الماتىدا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1100 جىل تولۋى قۇرمەتىندەگى حالىقارالىق مەرەكەلىك عىلىمي كونفەرەنتسيا باستالادى. قازاق توپىراعىندا جارالىپ, الەم عىلىمىنىڭ اسپانىندا جۇلدىزداي جارقىراعان شالقار ويلى عۇلاما عالىم جەرلەسىمەن حالقىمىز اراعا ون ءبىر عاسىر سالىپ قايتا قاۋىشىپ وتىر. الىپ اقىل, اسقاق ارمانىمەن, الىسقا مەزگەيتىن كورەگەندىگىمەن ول ىقىلىم زاماندى كوكتەي ءوتىپ ورالدى. ەندى ول ءبىزدىڭ دە زامانداسىمىز سەكىلدى. سەبەبى كەمەل ويلى كەمەڭگەر بارلىق داۋىرگە ورتاق. بۇگىندە ماۋەلى باقشاداي گۇلدەنگەن ءبىراز عىلىمداردىڭ باستاۋ كوزىن سول اشىپ بەردى. وپ دانىشپان فيلوسوف قانا ەمەس, ۇلى ماتەماتيك, ۇلكەن دارىگەر, دارىندى مۋزىكانت, مايتالمان ادەبيەتشى دە بولدى. ءال-ءفارابيدىڭ ءىزى قازىرگى قارىشتاپ دامىعان عىلىمىمىزدا, حالىقتاردىڭ مادەني جانە عىلىمي ىنتىماقتاستىعىنىڭ يگى داستۇرلەرىندە سايراپ جاتىر. سوندىقتان ونىڭ مۇشەل مەرەكەسى ءبىر عانا عىلىمنىڭ ەمەس, جالپى الەم مادەنيەتىنىڭ, حالىقتار دوستىعى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ تويى.
ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم
شىعىستىڭ ايگىلى ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1100 جىل تولۋىنا ارنالعان مۇشەلدى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ موسكۆا مەن الماتىدا ءوتىپ وتىرۋىندا زور ماعىنا, تەرەڭ ءمان بار. ويشىل عالىم قازاقستان توپىراعىندا تۋىپ-ءوستى. بىراق, ءبىز ۇلى جەرلەسىمىزدى تەك شىققان ەتنوستىق تەگى ءۇشىن ەمەس, ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەنيەت تاريحىندا الاتىن ورنى مەن ماڭىزى ءۇشىن اتاپ ەتۋدەمىز. قازاق حالقى عاسىرلار بويى ءۇزىلىپ قالعان ءوزىنىڭ مادەني داستۇرلەرىن جاڭا الەۋمەتتىك جاعداياتتاردىڭ ارقاسىندا قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە ادامزات دانالىعىنىڭ بارلىق تابىستارىمەن سوتسياليستىك نەگىزدە قاۋىشۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ۇلى وكتيابردىڭ ارقاسىندا عانا وسى تويدى وتكىزىپ وتىر.قازاقستان جەرىندەگى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جانە كونە نارراتيۆ كىتاپتار مەن جازۋلاردىڭ ماعلۇماتتارى ءال-فارابي تۆورچەستۆوسىنا دەيىنگى جەتىسۋدىڭ, ورتالىق جانە شىعىس قازاقستاننىڭ ۇلان-عايىر بايتاق ولكەلەرىندە ءوز ونەرىن, كاسىبىن, عىلىمىن جاساپ شىعارعان جەرگىلىكتى تۇركى تايپالارى: وعۋزدار, قارلۋكتار, قيماقتار, قىپشاقتار پايدالانعان قالالىق مادەنيەت بولعانىن دالەلدەيدى. ولاردىڭ ءسىبىردى, قازاقستاندى, ورتالىق جانە ورتا ازيانى مەكەندەگەن تۇركىتىلدەس تايپالار پايدالانعان ءوز جازۋى — كونە تۇركى جازۋى بولعان. سىڭايى, بۇل جازۋدىڭ پايدا بولۋى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV-III عاسىرلار شاماسى بولۋ كەرەك. كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ تۇركىتىلدەس حالىقتار اراسىنا تارالۋى حاليفات مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنا جانە سونىمەن ىلەسە اراب ءالفاۆيتىنىڭ ەنۋىنە بايلانىستى IX-X عاسىرلاردا شەكتەلە باستاعان ءتارىزدى.قازاقستانداعى ناقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني جاعدايلار ونىڭ جەرىنەن ءال-فارابي سياقتى ورتا عاسىرلىق وي الىبىنىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن عالىمداردىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولدى. ءال-فارابي – قازاقستان مەن تۇتاس ورتا ازيانىڭ عانا ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلىق تسيۆيليزاتسياسىنىڭ جەمىسى بولىپ قويعان جوق, ونىڭ تۆورچەستۆوسىندا بۇكىل اراب حاليفاتى ەلدەرىنىڭ: ەگيپەتتىڭ, سيريانىڭ, يراننىڭ, يراك پەن سولتۇستىك افريكانىڭ مادەني جانە عىلىمي تابىستارى ءوز كورىنىستەرىن تاپتى. ءال-فارابي ءۇندىستاندا جانە ەجەلگى دۇنيەدە جاسالعانداردىڭ ءبارىنىڭ ۇلى مۇراگەرى بولدى.بەلگىلى ءبىر دۇنيە تانىم جۇيەسىنىڭ تەوريالىق باستاۋ كوزدەرى قانداي بولسا دا, ونىڭ تامىرى, تۇپتەپ كەلگەندە, رەالدىق تاريحي جاعدايعا جاتادى. «ادام اتا-اناسىنان گورى ءوزى ءومىر سۇرگەن ۋاقىتقا ۇقسايدى» دەيدى اراب ناقىلى. جانە بۇل جاعدايدى كەز-كەلگەن ويشىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەتنيكالىق كوزقاراستارىنىڭ مىسالدارىنان بايقاۋعا بولادى. ءال-فارابي جونىندە بۇل وتە-موتە شىندىق, ويتكەنى ول ورتاعاسىرلىق شىعىستا ءبىرىنشى بولىپ ازاماتتىق فيلوسوفيا دەگەن اتپەن سوتسيولوگيالىق تەوريا جاساپ شىعاردى. وندا ءابۋ ناسىر قوعامنىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى, ءارتۇرلى كوعامنىڭ تيپولوگياسى مەن قۇرىلىسى, باسقارۋ مەحانيزمى, ەڭبەك ءبولىسى جانە تاعى سول سياقتى قوعامتانۋدىڭ پرينتسيپىك ماسەلەلەرىن كوتەردى. ەتيكانى ساياساتپەن بايلانىستىرا وتىرىپ, ول ادامگەرشىلىكتىڭ جوعارى كاتەگورياسى باقىت جانە باقىت بولعاندا, اقيقاتتى تانىپ-ءبىلۋ مەن ادامنىڭ ادامدىق قاسيەتىن دامىتۋدان قۇرالاتىن كادىمگى رەالدىق تىرشىلىكتەگى باقىت دەپ تانىدى.ادامدى ءوزىنىڭ جاراتىلىس بولمىسىنان كوعامدىق تىرشىلىك يەسى دەپ تانىعان ءال-فارابي قوعامنىڭ پايدا بولۋىن ادامداردىڭ تابيعاتى تالاپ ەتەتىن قاجەتتىلىكتەردەن دەپ تۇسىندىرەدى. ۇلى عۇلامانىڭ لوگيكانىڭ ماعىناسى مەن ءمانىن ءتۇسىنۋى ونىڭ دۇنيەتانىمىمەن بايلانىستى. ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى دۇنيەنىڭ ماڭگىلىگى تۋرالى, سەبەپكەرلىكتىڭ جالپىعا ورتاقتىعى تۋرالى جانە ەڭ سوڭىندا, اقىل تۋرالى ىلىمدەردە توپتاسقان. الەمدى باسقاراتىن ءبىر كۇش بار. اسپان استىنداعى بىرقاتار سفەرالار ارقىلى ول ايداي الەمگە ءامىرىن جۇرگىزەتىن جانە ماتەريا تۇرىندەگى ماڭگىلىك سۋبتراتتىڭ (نەگىزدىڭ) بار ەكەندىگىن ەسەپكە الىپ, ونى ءاردايىم جاڭعىرتىپ وتىراتىن سانالى كۇشتى جىبەرىل وتىرادى. اي استىنداعى الەمدە باسقارۋشى رۋحاني كۇش — حاراكەتشىل اقىل. تۋماق بار جەردە ولمەك بار ەكەنى انىقتالعان اي استىنداعى الەمدى ءال-فارابي جەتىلۋدىڭ ءارتۇرلى باسپالداقتارىنا بولەدى دە, ونىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىنا ۇيرەنگەن, وقىپ-توقىعان اقىلدى قويادى. قازىر, ەلدە بىرەۋلەر ادام اقىلىنىڭ وتىن وشىرمەك بوپ وتىرعان كەزدە, ءال-ءفارابيدىڭ اقىل تۋرالى پىكىرى ادام رۋحىنىڭ, ونىڭ ۇلىلىعىنىڭ اپوفەوزى (قۇدىرەتى) بولىپ كورىنەدى. شىندىعىندا دا, ورتاعاسىرلىق ۇلى ويشىلدىڭ بارلىق وي-تولعامدارىنداعى ەڭ باستى, ەڭ وزەكتى ماسەلە ادامزاتتىڭ جەتىلۋىنە جاردەم جاساۋعا ۇمتىلۋ بولىپ تابىلادى.ءال-فارابي مۇراسىن زەرتتەۋدىڭ كوپ عاسىرلىق تاريحى بولا تۇرسا دا سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ونىڭ فيزيكا-ماتەماتيكالىق ەڭبەكتەرى زەرتتەلمەي قالىپ كەلدى. ول نەگىزىنەن, ماتەماتيكا, فيزيكا جانە باسقا جەكە عىلىمداردىڭ كەيبىر مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىنە عانا وقتا-تەكتە كوڭىل بولگەن فيلوسوف رەتىندە اتالدى. الايدا ءوز زامانىنداعى جاراتىلىستانۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن جاساۋدا ءال-ءفارابيدىڭ ءرولى ۇلان-عايىر. ماتەماتيكا تاريحى ءۇشىن ونىڭ تريگونومەتريا مەن گەومەتريا سالاسىندا جۇرگىزگەن زەرتتەلەرىنىڭ زور ماڭىزى بار. ول العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الگەبرا ءپانىن ايقىنداپ بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبۇل ءپان اريفمەتيكا ءۇشىن دە, گەومەتريا ءۇشىن دە ورتاق عىلىم بولا تۇرا, بەلگىسىز شامالاردىڭ ساندىق ءمانىن تابۋدىڭ جالپىلاما مەتودتارىن تەكسەرەدى.ءال-فارابي ەڭبەكتەرى الەمنىڭ گەليوتسەنترلىك دۇرىس كورىنىستەرى عىلىمعا بەلگىلى بولماي تۇرعان كەزەڭدە جارىق كوردى. ول ءالى كوپەرنيكتىڭ, كەپلەردىڭ, نيۋتوننىڭ اشاتىن جاڭالىقتارىنىڭ زامانى تۋماعان كەز ەدى. ەجەلگى ءداۋىر مەن ورتا عاسىر استرونومدارى بۇرىنعى باقىلاۋلارىنا سۇيەنە وتىرىپ, اسپان جارىق كوزدەرىنىڭ جەردەن قاراعانداعى ورنالاسۋ جاعدايىن عانا ايتىپ كەلدى. الەمنىڭ دۇرىس كورىنىسىن بىلمەۋ بۇل مىندەتتى شەشۋ جولىن قيىنداتا تۇرسا دا, ونى شەشۋ ءۇشىن قولدانىلعان مەتودتار عىلىمي وي-پىكىردىڭ كورەگەندىگىن بايقاتاتىن تاماشا ۇلگى بولىپ تابىلادى.ءال-ءفارابيدىن جالپى بيولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى, ادام فيزيولوگياسى جايىنداعى كوزقاراستارى عالىمداردىڭ تولىپ جاتقان ۇرپاعىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ىقپال ەتتى. تابيعات زەرتتەۋشىسى رەتىندە ول فاكتىنى وبەكتيۆتى باقىلاۋ ادىسىنە ۇلكەن ءمان بەردى, دارىگەرلەردى شەبەرلىگىن شىڭداپ, لوگيكاسىن دامىتۋعا شاقىردى, ويتكەنى وسىدان كەلىپ «مەديتسيناداعى شەبەرلىك ارتادى» دەپ ەسەپتەدى, تار شەڭبەرلى پروفەسسيوناليزمگە قارسى كۇرەستى.فارابي, اسىرەسە, شىعىستا تەرەڭ دە ماعىنالى ءىز قالدىردى. ونىڭ يدەيالارىنىڭ ىقپالى اراب ەلدەرى مەن شىعىستىڭ باسقا دا شەتەلدىك مەملەكەتتەرىن بىلاي قويعاندا, كاۆكاز بەن ورتا ازيادا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن سەزىلەتىن-ءدى. ۇلى عالىمنىڭ ءىلىمى مەن يدەيالارى قازاقتىڭ اعارتۋشى دەموكراتتارىنا دا تانىس بولعاندىعىن ۇلكەن سەنىممەن تۇسپالداۋعا بولادى. بۇل ارادا ش. ءۋاليحانوۆتىڭ , ورتا ازيا رەنەسسانسى جايلى پىكىرىنە, اباي قۇنانباەۆتىڭ ەجەلگى گرەك, ەجەلگى اراب سيۋجەتتەرى («ەسكەندىر», تاعى باسقا) بويىنشا جازعان شىعارمالارىنا سۇيەنۋگە بولادى. فارابي ءتارىزدى ولار دا عىلىم مەن اعارتۋ جولىنداعى شىنايى كۇرەسكەر بولدى, اقىل-پاراساتتىڭ تۇبىندە جەڭىپ شىعارىنا سەندى, ناداندىقتى, سوقىر سەنىم مەن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى اشكەرەلەدى.ورتاعاسىرلىق ۇلى ويشىل ءفارابيدىڭ وسى ىزگى ارمانى تەك ءبىزدىڭ زامانىمىزدا عانا ىسكە استى.ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستانداعى عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ وركەندەۋ قارقىنى اسا جوعارى. 1941 جىلدىڭ وزىندە مۇندا حالىقتاردىڭ مادەني ارتتا قالۋشىلىعى ءىس جۇزىندە جويىلدى: جۇرتشىلىقتىڭ ساۋاتتىلىعى 80-85 پروتسەنتكە جەتتى, حالىق اعارتۋ ءىسىن, عىلىمدى, ادەبيەت پەن ونەردى دامىتۋ سالاسىنداعى تابىستارىمىز دا ايدان انىق بولدى. مىسالى, سول ۋاقىتتىڭ وزىندە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك سسسر عىلىم اكادەمياسى مەن لەنين اتىنداعى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىق اكادەمياسىنىڭ بازالارى مەن فيليالدارى قۇرىلدى, عىلىمي مەكەمەلەردىڭ كەن جۇيەسى جۇمىس ىستەدى, جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن شىققان س.د.اسفەندياروۆ, ق.ي.ساتباەۆ, ت.قارى-نيازوۆ, ت.سارىمساقوۆ سياقتى عالىمدار وتريادى توپتاستى.ورتا ازيا مەن قازاقستاندا مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ شىنداپ گۇلدەنگەن تۋسى سوعىستان كەيىنگى كەزەڭ بولدى. ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن 30 مىڭنان استام مەكتەپتەرىندە بۇل كۇندەرى 12 ميلليون ادام وقيدى. 100-دەن استام جوعارى وقۋ ورىندارىندا — 600 مىڭنان استام, 500 تەحنيكۋمدا — 500 مىڭنان استام ستۋدەنت وقىپ ءجۇر. ءاربىر 10 مىڭ ادامعا شاققاندا كەلەتىن ستۋدەنتتەر مەن وقۋشىلاردىڭ سانى جاعىنان ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالارىمىز بۇل كۇندەرى انگليا, فرانتسيا, يتاليا, جاپونيا, تاعى باسقا كاپيتاليزم ەلدەرىن باسىپ وزدى.عىلىم سالاسىنداعى پروگرەسس تە بۇرىن ەستىپ بىلمەگەن دارەجەگە جەتتى. بارلىق بەس رەسپۋبليكانىڭ بارىندە دە عىلىم اكادەمياسى بار. ولاردا جۇمىس ىستەۋشى ۇلكەن دە ەڭبەكقور عىلىمي كوللەكتيۆتەر عىلىمنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن دە, تەوريالىق تا ءمانى زور سان-سالالى باعىتتارىن زەرتتەۋ ۇستىندە.مىسالى, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كۇرامىندا 26 عىلىمي مەكەمە بار, ولاردا 10 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 3589-ى عىلىمي قىزمەتكەرلەر, ونىڭ ىشىندە 171 ادام –عىلىم دوكتورى, 1446 ادام – عىلىم كانديداتى. ءبىر قۋانىشتى نارسە, عىلىمي قىزمەتكەرلەر اراسىندا ايەلدەر دە از ەمەس (1507), ولاردىڭ ىشىندە 30 ادام – عىلىم دوكتورى, 516 ادام— عىلىم كانديداتى.جالپى, رەسپۋبليكامىزدا بۇل كۇندەرى 200-دەن استام عىلىمي مەكەمە بار, ولاردا 30 مىڭنان استام عىلىمي قىزمەتكەر ەڭبەك ەتەدى, ونىڭ 500-دەن استامى عىلىم دوكتورى, جەتى مىڭنان استامى عىلىم كانديداتى.قازاقستان عالىمدارى ءوز زەرتتەۋلەرىمەن كازىرگى زامانعى مادەنيەت پەن عىلىمعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ وتىر. ولار اشقان كوپتەگەن جاڭالىقتار وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزىلىپ تەحنيكالىق پروگرەسكە, ءوندىرىستى ۇلعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, ءونىمنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ كەلەدى.قازىرگى ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن تاماشا عالىمدارىنىڭ, جازۋشىلارىنىڭ, كومپوزيتورلارىنىڭ, ارتيستەرى مەن مۋزىكانتتارىنىڭ ەسىمدەرى ءبىزدىڭ وتانىمىزدان سىرت جەرلەرگە دە كەڭىنەن ءمالىم. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى, ولار جاساعان كوركەم وبرازدار دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەپتەگەن حالىقتارىنىڭ يگىلىگىنە اينالىپ, الەمدى تاڭىرقاتىپ وتىر. ۆ.ي.لەنيننىڭ كورەگەندىكپەن اتاپ ايتقانىنداي, عىلىم مەن مادەنيەت ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاريحي قىسقا مەرزىم ىشىندە تەك كەڭىنەن دامىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن بىرگە تۇرمىسىمىزعا دا مىقتاپ ءسىڭىسىپ, سوتسياليستىك قوعامدى ودان ەرى جەتىلدىرۋشى جانە قايتا جاسارتۋشى باستى قۇرالعا اينالدى.قازىرگىدەي, عىلىم قوعامنىڭ تىكەلەي وندىرگىش كۇشىنە اينالىپ وتىرعان شاقتا, ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ساپاسى ءۇشىن عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيىپ وتىرعان بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيا داۋىرىندە وتكەن زامانداعى مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ اقىل-ويدى قۇرمەتتەۋ, اقيقات الدىندا باس يۋ تۋرالى وسيەت اماناتى ەشقاشان ەسكىرمەيدى دە كۇندىلىعىن جويمايدى. بۇدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ءومىر سۇرگەن ويشىلمەن بۇلايشا ديدارلاسۋ ءبىزدىڭ سانامىزدى, ادام بالاسى مادەنيەتىنىڭ ءۇزىلىسسىز ءارى بەرىك بىرلىكتە بولاتىندىعى, ادامزاتتىڭ بۇكىل تاريحى بويىنا جاسالعان جانە ماركسيزم-لەنينيزم يگەرىپ, بويىنا سىڭىرگەن ىرگەلى قازىنالاردىڭ ماندىلىگى جايىنداعى سەزىمىمىزدى بايىتا تۇسەدى. ءبىز بۇل مەرەكەنى ءتۇرلى ەلدەردىڭ مادەنيەت قايراتكەرلەرى اراسىنداعى ءار جاقتى بايلانىستاردى كۇشەيتۋ ىسىنە كىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز.
ا. قوناەۆ,
قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى
