بۇل ءراسىم قاپالدا وتكەن بولۋ كەرەك. ويتكەنى ۇلى ءجۇز قازاقتارىن باسقارۋ ورنى 1862 جىلعا دەيىن سوندا بولعان. وسى قۇجاتتا تازابەكتىڭ دە قولى مەن ءمورى بار. وندا تازابەكتىڭ اتى-ءجونى ورىسشا «پۋسىرمانوۆ» دەپ كورسەتىلگەن. ال ارابشاسىندا «مۇسىلمانوۆ» دەپ تۇر. باسە دەيمىن-اۋ, ءحىح عاسىردان بۇرىن قاي قازاق بالاسىنا «پۇسىرمان, باسۇرمان» دەپ ات قويسىن-اۋ. ول, ءسوز جوق, ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ بۇرمالاۋى. مەدەۋ شاتقالىن يەمدەنگەن كىسىنىڭ دە اتى-ءجونى وسى تەكتەس وزگەرتىلگەن دەپ ويلايمىن.
تورە تۇقىمىنا جاتپايتىندىقتان, تازابەك, ارينە, ول كەزدە سۇلتان بولمادى, بىراق ءارى بي, ءارى رۋباسى ەكەنى داۋسىز. اتاعى, بيلىگى بولماسا, تايپا اتىنان ۇلى جيىنعا قاتىسۋى ەكىتالاي-دى. تازابەك جايىنداعى ودان كەيىنگى دەرەكتى شوقان ءۋاليحانوۆ قالدىرعان. ول ءوزىنىڭ قاشعارعا ساپارى جايىندا «قاشعار كۇندەلىگىن» جازىپ قالدىرعانى بارشاعا ءمالىم. ول كۇندەلىك العاش الكەي مارعۇلاننىڭ قۇراستىرۋىمەن شىققان بەس تومدىعىنا «قاشعار كۇندەلىگىنىڭ» ءبىر نۇسقاسى بولىپ ەنگەن ەكەن. سوندا شوقان 1859 جىلى 14 قىركۇيەكتە قۋلىق تاۋىنا, كەگەن وزەنىنە قالاي بارعانىن جازادى دا, كەگەن وزەنىنىڭ بويىندا وتىرعان تازابەك اۋىلىندا ءتورت كۇن ايالداعانىن ايتادى.
1846 جىلدان بەرى ون ءۇش جىل وتكەن. ول كەزدىڭ سالت-داستۇرىنە وي جۇگىرتسەك, تورە شوقان كەز كەلگەن ۇيگە قونا سالماعان, قاسىنداعىلارى ونداي جەرگە قوندىرا دا قويماعان. سوعان قاراعاندا, تازابەك ءوز تايپاسىنىڭ ورتاسىندا وتە بەدەلدى ادام بولعان. سول ساپارىندا شوقان تەزەك تورەنىڭ, بورانبايدىڭ سۋرەتىن سالىپ, ولار جايىندا پىكىرىن جازىپ قالدىرسا, تازابەك تۋرالى تۇك ايتپايدى. نەگە؟ ۇناماعان با؟ ۇناماسا, ونداي اۋىلعا ءتورت كۇن بويى ايالداي ما؟
مەنىڭ ويىمشا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ايتۋعا بولمايتىن اڭگىمەلەر بولعان. تازابەك, ءسىرا, شوقاننىڭ ايتقىسى كەلە بەرمەيتىن جاعدايلاردى دا سۇراعان بولۋ كەرەك, وعان شوقان جاۋاپ تا بەرگەن بولار. سوندىقتان ول تازابەك تۋرالى تاپتىشتەي بەرمەگەن. مەنىڭ ولاي ويلايتىن سەبەبىم: ارادا 4-5 جىل وتەر-وتپەس ورىس ۇلىعىنان پراپورششيك دەگەن اتاق العان تازابەك ورىسقا باعىنبايتىن بولىپ شىعا كەلەدى عوي. ءوزى دە كوتەرىلىپ, البانداردى دا كوتەرىپ, كولپاكوۆسكيمەن اشىق سوعىسۋعا شىقتى ەمەس پە؟ وعان, بىرىنشىدەن, ءوز كورگەن-بىلگەنى اسەر ەتسە; ەكىنشىدەن, شوقان سياقتى ءوزى سىيلاعان وقىمىستى ادامنىڭ كەي پىكىرى دە اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن ەمەس پە؟ وتارشىلداردىڭ تۇپكى پيعىلىن تازابەك باتىر تەرەڭنەن اڭعارعان. مەن ء«اي, دۇنيە-اي!» رومانىمدا ونىڭ وسى جايىنداعى بولجامىن بىلاي تۇيىندەدىم: ء«بىر ورىس – باۋىر, بەس ورىس – اۋىل, ءجۇز ورىسپەن ساناساسىڭ, مىڭ ورىسقا باعىناسىڭ».
كەلىمسەكتەردىڭ اعىلىپ كەلىپ جاتۋىنا, ولارعا كولپاكوۆسكيدىڭ ەڭ شۇرايلى جەرلەردى بەرۋىنە ول كوڭىل اۋدارمادى دەيمىسىز؟ سونىڭ بارىنەن وي تۇيگەن ءارى اقىلدى, ءارى كورەگەن تازابەك ەش ارەكەتسىز جۇرە بەرۋى مۇمكىن بە؟
1846 جىلدان كەيىن, ارادا 66 جىل وتكەندە, 1912 جىلى شەنەۋنىك
پ.پ.رۋميانتسەۆ سانكت-پەتەربۋرگتە «دجاركەنتسكي ۋەزد» دەگەن كىتاپ شىعارادى. ول سول كىتاپتىڭ العىسوزىندە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا ءبىراز شولۋ جاسايدى. موعولستاننىڭ, موڭعول مەن قالماقتىڭ, قىتايدىڭ اراقاتىناسىنا دا شولۋ جاسايدى. سونىڭ ءبارىن ايتا كەلىپ, قۇلجا ايماعىنداعى دۇنگەن-تارانشى كوتەرىلىسىنە دە توقتالادى. وسى كەزەڭدە پراپورششيك تازابەكتىڭ دە ۇلكەن وقيعاعا قاتىستى بولعانىن تۇجىرىمداپ قانا ايتا كەتەدى. ءسىرا, ءوزىنىڭ دە ساياسي جاعدايىن ويلاعان بولۋ كەرەك, تازابەك جايىندا رۋميانتسەۆ ەگجەي-تەگجەيلى توقتالمايدى. سەبەبى ول كەزدە رۋميانتسەۆتىڭ ءوزى جاندارمنىڭ باقىلاۋىندا ەدى. ول پەتەربۋرگتەگى ۇلكەن شەنەۋنىكتىڭ بالاسى بولاتىن. سوندا وقىپ جۇرگەندە ستۋدەنتتەردىڭ ەرەۋىلىنە قاتىسىپ, سودان كەيىن ۇنەمى جاندارم باقىلاۋىندا جۇرەتىن. اۋەلى قازاقستاننىڭ ارقا وڭىرىندە قىزمەت اتقارىپ, سودان جەتىسۋعا كەلگەن. كەيىن كەگەن, لەپسى, قاپال, جاركەنت, ۆەرنىي ۋەزدەرى جانە تارانشىلار جايىندا كىتابى شىققان سوڭ عانا, كوشى-قون باسشىسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, جاندارم باقىلاۋىنان بوساتىلعان-دى. سوندىقتان بولۋ كەرەك, ول دۇنگەن-تارانشى كوتەرىلىسىنىڭ ءمان-جايىنا دا كوپ توقتالمايدى, تەك: «ۆلياتەلنىي پراپورششيك تازابەك بەجال ۆ كۋلدجۋ س 1000 كيبيتوك كيرگيز-كازاحوۆ», دەيدى. سودان كەيىن 1871 جىلدىڭ 12 ماۋسىمىندا گەنەرال-مايور كولپاكوۆسكيدىڭ بۋراقوجىردان (كوكتال اۋىلى – ب.ن.) اتتانىپ, 19 ماۋسىم كۇنى ءسۇيدىندى, 21 ماۋسىمدا قۇلجا قالاسىن باسىپ العانىن عانا ايتادى. تارانشىنىڭ باسشىسى ابىلوعلى حاننىڭ ءوزى ورىسقا بەرىلگەنىن جانە تازابەكتى ولارعا ۇستاپ بەرگەنىن عانا جازادى.
پ.رۋميانتسەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, 1881 جىلى پەتەربۋرگ كەلىسىمى بولىپ, قۇلجا قالاسىنىڭ قىتايلارعا قايتارىلعانىن,1882 جىلى جاركەنت ۋەزى قۇرىلعانىن, وعان دەيىن ىلەنىڭ وڭ جاعى قاپال ۋەزىنە, سول جاعى ۆەرنىي ۋەزىنە قاراپ كەلگەنىن اتاپ وتەدى. ءسوز بارىسىندا توقتالا كەتۋگە بولادى, رۋميانتسەۆ كەزىندە قالماقتىڭ قونتايشىسى عالدان بوشوحتى مۇسىلماندىقتى قابىلدادى دەسە, ىلەنىڭ سول جاعىنداعى تاۋدى ۇزىنتاۋ دەپ اتايدى, نارىنقولدىڭ (وحوتنيچي), قىرعىزسايدىڭ (پودگورنىي) نەگىزى 1872 جىلى قالانعان دەيدى, قۇلجاداعى تارانشىلاردىڭ قازاق جەرىنە قونىس اۋدارۋى دا 1881-1882 جىلدارى دەيدى.
وسى كەزەڭنىڭ تاريحىنا ءبىز ءالى تەرەڭ بويلاي الماي كەلەمىز. شىندىعىنا كەلسەك, بۇل كەزەڭ – ۇلكەن تاريحي كەزەڭ. وعان سەبەپشى ءارى پاتشا وكىمەتى ءۇشىن سەنىمسىز بولعان – البان تازابەك باتىر جانە ونىڭ جاقتاستارى. ول كەزەڭنىڭ وقيعاسىن باياندايتىن قۇجاتتار مەملەكەتتىك مۇراعاتتا «قۇلجا ءىسى» («كۋلدجينسكوە دەلو») دەگەن اتپەن ساقتاۋلى.
بۇدان كەيىنگى دەرەكتى 90 جىلدان سوڭ ءىلياس جانسۇگىروۆ جازعان ەكەن. الايدا ول دەرەك بىزگە ءوز كەزىندە جەتپەپتى. بىراق ءبىر سەبەپپەن ساقتالىپ قالىپتى. ىلەكەڭدى «حالىق جاۋى» رەتىندە تەرگەگەن جالعىزباستى, ۇيلەنبەگەن ورىس كىسى كورىنەدى. ىلەكەڭنىڭ قولجازبالارى «ورتەلدى» دەپتى دە, ورتەمەي ساقتاپ قالىپتى. تەرگەۋشى ورىس ولگەن سوڭ, ونىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى جاتقان ارابشا جازىلعان قولجازبانى وقىتۋ ءۇشىن, كورشىلەرى مۇراعات قىزمەتكەرلەرىن شاقىرسا, ونىڭ ءبارى جانسۇگىروۆتىڭ قولجازبالارى ەكەن. سونىڭ ءبارىن كەزىندە وبلىستىق مۇراعاتتىڭ باسشىسى ساۋلە بورانباەۆا دەگەن قارىنداسىمىز جەكە كىتاپ ەتىپ شىعاردى. مەن وعان ارنايى ماقالا ارنادىم. سول قولجازبانىڭ ىشىنەن «جەتىسۋ» اتتى قولجازبا دا تابىلعان. 2001 جىلى ول دا جەكە كىتاپ بولىپ باسىلدى. سول كىتاپتا 1730 بەن 1916 جىلدار ارالىعىنداعى جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تاريحى باياندالادى. ىلەكەڭنىڭ تازابەك جايىندا جازعان دەرەكتەرىنىڭ ءبارى ءارى ءدال, ءارى قۇندى. قۇلجا قالاسىنداعى تارانشىلار قىتاي باسشىلارىنا قارسى كوتەرىلىپ, ولاردى جەڭگەنىن, ابىل ۇلى دەگەن تارانشىنى حان كوتەرگەنىن جازادى.
«كەيىن ورىستان قاشقان البان تازابەكتى بەرمەگەن سەبەپتى سىلتاۋراتىپ, ورىس قۇلجا اۋدانىنا اتتانىس جاساپ, تارانشىدان قۇلجانى الدى. ورىس قۇلجا وكرۋگىنە قوجا بولىپ 1881 جىلعا شەيىن تۇردى. سول جىلدا قىتاي مەن ورىس وكىمەتى كەلىسىم جاساپ, قۇلجا اۋدانى قىتايعا قايتارىلدى. قۇلجا قىتايعا بەرىلگەن سوڭ, ونداعى تارانشى, دۇنگەن, قازاق, قالماققا قىتاي باياعىسىن باستادى. تارانشى, دۇنگەندەر ورىسقا قاراپ, جەتىسۋعا قونىستانۋدى ورىستان وتىنە باستادى», دەي كەلىپ, ورىس وكىمەتى قىتايدان 55 مىڭ جان الاتىن بولعانىن جازادى. ودان ءارى: «قىتايعا شەكارا ەلدەگى بۇعى قىرعىزدارى, قازاقتىڭ البان رۋى ورىسقا ورنىقپاي, كەرقايزاڭدىق قىلدى. مۇنىڭ ءبىرى – البان تازابەك. البان ىشىندە المەرەك بابانىڭ جانىبەك تارماعىنان تارايدى. تازابەك تارانشى حانىمەن سوزدەس بولىپ, ورىسقا باعىنعىسى كەلمەيدى. البانداعى قۇرمان ساۋرىق دەگەن كىسى دە ورىسقا باعىندىرماي, ەڭ بولماسا الجاندى اجىراتىپ العىسى كەلەدى. وعان ەرگەن الباننىڭ كەيبىرىن قۇلجا ماڭىنا كوشىرەدى. بۇعان بۇعى قىرعىزى دا قوسىلادى. ساۋرىق, بوتىش, جەتەن دەگەن ادامداردى ورىس ۇستاۋعا شىعادى. ساۋرىقتى ورىس قۋىپ, قىتايدىڭ سۋاسۋ دەگەن جەرىندە جاتقاندا, 30 كازاك-ورىس قازاقتان باسشى اپارىپ, ساۋرىقتى ۇستايدى. مۇنىڭ قولىندا قىرعىز بالباي دەگەن بولادى. بۇل ەكەۋىن الماتىعا اكەلىپ, «اباقتىدا ءولدى» قىلىپ كوزىن جوعالتادى.
تازابەك «ورىسقا قارسى» دەگەننەن تازابەكتى ۇستاۋعا الماتىدان جۇزدەي كازاك-ورىس شىعادى. «تازابەككە ورىس شىقتى» دەگەندە, تازابەك شىنداپ اتقا ءمىنىپ, جاقىن جەردەگى ورىس قاراۋىلدارىن ولتىرەدى. تازابەكتىڭ جيناعان ازىن-اۋلاق جاساعى بولادى. تازابەكتى قۋعان ورىس ىلە بويىندا تازابەكپەن كەزدەسىپ, اتىس بولىپ, ەكى جاقتان دا بىرعاۋىم كىسى ولەدى. اقىرىندا تازابەك تايقىپ, قىرعىزسايدى باسىپ, سۇمبەدەن اسىپ, قۇلجاعا ءسىڭىپ كەتەدى. تارانشى حانى ابىل ۇلىنىڭ قول استىنا بارىپ كىرەدى.
ورىس ۋشاكوۆ تارانشىعا تاپ بەرىپ, قۇلجا ماڭىنا اسكەر اتتاندىرادى. بۇل اسكەر شالكودەنى باسىپ ءجۇردى. البان جينالىپ, ەسەنكەلدى دەگەن كىسىنى حابارعا جىبەرەدى تارانشىعا. تارانشىلار شابىنىسىپ, ورىستى توسادى. ورىس تارانشىعا كىسى سالىپ, تازابەكتى سۇرايدى. تارانشى ساۋرىقتى سۇرايدى. ەكى جاق سوزگە كەلىسە المايدى. ول جولى تارانشىلار ورىستى تابانداتىپ جاتىپ, ءبىرتالاي ادامىن ءولتىرىپ, اسكەرىن قاشىرادى. كولپاكوۆسكي قايتا كۇش جيناپ, تارانشىعا اتتانادى. ىلەنىڭ ەكى جاعىن ورلەپ, ورىستىڭ كوپ اسكەرى جۇرەدى. كولپاكوۆسكي ءوزى دە وسى جورىقتىڭ ىشىندە بولادى. ورىس تەپكىسىنە شىداماي, تارانشى ورىسقا باعىنادى. تارانشىلار تازابەكتى كولپاكوۆسكيدىڭ قولىنا بەرەدى. بۇل جولى شالتاباي دەگەن ساۋرىقتىڭ ءىنىسىن دە ورىس ۇستايدى. بۇل 1871 جىل ەدى. تازابەكتى ورىس تۇرمەدە ساۋرىقشىلاتىپ ولتىرەدى. شالتابايدى سىبىرگە ايدايدى. شالتاباي سول كەتكەننەن ون جىلدان سوڭ قايتا ەلگە قوسىلادى», دەيدى ىلەكەڭ. سودان كەيىن: «سونداعى شالتاباي ولەڭىنەن», دەيدى دە, جاقشانىڭ ىشىنە: «ماناپ بايپاقوۆتىڭ جيناعىنان الىندى» دەپ ەسكەرتەدى. ول بايپاقوۆ – كادىمگى ارحەولوگ كارل بايپاقوۆتىڭ اتاسى. كەزىندە, وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى, جاركەنت ۋەزىنىڭ باستىعى بولىپ ءبىراز ىستەگەن ادام. ال ىلەكەڭ ودان جازىپ العان ولەڭدە مىنانداي شۋماقتار بار:
ءۇش قارقارا, كەڭ تەكەس – قايران جەرىم,
قايعىسىز, قامسىز وتكەن قايران ەلىم.
كاپىردىڭ ۋىسىنا قالدىڭ ءتۇسىپ,
كۇن بولماس باياعىداي ەندى تەگىن.
ءسويتىپ ءبىر تولعاسا:
قولىنا ءتۇسىپ ورىستىڭ,
كوردىم دۇنيە جالعانىن.
تازابەك, ساۋرىق كۇش قوسپاي,
تارانشىعا سەنەم دەپ,
تىستەۋلى كەتتى-اۋ بارماعىم!
ىشىمدە كەتتى-اۋ ارمانىم! – دەپ ەكى تولعايدى.
قوجەكە, سەنىڭ اكەڭ نازار ەدى,
جىگىتكە جۇرگەن جەرى بازار ەدى.
ءىلىپباي, ساۋرىق اعام امان بولسا,
ارتىمنان ءبىر قاعازدى جازار ەدى, – دەپ بارىپ, بىلاي قايىرادى:
مەنىڭ اتىم شالتاباي,
اسىلدان سوققان بالتاداي.
سىبىرگە ايداپ بارادى,
مىنا كاپىر قايتەدى-ءاي؟!
شالتابايدىڭ بۇل ءانىن بۇل كۇندە تىلەۋلەس قۇرمانعالي ءىنىمىز ەلگە جاقسى تاراتىپ ءجۇر.
ىلەكەڭنىڭ بۇل دەرەكتەرى تازابەك باتىردىڭ ءىرى تاريحي تۇلعا ەكەنىن تولىق ايعاقتايدى.
بىرىنشىدەن, تازابەك پەن ساۋرىقتىڭ ورىس وتارشىلدىعىنا قارسىلىعى – جەتىسۋ قازاقتارىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى تۇڭعىش كوتەرىلىسى.
ەكىنشىدەن, ول كوتەرىلىس قۇلجاداعى ۇيعىر, دۇنگەن كوتەرىلىسىنە ءۇن قوستى. سول ارقىلى ورىس وتارشىلدارىن قاتتى سەسكەندىردى.
ۇشىنشىدەن, تازابەك پەن ۇيعىر ابىل ۇلىنىڭ بىرىگىپ كەتۋى ورىس اسكەرىنىڭ قۇلجانى باسىپ الۋىنا سەبەپ ءارى سىلتاۋ بولدى.
تورتىنشىدەن, 1881 جىلى پەتەربۋرگ كەلىسىمى بويىنشا, قۇلجا اۋدانى قىتايعا قايتارىلىپ, ەسەسىنە ىلەنىڭ وڭ جاعىنداعى قازاق جەرىنىڭ شەكاراسى كوكتالدان قورعاسقا دەيىن, سول جاق شەكاراسى تەكەستەن سۇمبەگە دەيىن ۇزارتىلدى. سول ارقىلى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» زوبالاڭىنىڭ سوڭىندا, 1745 جىلدان, 1770 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سوعىسىپ, شىعىس شەكارامىزدى بەلگىلەگەن ىرايىمبەك تۇكە بالاسى قالماقتارمەن كەلىسىم جاساسقان شەكارالىق مەجە قايتادان جۇزەگە استى. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك ەدى.
بەسىنشىدەن, قىتاي ەزگىسىنەن قاشقان ۇيعىر (تارانشى), دۇنگەن مەن قۇلجا ماڭىنداعى قازاقتاردىڭ جەتىسۋعا قونىس اۋدارۋىنا تازابەك كوتەرىلىسى ءساتتى سەبەپ بولدى. ىلەكەڭنىڭ جازۋىنشا, قۇلجا ماڭىنان قازاقتىڭ سۋان تايپاسىنان 25 مىڭ ادام, 45 مىڭ تارانشى جەتىسۋدا 1882 جىلى قۇرىلعان جاركەنت ۋەزىنە كەلگەن. ال بىشكەك ماڭىنداعى قاراقوڭىز دەگەن جەرگە 4 مىڭ دۇنگەن ورنالاسقان. سونىمەن, رۋميانتسەۆتىڭ ەسەبىندە, 1910 جىلى جاركەنت ۋەزىندە 89 985 قازاق (57%), 41 131 تارانشى (20%), 13 749 ورىس (8,5%) جانە 12 345 باسقا دا حالىقتار (7%) بولىپتى.
التىنشىدان, حالىق كوبەيىپ, جاڭادان جاركەنت ۋەزىنىڭ اشىلۋىنا دا تازابەك كوتەرىلىسى سەبەپ بولدى.
ازات ءومىردى ارمانداعان, سول جولدا قازا بولعان تازابەك باتىردىڭ ۇرپاقتارى دا قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن, كەيىن دە پاتشا بيلىگىنە قارسى قايمىقپاي باس كوتەردى.
سونىڭ ءبىرى – تازابەكتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى اۋباكىر سۇلتانبەك ۇلى – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ حاس باتىرى.
جوعارىدا اتالعان «جەتىسۋ» كىتابىندا ىلەكەڭ «اۋباكىر سۇلتانبەك ۇلىنىڭ ەستەگىسى» دەگەن تاقىرىپپەن, سول كىسىنىڭ 1916 جىلعى باستان كەشكەنىن ءوز اۋزىنان جازىپ الىپ بەرىپتى. سوندا اۋباكىر: «مەنىڭ اكەم تازابەك, الباندى ورىس العاندا, قارامايمىن دەپ, قارالانىپ ءجۇرىپ, ورىستان وققا ۇشىپ ولگەن ەكەن», – دەيدى (سوندا, 74 – بەت). دەمەك ارادا عاسىرداي ۋاقىت وتسە دە, تازابەكتىڭ ەرلىك تاريحىن ۇرپاعى دا, حالقى دا ۇمىتا قويماعان.
اۋباكىر بولىس بولعان, ورىستىڭ البان ەلىندەگى باسقارۋشىسى پودبوركوۆپەن (قازاقتار ونى «اقجەلكەس» دەپ اتاپ كەتكەن – ب.ن.) جاقسى تانىس, سىيلاس بولعان. الايدا «يۋن جارلىعىنان» كەيىن پودبوركوۆ اۋباكىردى تانىمايتىن كىسىشە وعان ەش كومەك كورسەتپەيدى, تانىماعان كىسىدەي بولا قالادى. ورىس سولداتى اۋباكىردىڭ تورى اتىن تارتىپ الىپ, اتىن سۇراي بارعان ونى ساباپ, تۇرمەگە جاۋىپ تاستايدى. سودان تۇتقىن قازاقتاردى قارقارادان قاراقول تۇرمەسىنە ايداپ بارادى. تۇتقىنداردىڭ قاراقول تۇرمەسىندە قانداي كۇيدە بولعانىن جازىپ قالدىرعان بىردەن-ءبىر ادام – وسى اۋباكىر. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ارقاسىندا ونىڭ «ەستەگىسى» تالاي تاريحي شىندىقتىڭ بەتىن اشۋعا كومەكتەسىپ كەلەدى. اۋباكىر – م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» شىعارماسىنداعى باس كەيىپكەردىڭ ءبىرى. ول, شىنىندا دا, 1916 – جىلعى البان كوتەرىلىسىنىڭ بەلگىلى باسشىسىنىڭ ءبىرى ءارى كۋاسى.
1916 جىلعى البان كوتەرىلىسىنىڭ ەكىنشى ءبىر ءىرى تۇلعاسى – جاقىپبەردى سۇلتانبەك ۇلى. ول دا تازابەك باتىردىڭ ۇرپاعى, اۋباكىر باتىردىڭ تۋعان باۋىرى. ونىڭ ەرلىگىن بىزگە جەتكىزۋشى – البان كوتەرىلىسىنە بەلسەنە قاتىسقان ىرگەباي دالدەنباەۆ اقساقال. الماتى وبلىسىنىڭ مۇراعاتىندا و كىسىنىڭ «1916 جىلعى كوتەرىلىس تۋرالى ەستەلىك» دەگەن قولجازباسى ساقتاۋلى. ول جازبانى سول كەزدەگى مۇراعات باسشىسى ساۋلە بورانباەۆا قارىنداسىمىز, مۇراعات جانىنان شىعاتىن «تۋعان ولكە» جۋرنالىنىڭ 2003 جىلعى 1-2 سانىندا جاريالادى.
ورىسقا قارايمىز دەپ, 1846 جىلى تازابەك قاعازعا قول قويىپ, ءمورىن باسقانمەن, ىرگەباي اقساقال: «1864 جىلى ورىسقا قارادىق», دەپ جازادى. بۇل بەكەر ەمەس. 1846 جىلى قول قويۋىن قويعانمەن, ۇلى ءجۇز قازاقتارى, ونىڭ ىشىندە البان تايپاسى ورىس بيلىگىنە وڭايلىقپەن باس يە قويماعان. ال 1864 جىل – قۇلجادا تارانشىلار مەن دۇنگەندەر كوتەرىلىس جاساعان جىلعا تۋرا كەلەدى. سول كوتەرىلىستىڭ شارپۋىنان سەسكەنگەن ورىس بيلىگى: «سەندەردەن اسكەرگە ادام المايمىز, تەك سالىق تولەسەڭدەر بولدى», دەپ كەلىسىم جاساعان جىل دا, ءسىرا, سول جىل بولۋ كەرەك. سول كەلىسىم قاعازدىڭ البانداردىڭ اعا سۇلتانى تەزەك تورەنىڭ كيىز ۇيىندە ءىلۋلى تۇرعانىن سەمەن تيانشانسكي دە ءوز ەستەلىگىندە جازعان.
ىرگەباي اقساقال «يۋن جارلىعىن» ەلدىڭ قالاي ەستىپ, وعان قانداي قارسىلىق بىلدىرگەنىن بايانداي كەلىپ, قارقارادا قاماۋدا جاتقان ەل اقساقالدارىن قۇتقارىپ الۋ ءۇشىن, اۋباكىر ەلىنىڭ قالاي ۇيىمداسقانىن ايتادى. ال كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى قارقاراعا 90 جاياۋ اسكەر, 62 اتتى اسكەر 28 شىلدەدە كەلگەنىن دە جازادى.
«اۋباكىر داۋسى زور, ۇرىسقان كىسىدەي ايقايلاپ سويلەيتىن كىسى ەدى», دەيدى. مەنىڭ ويىمشا, جاركەنت ۋەزىندە بولعان 1916 جىلعى كوتەرىلىستى جالپىلاي «قارقارا كوتەرىلىسى» دەپ اتاۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇل كوتەرىلىس ءبىر عانا قارقارادا ەمەس, بۇكىل البان تايپاسى جايلاپ وتىرعان جەردىڭ بارىندە – ۆەرنىي ۋەزىنە قارايتىن اسىدا, تۇرگەندە, شەلەكتە, جاركەنت ۋەزىنە قاراستى تەمىرلىكتە, قىرعىزسايدا, كەتپەندە, جالاڭاشتا, ءۇش مەركىدە, قارقارادا, تالدىسۋدا, كومىرشىدە, تاساشىدا, نارىنقولدا, تۇيىقتا,تۇپتە دە بولعان. جانە سول كوتەرىلىستى باسقارعان جەكە-جەكە باتىرلار دا بولعان. سونىڭ ءبىرازىن ىرگەباي اقساقال اتاپ تا كەتەدى. ال قارقارا – ورىس بيلىگى ورنىققان, باسقارۋ كەڭسەسى ورنالاسقان جەر. سوندىقتان ول اراداعى كوتەرىلىس – ەڭ شەشۋشى كوتەرىلىس. سول ۇزىنبۇلاق, جالاڭاش, قارقارا توڭىرەگىندەگى كوتەرىلىستى باسقارعان ازامات تاعى دا تازابەكتىڭ ۇرپاعى سۇلتانبەك ۇلى جاقىپبەردى بولعان. سولاي ەكەنىن ىرگەباي اقساقال اپ-انىق, دالمە-ءدال ايتادى. ءوزى سول وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ادامعا سەنبەۋگە ءبىزدىڭ حاقىمىز جوق.
«ونىنشى اعۇس كۇنى تۇندە سۇلتانبەك ۇلى جاقىپبەردى ءبىزدى باستاعان 800 ادام شاماسىنداي قارقارا جارمەڭكەسىنە كەلدى. بۇل جاقتان 200-دەي كىسى قوسىلىپ, تاڭ اتا بەرگەندە قارقارا اسكەرىنە شابۋىل جاسادى», دەيدى ىرگەباي اقساقال.
مەملەكەتتىك مۇراعاتتا وسى قارقارا كوتەرىلىسىن باسىپ-جانشىعان فون بەرگتىڭ دە (29 جاستا) جازبا دەرەگى بار. ول بۇل كوتەرىلىسكە بەس مىڭ ادام قاتىستى دەپ, ادەيى ادام سانىن كوتەرمەلەيدى, ونداعى ماقساتى – ءوزىنىڭ كوپ اداممەن الىسقانىن كورسەتۋ. ال باسقا دەرەگى, كوتەرىلىسشىلەردى مورگۋنوۆ ەكەۋى قالاي قورشاپ الماق بولعانى, ونى كوتەرىلىسشىلەردىڭ بايقاپ قالعانى, قارۋلى اسكەرگە قارسىلىق كورسەتە الماي, كوتەرىلىسشىلەردىڭ تاۋعا قاراي قاشقانى – ءبارى ىرگەباي اقساقالدىڭ ايتقانىمەن بىردەي بولىپ شىعادى. ەكى دەرەكتىڭ ۇيلەس كەلۋى قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ شىندىعى دا سول ەكەنىن بىلدىرەدى. دەمەك قارقارا كوتەرىلىسىن باسقارعان – المەرەك بابانىڭ ۇرپاعى تازابەكتىڭ نەمەرەسى جاقىپبەردى سۇلتانبەك ۇلى. ال بۇكىل البان كوتەرىلىسىن ءبىر قولعا ۇستاعان باسشى بولماعان. ەگەر جامەڭكە, ۇزاق, اۋباكىرلەردى, سەرىكبايدى الدىن الا قاماپ تاستاماعاندا, ول كوتەرىلىستى, ءسوز جوق, جامەڭكە مەن ۇزاق باسقارعان بولار ەدى. ويتكەنى: «قارقاراعا جينالىڭدار, وسىندا باس قوسامىز!» دەپ, اسىدا جاتقان سەرىكباي قاناەۆتى قارقاراعا شاقىرتقان سول ەكى اقساقال بولاتىن. سەرىكباي ۆەرنىي ۋەزىنە قارايتىن قىزىلبورىك بولىسى ەدى. وسى جاعدايدىڭ بارىنە وي سالا قاراعاندا, بۇل كوتەرىلىستى «البان كوتەرىلىسى» دەۋ قاي جاعىنان دا دۇرىس ەكەنىن كورسەتەدى.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, سوناۋ 1846 جىلدان 1916 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا المەرەك بابانىڭ ۇرپاقتارى, انىقتاپ ايتقاندا, تازابەك باتىردىڭ ءوزى, ونىڭ اۋباكىر, جاقىپبەردى سىندى نەمەرەلەرى – قازاق تاريحىنىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرىندە قول باستاپ, تۋ ۇستاپ وتكەن ازاماتتار.
البان كوتەرىلىسىن اياۋسىز باسقان گەنەرال كۋروپاتكيننىڭ مىنا سوزىنە ىلەكەڭ ۇلكەن ءمان بەرەدى: «جاركەنت ويازىنداعى البان قازاقتارىنىڭ باۋىرىنداعى تەكەس بويى تۇتاسىمەن, شالكودە جالپاعىمەن, قارقارا جايلاۋى تەگىس الىنسىن!» ء(ىلياس جانسۇگىروۆ, «جەتىسۋ», 2001, 92,93 بەت).
بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇل ول ارادا ەندى قازاقتار تۇرمايدى, ەندى ول ارادا ورىس اۆتونومياسى بولادى دەگەن ءسوز. ورىس پاتشاسىنا قازاقتىڭ ءوزى ەمەس, جەرى كەرەك بولعانى وسى بۇيرىقتان وتە ايقىن كورىنەدى. سونى كۇنى بۇرىن بىلگەن تازابەك كولپاكوۆسكيگە قارسى شىقسا, سونى سەزگەن ونىڭ ۇرپاقتارى 1916 جىلى تاعى ورىس پاتشاسىنا قارسى شىقتى. بويىندا اتا-بابانىڭ رۋحى بار قازاق قاشاندا ازاتتىق ءۇشىن الىسقان.
البان كوتەرىلىسىندە قىرىلعان قازاقتا قيساپ جوق, ونى ساناعان مەملەكەت تە جوق, ادام دا جوق. فون بەرگ اتىپ ولتىرگەن جازىقسىز, اق تۋ كوتەرگەن بولىستىڭ كىم ەكەنىن دە ايقىنداي العامىز جوق. الباندى دا, بۇكىل قازاقتى دا ءبىر اجالدان قۇتقارىپ قالعان – اقپان توڭكەرىسى: پاتشا قۇلادى, الايدا پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلاۋ جوسپارى بالشەبەكتەردىڭ وتارلاۋىنا ۇلاستى.
بىراق اتا-بابامىزدىڭ ازاتتىق رۋحى اركىمنىڭ بويىندا ءالى دە بار. حالقىنىڭ قامىن جەپ قازا تاپقان تازابەكتە ونىڭ ازاتتىق سۇيگەن ۇرپاقتارى دا قازاق تاريحىنان وزىنە لايىقتى ورنىن الۋى ءتيىس. تاريح ۇمىتپاعاندى حالىق تا ۇمىتپايدى.
بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
