اعايىندار اڭگىمە اراسىندا, «ماقۇلبەك ءۇش ساۋساعى جوق بولعاندىقتان سوعىسقا بارماي, ساراتوۆتا ەڭبەك ارمياسىندا جۇمىس ىستەگەن, وسى جاقتا ۇيلەنىپ قالىپ قويعان. ءۇش ساۋساعىنىڭ كەسىلۋى – سوعىسقا بارماۋدىڭ امالى-مىس» دەگەندى دە ايتاتىن.
ءبىر بارعاندا ماقۇلبەك اعانىڭ ۇيىنە ادەيى كىرىپ, ەستىپ جۇرگەن اڭگىمەنىڭ دۇرىس-بۇرىسىن ايتىپ بەرۋىن ءوتىندىم. اعا ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. ءبىرازدان كەيىن ول, «قاراعىم, بۇل ءبىر ىشتە قاتىپ قالعان شەمەن ەدى. ءومىردىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالعاندا ىشتە ساقتاپ نەعىلايىن؟ ءوتىنىش جاساپ وتىر ەكەنسىڭ, ەندەشە ايتايىن», دەپ اڭگىمەسىن باستادى.
– كىندىك قانىم تامعان جەر سىر ءوڭىرى ەدى. اكەم قاجىعۇل, انام زياشتان جالعىز ۇل بولاتىنمىن. جاسىم 17-گە كەلگەن كەزدە سوعىس باستالدى. اۋىلداعى ەر ازاماتتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى مايدانعا الىنا باستادى. ءبىزدىڭ ءۇي ءىشىمىز كولحوزدىڭ ءبىر وتار قويىن باعىپ, قۇم اراسىندا وتىراتىن. اندا-ساندا اكەم كولحوز ورتالىعىنا بارىپ كەلگەندە مايداننان كەلىپ جاتقان قارا قاعازدى دا ايتىپ, كۇرسىنەتىن. انا شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنى ءوشتى-اۋ. مىنا قارعىس اتقان سوعىس قاشان بىتەدى؟ – دەپ قايتالاپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى.
سوعىس ەكىنشى جىلعا اياق باسقاندا مەنىڭ قۇربىلارىم دا بىرتىندەپ مايدانعا شاقىرىلا باستادى. وسى ۋاقىتتاردان باستاپ اكەم بىزدەرمەن سويلەسۋدى قويدى. كوپ ويلاناتىندى شىعاردى. ءبىر كۇنى مەنى قۇمنان وتىنعا سەكسەۋىل شاۋىپ الىپ كەلەمىز دەپ ەرتىپ شىقتى. ويىمدا ەشتەڭە جوق, اكەممەن ىلەسىپ جۇرە بەردىم. سەكسەۋىل وسكەن جەرگە كەلگەننەن كەيىن اتتان ءتۇسىپ, بالتا, شوتتارىمىزدى ازىرلەپ جاتقانبىز. ءبىر ۋاقىتتا اكەم قاسىنا شاقىرىپ الدى. ءجۇزى قاتۋلانىپ كەتكەن. بۇرىن-سوڭدى بۇنداي مىنەزىن دە بايقاعان ەمەسپىن. «بالام, وڭ قولىڭدى مىنا ساندال اعاشقا قوي», دەپ بۇيىردى. «نەگە اكە؟» دەپ سۇراي بەرگەنىمدە, «قولىڭدى ساندالعا قوي!», دەپ اقىرىپ جىبەردى. امالسىزدان قولىمدى ساندالعا قويىپ, اكەمە موينىمدى بۇرىپ قاراي بەرگەنىمدە ونىڭ قولىنداعى بالتا ءجۇزى جارق ەتىپ كوتەرىلىپ بارىپ, ساۋساقتارىما قادالدى. كوزىم قاراۋىتىپ, باسىم اينالىپ تالىقسىپ كەتتىم. بىرتە-بىرتە ەسىمدى جيسام, اكەم كيىزدى ورتەپ, ك ۇلىن كەسىلىپ تۇسكەن ساۋساعىمنىڭ ورنىنا باسىپ جاتىر. ساۋساقتارىمدى شۇبەرەكپەن وراپ تاڭىپ تاستاعاننان كەيىن وزىمە-ءوزىم كەلگەندەي بولدىم. قاسىمدا ءۇنسىز وتىرعان اكەم ءبىرازدان كەيىن سوزگە كەلدى. «بالام, مەنى كەشىر. باسقا امال جوق, كىندىكتەن تاراعان جالعىز ۇلسىڭ. قان مايدانعا جىبەرمەۋدىڭ جالعىز جولى وسى بولدى. سەنەن ايىرىلسام مەنىڭ ۇرپاعىم ماڭگىگە جويىلادى عوي. اللا تاعالا بۇل كۇنامدى كەشىرە گور», دەپ ەڭكىلدەي جىلاپ جىبەردى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن 43-ءتىڭ قاھارلى قىسىندا ماعان دا اسكەرگە شاقىرتۋ قاعازى كەلدى. اۋداندىق كوميسساريات ءارلى-بەرلى كۇمانمەن قارادى-اۋ دەيمىن, اسىرەسە ساۋساقتارىمنىڭ قالاي كەسىلگەنى جونىندە ۇزاق تەكسەرىپ بارىپ, سوعىسقا جارامسىز, بىراق ەڭبەك ارمياسىندا جۇمىس ىستەۋگە بولادى دەگەن انىقتاما بەردى. سودان كەيىن ساراتوۆ قالاسىنا كوشىرىلگەن زاۋىتقا جۇمىسقا جىبەردى. بۇل جابىق اسكەري زاۋىتتا مەن سياقتىلار اينالاسى مىقتى قورشاۋ جاسالعان الاڭدا ۆاگونمەن كەلگەن جۇكتەردى تۇسىرۋمەن اينالىستىق. زاۋىت ىشىنە كىرگىزبەيتىن. ءبىر جىل جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن بىزدەردى ساراتوۆتىڭ قاسىنداعى رتيششەۆو قالاسىنا اۋىستىردى. سول جەردە مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ارناپ, اياق كيىم (كەرزى ەتىك) تىگەتىن فابريكادا ەرلەر, ايەلدەر كوپ ادام جۇمىس ىستەدىك. وسىندا جۇرگەندە فابريكادا ارىپتەس بولعان راۋزا ەسىمدى باشقۇرت قىزىمەن تانىسىپ, باس قوستىم. جۇمىسشىلارعا ارنالعان باراكتان ءبىر بولمە الىپ, بىرگە تۇردىق.
جەڭىس مەرەكەسى بولاتىن جىلى اتا-انامنىڭ دۇنيەدەن وزعانى تۋرالى ەلدەن حابار الدىم. قان مايدانعا اتتانباسا دا جالعىز ۇلدىڭ الىسقا كەتكەنى ولارعا اۋىر تيگەن بولار دەپ ويلايمىن. بىزدەردى سوعىس بىتسە دە, بىردەن بوساتا قويعان جوق. وسى جەردە ءتۇرلى جۇمىستارعا سالدى. تەك 1946 جىلى عانا ءبىرجولا بوساپ, راۋزانى ەرتىپ اۋىلعا قايتتىم. بۇل كەزدە تۇڭعىش قىزىمىز بار بولاتىن. سوعىستان كەيىن ەلدىڭ ءالى ەسىن جيا قويماعان كەزى. مايدانعا اتتانعان اعالار دا, مەنىڭ قۇربىلارىمنىڭ كوپشىلىگى دە سوعىستان ورالماعان ەكەن. وسىنى كورگەندە بويىمدى ءبىر اۋىر ويلار باسقانداي بولدى. مايداننان قايتپاعان قۇرداستارىمنىڭ الدىندا كىنام بارداي سەزىندىم. ويلانا كەلە, كەرى قايتۋدى ءجون سانادىم. مىنە, 50 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى وسى جاقتا تۇرىپ كەلەمىن. ءيا, تۋعان جەردىڭ ورنى بولەك قوي. ساعىناسىڭ. كەيدە ۇل-قىزدارىم ۇيگە جينالا قالعاندا ولارعا, «مەن دۇنيە سالعاندا سىر ءوڭىرىنىڭ قاي جەرىنەن بولسىن ءبىر ۋىس توپىراق اكەلىپ, زيراتىما سالىڭدار. ەڭ بولماعاندا تۋعان جەردىڭ توپىراعىن يىسكەپ, جاتايىن», دەپ اماناتىمدى ايتىپ ءجۇرمىن. قاراعىم, مەنىڭ باسىمداعى جاعداي وسى ەدى. اكەمنىڭ سول كەزدەگى ارەكەتىنە, «نەگە بۇلاي ىستەدىڭ؟» دەپ ايتا المايمىن. جالعىز ۇلدى امان الىپ قالۋدىڭ ءجونى وسىلاي بولار دەپ ويلاعان بولار. كىم ءبىلسىن؟ اعا اڭگىمەسىن اياقتاپ, ءۇنسىز قالدى. نۇرى تايا باستاعان جانارىندا جاس تامشىلارى تۇر ەكەن.
اعامەن قوشتاسىپ ۇيدەن شىقتىم. بويىمدى اياۋشىلىق سەزىمى بيلەدى. جۋرناليستىك قىزمەتكە ساي اۋەستىكپەن جان جاراسىن قوزعاپ جىبەردىم بە دەگەن دە وي كەلدى.
سەرىك جۇماعاليەۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
P.S. وسى ءبىر كەزدەسۋگە دە 30 جىلداي ۋاقىت ءوتىپ كەتىپتى. وسىدان 5 جىل بۇرىن كومسومول سەلوسىنا باردىم. ءبارى وزگەرگەن. ۇلكەندەر ازايعان. سەلونىڭ كۇنشىعىس جاعىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جاتقان جولداسىمنىڭ اتا-اناسىنىڭ باسىنا بارىپ, دۇعا باعىشتادىق. سول زيراتتان ماقۇلبەك اعا دا ماڭگىلىك مەكەنىن تاۋىپتى. ۇل-قىزدارى اكەسىنىڭ سوڭعى اماناتىن ورىنداپ, «سىردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن اكەلىپ, قابىرىنە سالدى ما ەكەن؟» دەپ ويلادىم. سول ءبىر ۋىس توپىراقپەن بىرگە كىندىگىنىڭ قانى تامعان پەرزەنتىنە سىردىڭ سىلدىراي اققان شۋىن اكەلگەن بولار دەپ ويلادىم. مىنا ءبىر جالعان دۇنيەدە ۇرپاعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن توسىن ارەكەتكە بارعان اكەگە ارىستاندى-قاراباس جەلى مۇڭىن جەتكىزىپ تۇرعان بولار... ءيا, سولاي دا بولار... بۇل سوعىستىڭ ادامدار جۇرەگىنە سالعان جاراسى عوي.
