رۋحانيات • 19 اقپان، 2020

اباي جانە مارجاني دۇنيەتانىمى

1314 رەتكورسەتىلدى

اباي جانە ونىڭ دۇنيەتانىمى تۋرالى ايتقاندا وي-تانىمىنىڭ، اسىرەسە شىعىستىق-ءدىني تەرەڭ تولعامدارىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن تۇلعالار تۋرالى توقتالماي كەتۋ استە مۇمكىن ەمەس. دالا ءداستۇرى مەن حالىق فيلوسوفياسىن بالا جاستان بويىنا ءسىڭىرىپ، كەيىن مەدرەسەدە وقىپ، ءتىل ۇيرەنىپ، وزدىگىنشە ىزدەنگەن دانىشپاننىڭ شىعىس پەن باتىستى تەل ەمىپ، ادامزاتتىق ورەگە كوتەرىلۋىنە، ارينە وقىعان كىتاپتارى مەن ءتالىم العان ۇستازدارىنىڭ تيگىزگەن اسەرى وراسان زور بولعانى انىق. ابايعا اسەر ەتكەن سونداي تۇلعانىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى تاتار حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى شيحابەددين مارجاني (1818-1889) ەكەنى بەلگىلى.

XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنداعى مۇسىلمان-تۇركى حالىقتارى اراسىندا باستالعان جاديدشىلدىك-جاڭاشىلدىق قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان ول تۋرالى شاكىرتتەرى: «شيحابەددين ءمارجانيدىڭ ءتالىم-تاربيەنىڭ ءتاسىلىن جاڭارتۋ جولىنداعى پىكىرلەرى كوپتەگەن قارسىلىققا ۇشىراعانىمەن، قالىڭ بۇقارا حالىق اراسىندا كەڭ قولداۋ تاپتى، وي-تولعامدارى جۇرتشىلىققا جاڭا باعىت بەردى. سول ارقىلى بۇحارا مەدرەسەلەرىنىڭ تاڭعاجايىپتىلىعى تۋرالى تۇسىنىك تالقىعا ءتۇسىپ، مەكتەپ جانە مەدرەسەلەردىڭ جاڭارۋ قاجەتتىلىگى ايقىندالدى. ويشىلدار مەن زيالىلار بۇل قوزعالىستى تەز ءتۇسىنىپ، تەرەڭ ۇعىنىپ، سەڭ بۇزىلىپ، مەكتەپتەردە جاديدشە-جاڭاشا وقىتىلا باستادى. تاتارلار ءۇشىن يسمايل عاسپىرالى، داموللا عالىمجان بارۋدي، حايرۋللاھ حازىرەت وسماني، حادي ەفەندي اتلاسي، احمەد جانە عاني بايلار سياقتى جاديدشىلدىك اعىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلارعا ۇلكەن اسەر ەتكەن مارجاني حازىرەت حالىقتى جاڭاشىلدىق، جاديدشىلدىككە باستاعان العاشقى ۇستاز بولىپ سانالادى» دەپ جازدى 1915 جىلى شىققان ارنايى جيناقتىڭ العىسوزىندە.

قازاق، تاتار جانە باشقۇرت حالىقتارىنىڭ ورتاق ويشىلى، جاڭاشىل باعىتتاعى اقموللا اقىن:

ء«بىرادار، سىزگە وتىنەم سالەم جازىپ،

كوزىڭ سال مارجاني ول – تەمىر قازىق.

بولماسا قۇبىلا تاپپاي اداسارسىڭ،

قاراڭعىدا ءجون بىلمەي، جولدان ازىپ»،

دەپ جىرعا قوسقان شيحابەددين مارجاني ابايعا جانە الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرىمەن بىرگە ءوز جالعاسىن تاپقان جاڭا تۇرپاتتاعى ۇلتتىق وي-تانىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى. سوندىقتان اباي دۇنيەتانىمى مەن ونىڭ ءدارىس العان مەكتەبى مەن ۇستازدارىنا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى.

اباي مەن مارجاني اراسىنداعى ۇندەستىككە كەڭ توقتالعان اقجان ماشانوۆ ء«ال-فارابي جانە اباي» اتتى ەڭبەگىندە: «قارقارالىدا، سەمەيدەگi مەدرەسەلەردە ءمارجانيدىڭ تiكەلەي وزiنەن ءتالiم العان ادامدار وقىتقان. اباي – سەمەيدە سول مارجاني شاكiرتتەرiنەن وقىعانداردىڭ بiرi. اباي ەڭبەكتەرiندە ءمارجانيدىڭ قوزعاعان ماسەلەلەرi كوپ كەزدەسەتiندiگi وسىدان»، دەپ كورسەتەدi. راس ءسوز. ءمارجانيدىڭ ۇزدىك شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى كاشافەددين بين شاھيماردان (شاھماردان ۇلى) ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قارقارالىدا يمام ءارى مەدرەسە مۇعالىمى بولىپ بالا وقىتقان. سول ارقىلى مارجاني يدەيالارىنىڭ قازاق دالاسىنا كەڭ تاراۋىنا سەپ بولعان.

بۇركىت ىسقاقوۆ شىعىستىڭ جارىق جۇلدىزىنا اينالعان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ مارجانيمەن ەتەنە ارالاسقانىن، عۇلامانىڭ شاكىرتى، اراب، پارسى، تۇركى تىلدەرىنىڭ بىلگىر مامانى، پەتەربور مەن قازان ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتۋشى بولعان تاتار وقىمىستىسى حۇسايىن فايىزحانوۆپەن جاقىن دوس بولعانىن جازادى. كەزىندە ۆ.ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ، ۆ.بارتولد سىندى اكادەميكتەر فايزحانوۆتىڭ شىعىستانۋ جونىندەگى ەڭبەكتەرىن وتە جوعارى باعالاعان. ءانۋار دەربىساليننىڭ جازۋىنشا، فايىزحانوۆ قازاقتىڭ تاعى ءبىر ۇلى تۇلعاسى ىبىراي التىنسارينمەن دە جاقىن ارالاسقان. ول ورىنبوردا ىبىرايمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، سىرلاسىپ، جاس الشاقتىعىنا قاراماستان دوس ادامدارشا تابىسىپ، تۇسىنىسكەن. ال بۇل كەزدەسۋلەر ارقىلى ىبىرايدىڭ مارجاني پىكىرلەرىمەن تانىسپاۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز ءمارجانيدى شوقان، ىبىراي، اباي سياقتى قازاقتىڭ ءۇش ۇلى تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن اسا ءىرى ويشىل-عۇلاما رەتىندە قابىلدايمىز.

شيحابەددين مارجاني قازىرگى تاتارستان توپىراعىنداعى ياپانجى اۋىلىندا 1818 جىلى 3 قاڭتاردا دۇنيەگە كەلگەن. العاشىندا بۇحارادا ءبىلىم العان ءوز اكەسى باحاەدديننەن ساۋاتىن اشقان مارجاني 6 جاسىندا مەدرەسەگە بارادى. ءسويتىپ 6-10 جاستارىندا اراب تىلدەرىن ۇيرەنە باستايدى. 16 جاسىندا اكەسىنىڭ مەدرەسەسىندە كومەكشى مۇعالىم قىزمەتىن اتقارۋعا كىرىسەدى. وسى كەزەڭنىڭ وزىندە مارجاني تاقۋالىعىمەن قوسا، وقىعان عالىمدارىن سىن ەلەگىنەن وتكىزىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن. سوندىقتان العاشقى ۇستازدىق قىزمەت اتقارعان تۇسىندا ءداستۇرلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ رەتسىزدىگىن بايقاعان مارجاني مۇعالىمدىك قىزمەتىن تاستاپ، بۇحارادا ءبىلىم الۋعا قۇشتار بولادى. ءسويتىپ ول 21 جاسىندا، 1839 جىلى بۇحاراعا بارىپ، وسىندا ءوز ءداۋىرىنىڭ اتاقتى ۇستازدارىنان ءدارىس الا باستايدى. الايدا ش.مارجاني ءبىر-ەكى جىل وقىعاننان كەيىن ايتارلىقتاي ىلگەرىلەي قويماعانىن تۇسىنەدى، ول ءۇمىت ارتىپ كەلگەن بۇحارادا كوزدەگەنىنە جەتە المايدى. ويتكەنى بۇحارادا تەك ءدىني عىلىمدارعا عانا ءمان بەرەتىن ەدى. سوندىقتان بۇحارادا ءبىلىم العان كەزىندە مەدرەسەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ، وسى ولكەدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ءالسىز، كەمشىن تۇستارىن جانە ءدىن عىلىمدارىنىڭ قاتەلىكتەرىن سىنايدى. بۇل تۋرالى ول 1883 جىلى قازاندا باسىلعان «ۆافيات ال-اسلاف ۋا تاحيات ال-احلاف» اتتى ەڭبەگىندە: ء«بىزدىڭ حالىق ساباق بەرۋدە بۇحارا مەدرەسەلەرىن ۇلگى تۇتادى. الايدا بۇحارا حالقى مەن وكىمەتىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ىسىنەن حابارى از، سوت جۇيەسى رەتسىز جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى دە تارتىپتەن جۇرداي. ولار سينتاكسيستەن «شەرح-ي كافيە-ي موللا ءجاميدى» (يبن-ي ءحاجيبتىڭ «كافيە» كىتابىنا ابدۋراحمان جامي جاساعان تۇسىندىرمە) وقىپ، ونىمەن 3 جىل شۇعىلدانادى. وسى وقۋ كەزىندە ءوز رەتىمەن ەمەس، سوڭىنان باسىنا قاراي وقيدى جانە ەڭ قاجەتتى تۇستارىن وقىماي، تاستاپ كەتەدى. «قيسىن» (لوگيكا) ساباعىندا «شامسيە» كىتابىنىڭ باسىنان بىرنەشە قاتار وقىعاننان كەيىن تۇسىندىرمە مەن بەلگىلەرگە نازار اۋدارادى دا، وسىمەن 2 جىل وتكىزەدى. «تەحزيپ» (تۇزەتۋ) كىتابىنان باستاپ، ء«ال-حامدۋ-ليللاح» ءسوزىنىڭ تۇسىندىرمەسىنە ءبىر جىل بولەدى. ونى «باحس-ي حامد» دەپ اتايدى. الايدا وسى ماداق، تۋرا جول، سىلتەمە، تالداۋ ماسەلەلەرىنىڭ قيسىن ىلىمىمەن قانداي بايلانىسى بار؟ مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ ءبىز بۇل ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ الا المادىق. بۇحارادا ءپالساپا، گەوگرافيا، تاريح عىلىمدارىنان جانە الەمدەگى جاعدايلار جونىنەن ەشقانداي مالىمەت جوق. بۇلار قاجەتتى عىلىمدار دەپ سانالمايدى. بۇحارادا ىقىلاستى ادامدار دا از كەزدەسەدى» دەپ جازادى.

ابايدىڭ «بۇل كۇندەگى تاحسيل عۋلۋم ەسكى مەدرەسەلەر عۇرپىندا بولىپ، بۇل زامانعا پايداسى جوق بولادى»، دەپ ءبىلىم بەرۋ مەن مەدرەسەدەگى وقۋ جۇيەسىن سىنعا الۋى ونىڭ مارجاني نەگىزىن قالاعان جاديتشىلدىك جولىندا بولعانىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان «بۇل زاماننىڭ مولدالارى حاكىم اتىنا دۇشپان بولادى. بۇلارى بىلىمسىزدىك، بالكي بۇزىق فيعىل، ءال-ينسان عاددۋ ءلاما جاھيلگە حيساپ. ولاردىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوبى ءبىراز عاراپ-پارسىدان ءتىل ۇيرەنسە، ءبىرلى-جارىم بولىمسىز ءسوز باحاس ۇيرەنسە، سوعان ءماز بولىپ، وزىنشە وزگەشەلىك بەرەمىن دەپ اۋرە بولىپ، جۇرتقا پايداسى تيمەك تۇگىلى، ءتۇرلى-ءتۇرلى زارارلار حاسيل قىلادى، «ھاي-ھوي!» مەنەن، ماقتانمەنەن قاۋىمدى اداستىرىپ بىتىرەدى» دەگەن اباي قازاق بالالارى ءۇشىن اراب جانە پارسى تىلدەرىن ەمەس، تۇسىنىكتى تۇركى جازۋدى تانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى.

بۇحارادا ءۇمىتى اقتالماعان ش.مارجاني ءوز بەتىمەن تاۋەلسىز زەرتتەۋلەر جاساي باستايدى. وسىلايشا بۇحارادا وتكىزگەن 11 جىلىنىڭ (1838-1849) كوپ بولىگىن بۇحارا كىتاپحانالارىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى شىعارمالاردى زەرتتەۋمەن وتكىزەدى. سونىڭ اراسىندا سامارقانعا دا بارىپ (1843-1845)، اتاقتى عالىم، قازى ءابۋ سايدپەن تانىسىپ، ونىڭ باي كىتاپحاناسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە باستايدى. وسى كىتاپحانادا يمام عازالي ەڭبەكتەرىن زەردەلەگەن مارجانيگە ونىڭ كوزقاراستارى ۇلكەن ىقپال ەتەدى. ءمارجانيدىڭ سامارقاندا وقىعان كىتاپتارى اراسىندا يمام عازاليدىڭ «ات-تەفريك باينال-يسلام ءۋاز-زىندىقا»، ء«ال-مۋنكيز ميناد-دالال»، «كيميا-ي سا’ادات»، «ال-مادنۋن بيھ ‘الا عايري اھليھي» سياقتى كىتاپتار ەدى. وسى ورايدا ەرەكشە ايتا كەتەرلىك جايت، مارجاني يمام عازاليدىڭ كىتاپتارىنان كوبىرەك اسەرلەنگەن. سەبەبى يمام عازالي ۇلى عالىم بولۋمەن قاتار ءىرى ويشىل ءارى تاساۋف ىلىمىنە تەرەڭ بويلاعان تەرەڭ تۇلعا ەدى. سوندىقتان يمام عازاليدىڭ جاڭاشىل باعىتتاعى كوزقاراسىن نەگىز ەتىپ ۇستانعان ءمارجانيدىڭ ءوزىن اقموللا اقىننىڭ:

«ول پازىل عازاليدەي بولسا-داعى،

رەددىنە تەھافۇكتتەر جازار ءسىزسىز»،

دەپ عازاليگە تەڭەۋى تەگىن ەمەس. مارجاني دە ۇستازى كۋرساۆي سياقتى عازاليدىڭ اسەرىمەن كالامشىلاردى سىنادى.

«اقىلمەن حاۋاس بارلىعىن

بىلمەيدۇر، جۇرەك سەزەدۇر،

مۇتاكالليمين، مانتيقين

بەكەر بوسقا ەزەدۇر»،

دەگەن ولەڭ شۋماعى ارقىلى مانتيقين، ياعني لوگيكا ءىلىمى مەن كالامشىلاردى اۋىر سىنعا الۋى ابايدىڭ دا مارجاني ارقىلى عازالي ەڭبەكتەرىمەن تانىس بولعانىن كورسەتسە كەرەك.

مارجاني كىتاپتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى – «ەت-تاريحاتۋل-ەسنا ۋەل-اكيدە-تۋل-حۋسنا» ەڭبەگى قالامشىلارمەن بولعان تارتىس شەڭبەرىندە جانە ولارعا جاۋاپ رەتىندە جازىلعان. 

مارجاني سامارقاندا جۇرگەن كەزىندە «...في ۋلۋم-ۋل قۇران»، «ميزات-ي شاراني»، فاتحۋل-قادير «شارح-ي ھيدايا»، «شارح-ي مەۆات»، «فۋسۋل-ي سيتتا»، ءشيرازيدىڭ «اسفار-ي ارباع»، ابۋ الي يبن سينانىڭ «شيفا ءۋا يشارات» كىتابى، قادى ءبايداۋيدىڭ ءتاپسىرى، شەحريستانيدىڭ، يبن حازمنىڭ، ءسۋيۋتيدىڭ، يبن ءارابيدىڭ، ءسۋحراۆارديدىڭ كەيبىر كىتاپتارىن كوشىرىپ العان ەدى. ابايدىڭ:

«مۇنى جازعان بىلگەن قۇل،

عۇلاماھي داۋاني»،

دەپ سىلتەمە جاسايتىن اتاقتى جالالاددين داۋاني مەن ونىڭ شاكىرتى يۋسۋف قاراباعيدىڭ كىتاپتارى دا ءمارجانيدىڭ سۇيەنىپ، ءسۇيسىنىپ وقىعان كىتاپتارى اراسىندا بولعان.

اتى اتالعان كىتاپتاردان بايقالىپ وتىرعانداي، مارجاني بۇحارادا جۇرگەن كەزىندە سوپىلىق ءىلىم – تاساۋفپەن دە تەرەڭ اينالىسقان. ول وسى ءوڭىردىڭ ءماشھۇر ناقشىباندي شايحىلارىنىڭ ءبىرى نيازق ۇلى يشان تۇركمانيدىڭ ۇلى، شايحى ۋبايدۋللاح بين نيازق ۇلى حازىرەتكە قول بەرگەن ەدى. رۋحاني ىلىمىنەن قول ۇزبەگەن ول كەيىن، بۇحارادان تۋعان جەرگە ورالعان سوڭ شايحى ابدۋلقادير بين نياز احماد ال-فارۋقي ال-حيندي جانە مازحار بين احمەد ال-حيندي حازىرەتكە قول بەرەدى. ويتكەنى ءمارجانيدىڭ تۇسىنىگى تۇرعىسىنان تاساۋف ءبىر جاعىنان شاريعات ءىلىمى، ەكىنشى جاعىنان شىنايى يسلام فيلوسوفياسى رەتىندە تاربيە، مۋجاحەدە جانە احلاقي (ەتيكا) ەرەكشەلىكتەرگە يە بولۋ سەكىلدى نەگىزگى وزگەشەلىكتەرىمەن ءبىر مەدرەسەنىڭ قىزمەتىن اتقاردى. سوندىقتان مارجاني شىعارمالارىندا تاساۋف ءىلىمى تۋرالى بايىپپەن باعا بەرەدى. الايدا مارجاني دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنعان كەيبىر نادان شايقىلاردىڭ پىرگە قول بەرىپ، ءوز اينالاسىندا ادام جيىپ، مۇريتتەرىنە ءبىلىم جولىندا جاڭا باعىت بەرمەيتىنىن جانە مۇنىڭ عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ەڭ باستى كەدەرگى ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. ول زىكىر سالىپ، تاۋەكەل مەن قاناعاتتى جالقاۋلىق رەتىندە قابىلداپ، جۇمىس ىستەمەي، تەك مۇريتتەرىنىڭ ارقاسىندا كۇن كورەتىن پايداكۇنەم يشانداردى سىنعا الادى. سوندىقتان ابايدىڭ: «كۇللى ادام ھۋ دەپ تاريقاتقا كىرسە، دۇنيە ويران بولسا كەرەك... بۇل جولداعىلار قور بولىپ كەتۋ قاۋپى بار...»، دەپ تاريقاتقا سىن كوزبەن قاراۋىندا دا ءمان بار. ويتكەنى سوپىلىق ءىلىمدى جەتە ۇعىنباعان سول كەزەڭدەگى شايقى يشانداردىڭ اراسىندا ەڭبەك ەتپەي، تەر توكپەي بىرەۋدىڭ سىرتىنان كۇنەلتۋ نەمەسە تاركى دۇنيە دەپ حالىقتان مۇلدەم الىستاپ، جىراققا كەتۋ سياقتى جايتتار بەلەڭ العان بولاتىن. مارجاني مەن ابايدىڭ سىنعا الىپ وتىرعاندارى وسىنداي جولدى ۇستانعاندار ەدى. ال سوپىلىق ءىلىمدى رۋحاني الەم مەن كوڭىلدىڭ ءىلىمى نەمەسە جۇرەكتىڭ سالتاناتى دەپ قابىلدايتىن بولساق، شىنايى سوپىلىقتىڭ نەگىزگى باعىتى كەمەل ادام تاربيەلەۋ. كەمەل ادام، ابايشا ايتقاندا، تولىق ادام – كىسىلىككە جات قىلىقتاردان ابدەن ارىلىپ تازارعان، ىشكى جان دۇنيەسى اعارىپ، رۋحاني ارتقان، مۇلتىكسىزدىكتىڭ قالىبى مەن جاراتىلىس نەگىزىنە مەيلىنشە جاقىنداعان اسىل ادام. كەمەل ادام – اداسقاندار ءۇشىن تەمىرقازىقتاي جول كورسەتۋشى، جولدا قالعاندار ءۇشىن – كوپىر، ءۇمىتى ۇزىلگەندەر ءۇشىن – اشىلار ەسىك. ونىڭ ۇستانىمى – ءماۋلانا جالالاددين ءرۋميدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، حالىق ىشىندە حاق تاعالامەن بىرگە بولۋ، ياعني جۇرەگىندە تاق قۇرعان جاراتۋشىعا دەگەن ماحاببات سەزىمى مەن حيكمەت-كەۋدەسىنە ورناعان ىزگىلىك نۇرىن اينالاسىنا توگىپ، جۇرتشىلىقپەن بىرگە قالىپتى ءومىر كەشۋ. سوندىقتان كەمەل ادام دۇنيەنى تەك جۇرەگىنەن تارك ەتكەن ادام. ويتكەنى ابايشا ايتقاندا، «قاي جەردە عۇمىر جوق بولسا، وندا كامالات جوق».

اقىلدى قولدانۋ جۇرەكتىڭ سەرگەكتىگى مەن باعىت-باعدارىمەن تىعىز بايلانىستى. مىنە، سول ساتتە ءارتۇرلى جاماندىقتاردان تازارىپ، احلاقي ادەمىلىگى مەن دۇرىس امالدارىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن جۇرەك تازالىعىنىڭ ارقاسىندا اقىلدىڭ جاسامپازدىعى ارتادى. جۇرەككە ەرەكشە ءمان بەرە سويلەيتىن ويشىلداردىڭ ءبىرى – اباي. «اللا تاعالا ولشەۋسىز، ءبىزدىڭ اقىلىمىز ولشەۋلى. ولشەۋلى بىردەن ولشەۋسىزدى بىلۋگە بولمايدى»، دەگەن اباي:

«حاليققا ماق ۇلىق اقىلى جەتە المايدى،

ويمەن بىلگەن نارسەنىڭ ءبارى – ءداھرى»،

دەپ جىرلاپ، جاراتۋشىنى جاراتىلعاننىڭ شولاق اقىلىمەن ويلاپ، تولىق ۇعىنۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن مەڭزەيدى. «مەن جۇرەكتى جاقتادىم»، دەپ سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزگى ۇعىمدارىنىڭ ءبىرى – جۇرەككە جۇگىنەدى. «اللا ادامنىڭ ءتۇر-الپەتى مەن مال-مۇلكىنە ەمەس، ونىڭ جۇرەگىنە قارايدى»، دەپ ايتىلعان حاديسكە سىلتەمە جاسايدى.

وسى ورايدا ايتا كەتەتىن جايت، تاساۋف ىلىمىندە جۇرەك – ادامنىڭ وزەگى، ءدانى بولىپ سانالادى. ول – يلاھي امىرلەر ارقىلى ادامدى تۋرا جولعا باستايتىن قازىنا، قۇدىرەت وتاۋى. جۇرەك، ياعني كوكىرەك كوزى زاتتىڭ ىشكى مانىنە بويلاي الادى، تىلسىم دۇنيەنى ءتۇسىنىپ، عايىپتى سەزىنەدى، شابىت الىپ قاناتتانىپ، شەكارا تانىمايدى. ادام بويىنداعى بار ىزگى قاسيەت جۇرەكتەن تابىلادى. سوندىقتان قايرات پەن اقىلعا باعىنبايتىن جۇرەك دەنە مۇشەلەرىنىڭ ءامىرشىسى بولىپ سانالادى.

سامارقان ساپارى ولجالى بولىپ، 1845 جىلى بۇحاراعا قايتىپ كەلگەن مارجاني مۇندا «مير-اراب» مەدرەسەسىنە ورنالاسىپ، ونىڭ باي كىتاپحاناسىنان حانافي، ناسافي، تافتازاني، فارابي سىندى شىعىستىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن تانىسا باستايدى. سوندىقتان ول ءوز ەڭبەكتەرىندە ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق تۋىندىلارىن تەرەڭ تالدايدى، وعان جوعارى باعا بەرەدى. ادىلەتتى تۋ ەتكەن عۇلاما ءبىر ەڭبەگىندە عازاليدىڭ ءفارابيدى نەگىزسىز ايىپتاعانىن، وسىلايشا قاتەلىككە بوي الدىرعانىن ايتادى. اقجان ماشانوۆ «اباي فاباري ەڭبەكتەرىمەن مارجاني ەڭبەكتەرى ارقىلى تانىس بولدى» دەگەندە، وسىنى مەڭزەسە كەرەك.

بۇحارا مەن سامارقان كىتاپحانالارىنان ءتۇرلى قولجازبا كىتاپتاردى اقتارعان مارجاني تاريحپەن دە تەرەڭ اينالىسادى. كەيىن قازاندا 1883 جىلى جاريالانعان «ۆافيات ال-اسلاف ۋا تاحيات ال-احلاف» دەپ اتالاتىن ىرگەلى ەڭبەگىندە مۇسىلمان الەمىنىڭ ءىرى 6057 تۇلعاسىنىڭ بيوگرافيالارىن جازۋدا مۇنىڭ كوپ پايداسى تيگەن. سول سياقتى ول قازاندا 1897 جىلى جارىق كورگەن «مۇستەفاد ال-احبار في احۋال-ي قازان ءۋا بۇلعار» اتتى اتاقتى ەڭبەگىندە تاريح تۋرالى تەرەڭنەن تولعايدى. وسى كىتابىندا مارجاني جانىبەك حاننان باستاپ بۇكىل قازاق حاندارى، بيلەر، دەشتى قىپشاق دالاسى جانە ءۇش ءجۇز تۋرالى كەڭىنەن جازعان. ءبىر قىزىعى، ەڭبەكتە ول قازاق حاندارىنىڭ اتاسى ىسپەتتى ورىس حاندى «ىرىس حان» دەپ بەرگەن. ءمارجانيدىڭ تاريحقا جاڭا كوزقاراس اكەلگەن بۇل شىعارماسىن اباي وقىپ، زەرتتەسە كەرەك. اقجان ماشانوۆ ابايدىڭ ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن ەڭبەگىنەن ءمارجانيدىڭ سارىنى انىق بايقالاتىنىن ايتادى. ول ابايدىڭ «قازاقتىڭ اسىل ءتۇبى تاتار، قىتايشا ونى «تاتان» دەپ جازادى دەگەن قاعيداسىن مارجاني پىكىرىمەن تۇيىسەدى دەپ دالەلدەيدى. بىزدىڭشە، دۇرىس بولجام.

قازانعا 1849 جىلى قايتىپ كەلىپ، 1850 جىلدان باستاپ يمامدىق جانە ۇستازدىق قىزمەتپەن تۇبەگەيلى اينالىسا باستاعان ءمارجانيدىڭ اينىماس تەمىرقازىعى اقيقات بولدى. سوندىقتان ونىڭ اتاعى لەزدە شارتاراپتى شارلاپ كەتتى. بۇل ارينە وزگە مولدالارعا ۇناي قويماعان ەدى. ءسويتىپ 1854 جىلى بىرنەشە مولدا ءمارجانيدىڭ ۇستىنەن ارىز جازدى. بىراق عۇلامانىڭ كىناسىز ەكەنى انىقتالىپ، ول اقتالىپ شىقتى.

مارجاني مەن وزگە قادىمشىل مولدالاردىڭ اراسىندا پىكىر قايشىلىعى تۋىنداعاندا، ول ءبىر ماسەلەگە قۇران مەن سۇننەتتەن جاۋاپ بەرە قالعان جاعدايدا، وزگە مولدالار: «مارجاني ءوزىن مۇجتەھيتپىن دەپ جاريالاپ ءجۇر، ءبىزدىڭ ونداي نيەتىمىز جوق، ءبىز تەك راۋايات جانە فيكھپەن امال ەتەمىز»، دەپ وزدەرىن اقتاۋعا ۇمتىلادى ەكەن. ال مارجاني اركىم ءوز مۇمكىنشىلىگىمەن اقىل-پاراساتى مولشەرىندە قۇران مەن ءحاديستى كوبىرەك وقىپ، ولاردان پايدالانۋدى، عيبرات الۋدى، يمانىن تولىقتىرا ءتۇسۋدى كوزدەۋى كەرەك دەسە، مولدالاردىڭ كوپشىلىگى قۇران مەن حاديستەن ۇكىم شىعارۋ مۇجتەھيتتەردىڭ ءىسى، قازىر يجتيھاد جولى جابىق، بىزگە سوڭعى عالىمداردىڭ كىتاپتارى دا جەتەدى دەپ ەسەپتەيدى ەكەن.

رەسەي وكىمەتى 1870 جىلى جاڭا زاڭ شىعارىپ، مەدرەسەلەردە ورىس ءتىلىن وقىتۋ مىندەتى قويىلدى. بۇل شەشىمگە مولدالار قارسى شىقتى. مارجاني ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە قارسى بولعان جوق، كەرىسىنشە قولدادى. ول قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن ءارتۇرلى عىلىم سالالارى قاجەت ەكەندىگىنە نازار اۋداردى. ءدىني عىلىمدارمەن قاتار دۇنيەلىك عىلىمدارمەن دە اينالىسۋ كەرەكتىگىن، باتىسقا جانە جاڭاشىل عىلىمعا اپاراتىن جول ورىس ءتىلى ارقىلى وتەتىنىن، ورىس ءتىلىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىنعان مارجاني 1876 جىلى 16 قىركۇيەكتە اشىلعان «ورىس-تاتار مۇعالىمدەر مەكتەبىندە» (رۋسسكو-تاتارسكايا ۋچيتەلسكايا شكولا) ءدىن جانە تاريح مۇعالىمى بولىپ 9 جىل جۇمىس ىستەدى. ورىس زيالىلارىمەن تانىسۋى، رادلوۆ سياقتى عالىمدارمەن دوستىق قاتىناستا بولۋى جانە رەسەيدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاقسى ءبىلۋى يسلام مادەنيەتىن تولىق مەڭگەرگەن ءمارجانيدىڭ وي-ءورىسىن ودان دا كەڭەيتتى. ول ءوز داۋىرىندەگى ءتالىم مەن وقىتۋدىڭ ءتاسىلىن جاڭارتىپ، مەكتەپتە كوپتەگەن ءپاننىڭ وقىتىلۋىن ۇسىندى. مەكتەپ-مەدرەسەلەردە ونەردى، ەۋروپادا وقىتىلاتىن جاراتىلىستانۋ پاندەرى مەن عىلىم-ءبىلىمدى جانە رەسەيدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعاندىقتان، ورىسشانى وقىتۋ قاجەتتىلىگىن ايتاتىن ەدى. ول ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋ ءۇشىن الدىمەن ءوز بولمىسىن، يسلامدىق تانىمدى ۇعىنۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارعان. وسى ورايدا ابايدىڭ ورىس تىلىنە قاتىستى ويلارىنىڭ ءمارجانيدىڭ كوزقاراستارىمەن استاسىپ جاتقاندىعىن كورۋگە بولادى.

قورىتا ايتقاندا، ءمارجانيدىڭ وي-پىكىرلەرى جاديدشىلدىك قوزعالىسىنا نەگىز بولدى. سوندىقتان اباي دۇنيەتانىمى مەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جاڭاشىل باعىتتاعى باتىل ويلارىنىڭ استارىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ، ءادىل باعا بەرۋ ءۇشىن مارجاني مۇراسىنىڭ جەتە زەرتتەلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

iPhone 12 Pro رەندەرى شىقتى

تەحنولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار