر 80 مىڭ تەڭگەدەن اسادى (4 سانات ءۇشىن), دەمەك, جەم باعاسى دا ارتادى. وتىن, ەلەكتر قۋاتى, سۋ دا قىمباتتاپ جاتىر. بىزدەن جالاقىنى كوبەيتۋ تالاپ ەتىلەدى. دەسە دە, بارلىق وندىرىستىك شىعىندار وزىمىزدە قالادى. الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر دە ساقتالۋدا ».
جۇمىرتقاعا سۇرانىس ماۋسىمدىق سيپاتقا يە. جازدا ادامدار كوكونىستەر مەن جەمىستەردى كوبىرەك تۇتىنعاندا باعالار كۇرت تومەندەيدى, ال قىستا, اسىرەسە جاڭا جىل كەزىندە ءوسىپ كەتەدى. بىراق باعانىڭ تومەندەۋىن وندىرۋشىلەر مەن ساتۋشىلار عانا بايقايدى.
ء«سىز بازارلاردان جۇمىرتقا ساتىلىپ جاتقانىن بايقادىڭىز با؟ - دەپ سۇرايدى دامير اشيعاليەۆ («اگروفيرما اكاس» جشس). - 32 تەڭگە (داناسىنا). زاۋىت ولاردى 22 تەڭگەدەن ساتادى. ولار بىردەن 10 تەڭگە قوسادى. بۇل ءتىپتى «ساتۋ تىزبەگى» ەمەس - ءبىز 22-گە الىپ كەلەمىز, ولار بىردەن 32-تەڭگەگە ساتادى. بولدى. ال جازدا سۇرانىس تومەندەگەن كەزدە ءبىز 10 تەڭگەدەن ساتامىز. بىراق ءسىز ءۇشىن باعا تومەندەمەيدى عوي. ال مونوپولياعا قارسى مونيتورلار ءبىزدى - وندىرۋشىلەردى عانا سىنايدى. قۇداي ساقتاسىن, ءبىز باعانى كوتەرىپ جاتساق, ولار بىردەن كوتەرە قويادى. ولارعا جانار-جاعارماي ماتەريالدارى كوبەيگەنىن, جەم, ەلەكتر قۋاتى تۋرالى ايتساق, بۇل سىزگە قاتىستى ەمەس دەيدى. بىزگە نە ىستەۋ كەرەك؟».
شىنىندا دا, قۇس فابريكاسىنان شىققاننان كەيىن, جۇمىرتقانىڭ باعاسى شارىقتاي بەرەدى. ايماقتارعا جەتكىزۋگە شامامەن 4% جۇمسالادى. 13% - بولشەك ساۋدا ءۇشىن بۋىپ-ءتۇيۋ شىعىندارى, 19% ديستريبۋتسيا - سول دەلدالداردى ايتىپ تۇرمىز. ال 20% -دان استامى – ساۋدا نۇكتەلەرىنە (شامامەن 13% قوسىمشا اقى جانە 9% - رەترو بونۋستىق تولەم) كەتەدى. تۇتاستاي العاندا, جۇمىرتقالار زاۋىتتان دۇكەنگە دەيىن 60% قىمباتتايدى.
تاماقتانۋ باعىتىنىڭ رەتتەلمەيتىنى تاڭ قالدىرادى. باعا قوسۋعا ەش شەكتەۋلەر جوق. العاشىندا ء وندىرۋشىنىڭ باعانىڭ كوتەرىلۋىنە جول بەرمەۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋ ارقىلى جانە سوڭىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەرگە شەكتى شەكتەۋدى 15% -دان اسپايتىنداي تىكەلەي تاراتۋ جەلىسىندە باقىلايدى.
نە بولسا دا, ونىمنەن ەڭ از پايدانى ءوندىرۋشى الادى, ونسىز ءونىم بولماس تا ەدى عوي. دەگەنمەن, ەڭ ءتيىمدىسى – دەلدالدىق. تاۋەكەل جوق, ال تابىس دەلدالدىق قوسىمشا قۇننىڭ 19 پروتسەنتىنەن كەم ەمەس.
قازىرگى تاڭدا وندىرۋشىلەر باعانى كوتەرگىسى كەلمەيتىنىن مويىندايدى. دەگەنمەن, سۋبسيديا الىنىپ تاستالسا, وسىلاي جاساۋعا ءماجبۇر. جالپى جۇمىرتقا باعاسىنىڭ ءوسۋ بولجامى ەڭ سوراقىسى ەمەس. كاسىپورىندارىمىز بىردەن قازاقستانداعى, ىشكى نارىقتان قاعىلادى.
ء«بىز باعانى كوتەرە الامىز. بىراق بۇل داۋلى شەشىم. باعا كوتەرىلە سالا, مۇندا رەسەيلىك, بەلورۋستىق جۇمىرتقالار كىرەدى جانە ولار جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى نارىقتان ىعىستىرادى. بۇل جازعى ماۋسىمدا, جۇمىرتقاعا سۇرانىس ازايعاندا باستالادى », - دەپ ءتۇسىندىردى تيمۋر قوجاحمەتوۆ.
قازاقستاندىق جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ەسەبىنشە, سۋبسيديالار جويىلعان جاعدايدا, جۇمىرتقا باعاسى بىردەن 15% -عا وسەدى, ال جىل سوڭىندا ول 40% -عا ءوسۋى مۇمكىن. قولدانىستاعى قۇس فابريكالارىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى بيىل جابىلۋعا ءماجبۇر بولادى, سەبەبى ولار ءوز بەتىمەن دامي المايدى. ولارمەن بىرگە ەكى مىڭ جۇمىس ورنى جويىلادى. قاۋىمداستىق ويلانباستان شەشىم قابىلداماۋعا جانە وندىرۋشىلەرمەن بىرگە يمپورتتى الماستىرۋ جانە دامىعان ءوندىرىستى جوعالتپاۋ جولىندا دۇرىس كوزقاراس تانىتۋعا شاقىرادى.
