ءيا, شىمكەنت مايدان دالاسىنان مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتسا دا مامىراجاي مەكەن ءاپ-ساتتە سوعىس جاعدايىنداعى قالاعا اينالدى. ودان بولەك جاۋ باسىپ العان ايماقتان ءتۇرلى زاۋىتتار مەن فابريكالار كوشىرىلىپ, ولاردىڭ جۇمىسشىلارى جانە تۇرعىندارى شىمكەنتكە قونىس اۋداردى. سولاردىڭ ىشىندە ۋكراينانىڭ حاركوۆ وبلىسىندا ورنالاسقان ايگىلى چۋگۋەۆ اتىنداعى ۇشقىشتار مەكتەبى دە قورعانىس كوميتەتىنىڭ 1941 جىلعى 16 قىركۇيەكتەگى بۇيرىعى بويىنشا شىمكەنتكە كوشىرىلدى. ماقسات, ارينە بەلگىلى. ويتكەنى مايدانعا ۇشقىشتار دايارلاۋ كەرەك. شۇعىل بۇيرىق العان اسكەري ۇشقىشتار حاركوۆ-بالاشوۆ-كراسنىي كۋت-ورال-اقتوبە باعىتى بويىنشا شىعىسقا قاراي جوڭكىلە باستايدى. ال اقتوبەدەن العاشقى جەتى ۇشاقتان تۇراتىن توپتى شىمكەنتكە مەكتەپ باستىعى, كومبريگ ي.ە.بوگوسلوۆتىڭ ءوزى باستاپ ۇشىپ كەلەدى. ال بىرنەشە سوستاۆقا ارتىلعان جۇكپەن بىرگە ۇشقىشتار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى بار جالپى سانى ەكى جارىم مىڭنان استام ادام 28 كۇن دەگەندە شىمكەنتكە جەتەدى. جەرگىلىكتى بيلىك ۇشقىشتار مەن كۋرسانتتارعا ارناپ قالاداعى لۋناچارسكي مەن دولورەس جانە چەرنىشەۆسكي كوشەلەرىنەن ارنايى عيماراتتار بوساتىپ, ورنالاستىرادى. ال كوشىپ كەلگەن مەكتەپ بازاسى شىمكەنت قالاسى بويىنشا 150 شاقىرىمدىق راديۋستا ورنالاسىپ, كەزدەسكەن قيىندىقتارعا قاراماي وقۋ-جاتتىعۋ ساباقتارىن باستاپ كەتەدى.
ۋاقىت قازان ايى بولسا دا وڭتۇستىكتىڭ ىستىعى قايتپاعان مەزگىل. مۇندا جەتكىزىلگەن 300 ۇشاققا دا, ۇشقىشتارعا دا ەڭ اۋىر تيگەنى اۋا رايى بولدى. ويتكەنى كۇن تىم ىستىق. ونىڭ ۇستىنە ارنايى ۇشىپ-قوناتىن جولاق تا جوق. ءبارى شاڭ-توپىراق. مىنە, مۇنىڭ ءبارى ۇشاق موتورلارىنىڭ ءجيى ىستەن شىعۋىنا اكەلەدى. ايتسە دە ۇشقىشتار مەن تەحنيكتەر ءبارىن ەڭسەرىپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە, ياعني جىل سوڭىنا دەيىن شىمكەنت اسپانىندا 680 اسكەري ۇشقىش دايارلاپ, مايدانعا اتتاندىرادى. ال ينسترۋكتورلار مەن كۋرسانتتار كۇندەلىكتى ۇشۋ-جاتتىعۋ جۇمىستارىنان بولەك جەرگىلىكتى كولحوزشىلارعا دا جاردەمدەسىپ, وزدەرى دە قىسقى ماۋسىمعا قامدانادى. مىنە, چۋگۋەۆ ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ تاريحي ءارى داڭقتى جولى شىمكەنتتە وسىلاي باستالادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر ەرەكشە جايت, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا اتى اڭىزعا اينالىپ, ءۇش مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان ايگىلى ۇشقىش يۆان نيكيتوۆيچ كوجەدۋب شىمكەنتكە ەڭ العاش كەلگەن نۇسقاۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. وسىنداي بىلىكتى مامانداردىڭ ارقاسىندا مۇندا دايارلانىپ جاتقان ۇشقىشتاردىڭ بىلىكتىلىگى كۇن سايىن ارتىپ, ولار جاڭادان شىققان لاگگ-3, ياك-7, ياك-7ۆ جانە لا-5 سىندى اسكەري ۇشاقتاردى دا يگەرە باستايدى. يگەرگەندە ونىمەن سوعىسىپ, ۇرىس جۇرگىزۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن دە مەڭگەرەدى. ىستەن شىققان ۇشاق موتورلارىن دا وزدەرى جوندەپ, ازىرگە ەش جەردە قولدانباعان تاجىريبەنى جۇزەگە اسىرادى. ارادا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەندە جاتتىعۋلار ناتيجەلى ۇرىس جۇرگىزۋگە ازدىق ەتىپ, مەكتەپتىڭ بىرقاتار ۇشقىش-نۇسقاۋشىلارى مەن ۇستازدارى جانە تەحنيكتەر توبى مايدانعا ءجيى-ءجيى ساپار شەگەدى. ولار مايدان دالاسىن ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, ودان العان تاجىريبەلەرىن كۋرسانتتارعا ۇيرەتەدى. شىمكەنتتىك ۇشقىشتاردىڭ قىسقا مەرزىمدە كورسەتكەن جانكەشتى ەڭبەكتەرى ۇكىمەت تاراپىنان باعالانىپ, كوپتەگەن مامان وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالادى. وسىنداي جانكەشتى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا چۋگۋەۆتىك ۇشقىشتاردىڭ مايدان دالاسىندا كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن شىمكەنتتەگى گارنيزونعا 1944 جىلدىڭ 14 تامىزى كۇنى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىعىمەن ارنايى قىزىل تۋ بەرىلەدى. ونى ورتالىق الاڭدا ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى كومانداشىسىنىڭ ورىنباسارى گەنەرال-مايور گورشكوۆ سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرادى. سونىمەن قاتار قازان مەرەكەسىنىڭ 27 جىلدىعىنا وراي 150 ادام مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولادى. ايتا كەتەرلىگى, جەرگىلىكتى بيلىكتەگىلەر دە ۇشقىشتارعا قولدان كەلگەنىنشە جاردەمدەسكەن. كوپتەگەن شارۋاشىلىق پەن مەكەمە ولاردىڭ بازاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن جانە باسقا دا ماتەريالدىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىن سالعان. شىمكەنت قالالىق كەڭەسى قوسىمشا عيماراتتار ءبولۋ مەن شارۋاشىلىق ۇستاۋ ءۇشىن 83 گەكتار جەر جانە 25 سيىر, 40 شوشقا جانە 10 قوي ءبولۋ جونىندە شەشىم شىعارادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۇشقىشتاردىڭ لايىقتى دايارلىقتان وتۋىنە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق.
قاھارلى 1941 جىلى قونىس اۋدارعان ۇشقىشتار مەكتەبى 1945 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن شىمكەنت جەرىندە تۇراقتاپ, وسى ءتورت جىل ىشىندە مايدانعا 2515 اسكەري ۇشقىش دايارلاعان. ال جالپى, وسى مەكتەپتىڭ تاريحىنا كوز جىبەرسەك, مەكتەپتەن سوعىس جىلدارىندا 170-كە جۋىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققان. ال ولاردىڭ 7-ەۋى بۇل اتاققا ەكى مارتە يە بولسا, كوجەدۋب ونى ءۇش رەت يەلەنگەن. سونىمەن قاتار وسى مەكتەپتىڭ 30 ۇشقىشى ۇرىستا اۋە تارانىن قولدانسا, ال 11-ءى ايگىلى باقتىوراز بەيسەكباەۆتىڭ ەرلىگىن قايتالاعان. ەندەشە شىمكەنتتەگى ۇشقىشتار مەكتەبىن اڭىزعا بەرگىسىز ۇلكەن ەرلىك جولىن قۇرايتىن ناعىز باتىرلار مەكتەبى دەگەنىمىز ءجون بولار!
ارينە, 170 باتىردىڭ ءبارى دە شىمكەنتتەن شىقتى دەۋگە بولماس. دەگەنمەن, ولاردىڭ باسىم بولىگى قازاق جەرىنىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, ونىڭ ىشىندە شىمكەنت اسپانىندا قالىقتاعان قىراندار ەكەنى شىندىق. سوندىقتان, تاسساي دالاسى مەن مانكەنت ماڭىندا دايارلىق جاساپ, شىمكەنت اسپانىندا شىڭدالعان ەرلەردى باۋلۋعا قازاق ەلى دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق.
ال داڭقتى ۇشقىش كوجەدۋبقا قايتا ورالساق, يۆان نيكيتوۆيچ شىمكەنتتە 1941 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن نۇسقاۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. ارينە, بۇل تۇستا نۇسقاۋشى-ۇشقىش ءوزىن مايدانعا جىبەرۋىن سۇراپ, مەكتەپ باسشىلىعىنا بىرنەشە مارتە ءوتىنىش بەرەدى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن ول ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلمايدى. الايدا وجەتتىگى دە, باتىلدىعى دا باسىم جاس قىران بويىنداعى وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا اقىرى دەگەنىنە جەتىپ, 1942 جىلدىڭ سوڭىندا مايدانعا اتتانادى. ال ونىڭ مايدان دالاسىندا جاساعان ەرلىگى بارشاعا ءمالىم.
يۆان كوجەدۋب جالپى سوعىس تاريحىندا جاۋدىڭ 64 ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەن قاھارمان. مىنە, وسىنداي ەرلىگى ءۇشىن ول ءۇش مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانىپ, اۆياتسيا مارشالى دارەجەسىنە جەتكەن. ايتقانداي, داڭقتى ۇشقىش 1975 جىلى ۇلى جەڭىستىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ءوزىن قاھارمان رەتىندە شىڭداعان شىمكەنتىنە ساپارلاپ كەلەدى. ونداعى ماقسات, شىمكەنت اسپانىندا قىران بوپ قالىقتاعان چۋگۋەۆتىك ۇشقىشتارعا قويىلعان ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىسۋ بولاتىن (ول بۇرىن ورداباسى الاڭىنىڭ ۇستىندە شىمكەنتتىڭ سيمۆولى بولىپ تۇراتىن ۇشاق ەدى. كەيىن اباي ساياباعىنا كوشىرىلدى. – م. ا.). ەسكەرتكىش رەتىندە ي.كوجەدۋبتىڭ ءوزى ۇشقان ۇشاق ماركالارى قانشا ىزدەستىرىلسە دە تابىلماي, امال جوق, قالاداعى اۆيابازادا ۇشۋ مەرزىمى بىتكەن سۋ-7 ۇشاعى تۇعىرعا قويىلادى. مىنە, بۇل ايگىلى چۋگۋەۆتىك ۇشقىشتارعا كورسەتىلگەن زور قۇرمەت-تۇعىن.
باتىر – بارىمىزگە ورتاق. ايگىلى ۇشقىش يۆان كوجەدۋب 1991 جىلى 71 جاسىندا ومىردەن ءوتتى. ءبىر عاجابى, ول اتاعى بۇكىل الەمگە جايىلعان داڭقتى ۇشقىش بولسا دا قازاق دالاسىن, ونىڭ ىشىندە ءوزى اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشكەن شىمكەنت پەن مانكەنت دالاسىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاي, ونى ءوزىنىڭ كوپتەگەن ەستەلىگىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەپ وتىرادى. ءتىپتى, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى مەن تانىم-تۇسىنىگىنەن دە حاباردار ەكەندىگىن بىلدىرەتىن اڭگىمەلەرى دە جەتكىلىكتى. وعان يۆان كوجەدۋبتىڭ 1975 جىلعى شىمكەنتكە كەلگەن ساپارىندا بەلگىلى راديوجۋرناليست يۋري شپيلكينگە بەرگەن سۇحباتىنان انىق اڭعارۋعا بولاتىنداي. وندا يۋري اعامىز:
«مەنىمەن سۇحباتتاسىپ وتىرعان باتىر اعامىز:
– سەن ءوزى ناۋرىز كوجە دەگەندى بىلەسىڭ بە؟ – دەپ كەنەتتەن وزىمە ساۋال تاستادى.
– ءيا, ناۋرىز كوجە دەگەن جەتى ءتۇرلى داقىلدان جاسالاتىن سۋسىن, – دەدىم.
– دۇرىس, بىلەدى ەكەنسىڭ... ەندى سول جەتى داقىلعا «دۋب»-تى (ەمەن) قوسساڭ, ناعىز «كوجە دۋب» بولادى دەپ ءبىر كۇلدىردى», – دەپ جازادى.
مىنە, داڭقتى باتىر سول ساپارىندا بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزىپ, شىمكەنت اۆياتورلارىمەن كەڭەس قۇرادى. الايدا ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعىنان كوپ بوگەلە المايدى. اتقاراتىنى قوعامدىق جۇمىس بولسا دا, حالىقارالىق ماڭىزى بار ءىس بولعان سوڭ ماسكەۋدەن شۇعىل شاقىرتۋ كەلىپ, اتتانىپ كەتەدى. الايدا, يۆان نيكيتوۆيچ باتىرلىعىنا باستاۋ بولعان مانكەنتى مەن شىمكەنتىن ءبىر كورىپ اتتانعانى انىق.
كەيدە ءبىز مايدان شەبى قازاق دالاسىنان الدەقايدا الىستا بولدى دەپ ويلايمىز. بىلە بىلگەن جانعا ناعىز مايدان تىلدان باستاۋ الاتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ول مايدان – سوعىسقا اتتانعان باۋىرلارىمىز بەن تىلدا قالعان ادامداردىڭ اۋىر ەڭبەگى. ودان قالسا قاراتاۋدىڭ الىس قويناۋلارى – اششىساي, مىرعالىمساي, بايجانساي سىندى كەنىشتەرىندە ءوندىرىلىپ, شىمكەنتتە وق بولىپ قۇيىلعان قورعاسىندار. وڭتۇستىكتە وندىرىلگەن سوعىسقا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن ءدارى-دارمەكتەر. مىنە, مۇنداي ەڭبەكتى مايدان دەمەسكە بولا ما؟! ال شىمكەنت اسپانىندا شىڭدالىپ, جاۋعا قىرعيداي تيگەن كوجەدۋبتاي ەرلەر دايارلاعان مانكەنتتەگى ۇشقىشتار وقۋى دا ناعىز مايدان باستاۋلارى بولعانى انىق. بيىلعىداي جەڭىستىڭ 75 جىلدىق مەرەكەسى تۇسىندا حالقىمىزدىڭ جەڭىسكە قوسقان ۇلەسىن ايتىپ, باتىرلار داڭقىن دارىپتەگەنگە نە جەتسىن! ونىڭ ۇستىنە بيىل شىمكەنت – تمد مەملەكەتتەرىنىڭ مادەني استاناسى اتانىپ وتىر ەمەس پە!
ۋكراينانىڭ حاركوۆ وبلىسىندا ورنالاسقان ايگىلى چۋگۋەۆ اتىنداعى ۇشقىشتار مەكتەبىنىڭ شىمكەنتكە كوشىرىلگەنىنىڭ وزىندىك جالعاسى بار. كەزدەيسوقتىق پا, زاڭدىلىق پا, ءوزىڭىز پايىمداي بەرىڭىز.
2015 جىلدىڭ 2 قىركۇيەگى كۇنى ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشقا ءۇش رەت ساپار شەككەن ايگىلى عارىشكەر-ۇشقىش الەكساندر ۆولكوۆتىڭ ۇلى سەرگەي ۆولكوۆپەن بىرگە كوككە كوتەرىلدى. بۇعان دەيىن رەسەي باتىرى اتانىپ ۇلگەرگەن وعلان سەرگەيدىڭ بۇل ەكىنشى ساپارى بولاتىن. ال ونىڭ اكەسى الەكساندر ۆولكوۆ 1991 جىلى توقتار اۋباكىروۆپەن بىرگە عارىشقا سامعاعان ەدى. بۇگىندە رەسەيدە نە كوپ, عارىشكەر كوپ. الايدا عارىشقا قازاقتارمەن قاناتتاسىپ بىرگە ۇشۋ باقىتى وسى وتباسى مۇشەلەرىنە بۇيىرىپ تۇرعانىن قاراڭىز! سوسىن ءارى ەڭ ماڭىزدىسى ۆولكوۆتاردىڭ تۋعان جەرى دە ۋكراينانىڭ حاركوۆ وبلىسىنداعى چۋگۋەۆ قالاسى. ال چۋگۋەۆ قالاسىنىڭ قازاق دالاسىنا, شىمكەنت قالاسىنا قانداي قاتىسى بارىن جوعارىدا باياندادىق. وسىدان كەيىن قالايشا كەزدەيسوق دەپ ايتارسىڭ؟!
قالاي بولعاندا دا قازاق دالاسىنىڭ قيالارعا قۇلاش ۇرعان قىرانداردىڭ مەكەنى ەكەنى, ال قىران تەكتەس وعلاندارىنىڭ ءوزى سىندى ەرجۇرەكتى ەرلەرمەن قاناتتاسا جۇرەتىندىگى جوعارىداعى وقيعالاردان-اق كورىنىپ تۇر ەمەس پە!
مۇحتار اتابەك,
جۋرناليست, مادەنيەت قايراتكەرى
شىمكەنت
