قازىرگى قازاق قوعامىنداعى جاپون بيزنەستىك فيلوسوفياسىنىڭ قولدانىلۋى تۋرالى ايتساق, بىزدەگى كايدزەن كوبىنەسە تەك ءسوز جۇزىندە كورىنۋدە. الدىمەن «جاپون كايدزەنى باسقا ەلدەرگە جاراي ما؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانىپ كورەيىكشى. اتاۋىنا كوپ ادام قىزىعاتىن «كايدزەن» دەگەن ادەمى ۇعىمدى قابىلداماس بۇرىن ء«بىزدىڭ قوعام, قازاق كاسىپكەرلەرى جاپونداردىڭ ىسكەرلىك فيلوسوفياسىن مەڭگەرە الا ما؟» دەگەن سۇراق قويىلۋى كەرەك. كايدزەن ارنايى كۋرستارى وقۋمەن ءسىڭىپ كەتەتىن وڭاي نارسە ەمەس. وعان رۋحاني دايىندىق قاجەت. ال مۇنداي دايىندىققا ۋاقىت كەتىرۋ ءىس باستاعان قازاققا ۇناي ما؟!
جاپونيادان باسقا كايدزەندى باعدار ەتكەن ەلدەر كاسىپكەرلەرىنىڭ ءبارى بىردەي بۇل تەرميننىڭ ءمانىن تولىق تۇسىنەدى دەۋگە بولمايدى. كايدزەن كۋرسىن وقىسا دا كايدزەنگە قارسى ارەكەت ەتەتىن, ونى تەك ءسان ءۇشىن پايدالاناتىن كاسىپكەرلەر بار. بۇل ماقالادا «شىن كايدزەن قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويىمىزدى ورتاعا سالماقپىز.
كايدزەننىڭ كەڭ تارالۋىنا نە كەدەرگى؟
ءيا, كايدزەن دەگەن ءسوز كاسىپكەردىڭ بارىنە تانىس. بىراق ونىڭ شىن ءمانىن تۇيسىنەتىندەر از. كايدزەن سوزىندەگى «كاي» يەروگليفى جاڭارۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە, «دزەن» تۋرالىق, شەبەرلىك, كىشىپەيىلدىك, ادالدىق, جەتىلۋ, جاقسىلىق دەگەن مانگە يە. كايدزەن فيلوسوفياسى – جاپونيادا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كۇيرەگەن ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىندە العاش رەت قولدانىسقا ەنگەن تاجىريبە. بىراق جاپونداردىڭ ءاربىر ءساتى كايدزەن, كۇندەلىكتى تىرشىلىگى ءمىنسىز ارەكەت ەتىپ, جەتىلۋ جولىندا توقتاۋسىز ەڭبەك ەتۋدەن قۇرالعان. جاپوندار ء«بىز كايدزەندى ۇستانامىز» دەپ داۋىستاپ ايتپايدى. بەلگىلى ءبىر سالانى مىنسىزدىك دەڭگەيىنە دەيىن يگەرىپ, قوعامعا وسى ارقىلى پايدا كەلتىرۋدى ءار ازاماتى وزىنە ماقسات ەتىپ قويعان.
بيزنەس تۇرعىسىنان باعامداساق, جاپون كاسىپكەرى ءۇشىن باستى ماقسات تابىس كوزىن ۇلعايتىپ, جەكە قارجى قورىن مولايتۋ ەمەس, الدىمەن تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ. تۇتىنۋشىعا ۇنايتىن تاۋار ءوندىرۋ ارقىلى قوعام دامۋىنا ۇلەس قوسۋ – جاپوندىق بيزنەستىڭ نەگىزگى ۇستانىمى. كايدزەندى جاپونيادان باسقا ەلگە ناسيحاتتاپ جۇرگەن شەتەلدىك ترەنەرلەر بۇل فيلوسوفيانى كوبىنەسە «كاسىپكەردىڭ تابىس كوزىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا» پايدالانۋدى ۇسىنادى. ال بۇل جاپوندىق بيزنەس فيلوسوفياسىنا قايشى. ماسەلەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كايدزەننىڭ جاپونياداعى سياقتى تولىق ەنبەۋىنە «كاسىپكەرلىك ادامنىڭ قارا باس پايداسىنا قىزمەت ەتۋى كەرەك» دەگەن سىڭارجاق تۇسىنىك كەدەرگى بولىپ وتىر. بىزدە كاسىپكەرلىك دەگەنىمىز نەگىزىنەن قولىندا قارجىسى بار تۇلعانىڭ بيزنەس اشىپ, توپ ادام وعان قىزمەت ەتىپ, تۇسكەن پايدانىڭ كوپ بولىگىن وسى ءىستىڭ يەسى يەلەنىپ, قالعانى جۇمىسشىلار جالاقىسىنا جۇمسالادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ياعني بىزدە بيزنەسمەن مەن جۇمىسشىنىڭ تابىسى بىردەي ەمەس, توپ مەنەدجەر مەن قاتارداعى قىزمەتكەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تەڭ قويۋعا بولمايدى.
ارينە, ەلىمىزدەگى ورتاق تابىستىڭ تەڭ بولىنبەۋى جالپى ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى, وعان كاسىپكەرلەر كىنالى ەمەس. كايدزەن ءبىزدىڭ قوعامدا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسپاسا, بۇل حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك جاعدايىندا ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى. مىسالى, بىزدە قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ وتباسى باستىقتىڭ وتباسى سياقتى جىل سايىن شەتەلگە ساياحاتتاي المايدى. شەتەل تۇرماق ەلىمىزدەگى دەمالىس ورىندارىنا بارۋدى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ال جاپونيادا قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ ءىرى كاسىپكەرمەن تەڭ دەڭگەيدە قىمبات كولىك ساتىپ الۋىنا, شەتەلدە دەمالۋىنا جاعدايى بار.
بىزگە كايدزەن كەرەك پە؟
بۇل سۇراقتى سوڭعى كەزدە رەسەي كاسىپكەرلەرى ءجيى تالقىلاپ ءجۇر. كەيبىر بيزنەسمەندەر «كايدزەن رەسەي بيزنەسى ءۇشىن ناعىز كەرەك نارسە» دەسە, اراسىندا ء«بىزدىڭ مەنتاليتەتكە ساي ەمەس» دەپ باعا بەرۋشىلەر دە بار. كەيبىر رەسەي ساراپشىلارى «بىزدە كايدزەننىڭ جۇزەگە اسپايتىن سەبەبى, جۇمىسشى مەن توپ مەنەدجەردىڭ ايلىق تابىسى اراسىنداعى الشاقتىقتا» دەگەن پىكىر ايتادى. بۇل تۇجىرىم قازاق قوعامىنا دا ءتان.
قازاقستانداعى كايدزەنمەن بايلانىستى جيىننىڭ بىرىندە كايدزەن ترەنينگ كۋرسىن ءبىتىرىپ, سەرتيفيكاتىن العان ءبىر زاۋىت باسشىسى «مەنىڭ جۇمىسشىلارىم «كايدزەن, كايدزەن دەيدى؟ ءبىز قولمەن ۇستاپ, كوزبەن كورمەسەك, ونىڭ نەسى كايدزەن؟» دەپ سىناعانىن, ءوزىنىڭ باسشى رەتىندە جۇمىسشىلارعا قولدان كەلگەن جاعدايدى جاساپ وتىرعانىن ايتىپ اقتالدى. ياعني باسشىسى ارنايى كۋرس وقىپ, زاۋىتقا كايدزەندى ەنگىزسە دە, جۇمىسشىلار جاڭا جۇيەنى «كورمەيدى» ەكەن. ەگەر جۇمىسشىنىڭ ءبىر نارسەگە كوڭىلى تولماسا, دەمەك كايدزەن بۇل مەكەمەگە ءالى تولىق ەنبەگەن دەگەن ءسوز. ويتكەنى بيزنەستى ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋ جولىندا ۇجىمداعى ءار ادام رۋحاني تولىمدىلىقتى سەزىنۋى كەرەك. قىزمەتكەرلەرى ءبىر-ءبىرىن الاكوزدەپ, جۇمىس جاعدايىنا كوڭىلى تولماي, نارازى كۇيدە جۇرگەن مەكەمەنىڭ ەسىگىنەن كايدزەن ەشقاشان اتتاپ باسپايدى. كايدزەننىڭ ءبىر شارتى – ىسىراپسىز ءوندىرىس. ءوندىرىس ارتىق شىعىنسىز بولۋى ءۇشىن بۇكىل ۇجىم بەرىلىپ ەڭبەك ەتۋى كەرەك. ياعني باسشىدان باستاپ قاراپايىم جۇمىسشىعا دەيىن ءوز ءىسىن جاقسى كورىپ ىستەسە, ءوندىرىس العا باسادى. جاپونيادا كومپانيالاردىڭ باسىم بولىگى – بىرنەشە ءجۇز جىلدىق تاريحى بار ىرگەلى ءوندىرىس ورىندارى. بۇل ەلدە عاسىردان ارتىق جاساعان 100 مىڭ كومپانيا بار. سونىڭ ءبىرى – 578 جىلى قۇرىلعان «كوڭگوگۋمي». و باستا عيباداتحانا جوندەۋمەن اينالىسقان كومپانيا بۇگىنگى تاڭدا قۇرىلىس نارىعىندا ءوز ورنى بار مەكەمەنىڭ ءبىرى سانالادى. جاپونيادا جۇزدەگەن جىلدىق تاريحى بار كونە كومپانيالاردى شينيسە دەپ اتايدى. 3 مىڭنان استام كومپانيا وسىنداي مىڭ جىلدىق تاريحقا يە. بۇل كورسەتكىش گەرمانيادا – 800, گوللانديادا – 200, اقش-تا – 14 ەكەن. ياعني كايدزەن بۇگىن پايدا بولعان فيلوسوفيا ەمەس, جاپوننىڭ ەجەلگى ۇلتتىق بولمىسىندا بار دۇنيە. بۇل ۇعىمنىڭ نەگىزى ءار نارسەنىڭ قۇدايى بار دەپ بىلەتىن, قورشاعان ورتاعا زيان تيگىزبەۋگە تاربيەلەيتىن شينتويزم دىنىندە جاتىر.
نەمقۇرايدىلىق – باستى جاۋ
ەندى ءبىزدىڭ قوعامدا كەزدەسەتىن كورىنىستەن مىسال كەلتىرەيىك. ءبىر مەكەمەنىڭ باستىعى ەسەپشىمەن بىرىگىپ, قاراجاتتىڭ كوپ بولىگىن يەلەنىپ, كوتتەدج سالىپ العاندا «جۇمىسشىلارعا تولىمدى ەڭبەكاقى تولەمەدىم, مەنىڭ بالالارىم ءزاۋلىم ۇيدە تۇرادى, ال جۇمىسشىمنىڭ وتباسىنىڭ جاعدايى تومەن» دەپ ويلامايدى, ارينە. ول ەڭ الدىمەن توڭىرەگىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن قامدايدى. دەمەك, مۇنداي باستىقتىڭ مەكەمەسىنە كايدزەن جولامايدى دەگەن ءسوز. ال باسشىسىنىڭ استا-توك تۇرمىس كەشىپ, ءوزىنىڭ وتباسى ازعانتاي جالاقىنى شايعا ارەڭ جەتكىزىپ وتىرعانىن كورگەن جۇمىسشى ىسىراپسىز ءوندىرىس قاعيداسىن ۇستانىپ, ۇجىمعا ادال ەڭبەك ەتە مە؟ باسشىسى مەن قىزمەتكەرى ءبىر-بىرىنە سەنبەيتىن, ارقايسىسى ءوز قامىن ويلايتىن ۇجىمعا كايدزەندى قالاي تىقپالاساڭ دا قابىلدامايدى. مۇنداي مەكەمەنىڭ باسشىسى كايدزەننىڭ اتاسى سانالاتىن ماسااكي ءيمايدىڭ كىتابىن ون رەت وقىسا دا ەش وزگەرىس بولمايدى. جاپوندار ءۇشىن ماڭىزدىسى – ۇجىمدىق سانا. «تەك ءوزىم ءۇشىن» دەپ ەمەس, ۇجىم بولىپ بىرىگىپ, قوعام دامۋىنا پايدا كەلتىرۋ.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كايدزەن فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى – تۇتىنۋشىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ. ياعني جاپونيادا كاسىپورىندار تۇتىنۋشى ءۇشىن ەڭبەك ەتەدى. «الماسا قويسىن, باسقا بىرەۋ ساتىپ الادى» دەگەن نەمقۇرايدىلىق كايدزەنگە ءتان ەمەس. ەلىمىزدەگى ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنەن مىسال كەلتىرسەك. بىزدە كەيدە ايگىلى نان زاۋىتى شىعارعان بولكەدەن دە قىل-قىبىر شىعىپ جاتادى. «ۇساق-تۇيەكتى داۋلاپ ۋاقىت كەتىرمەيىن» دەپ, مۇنداي كەلەڭسىزدىككە كوز جۇما سالامىز. ال وسى قىل-قىبىر, تاس قيىرشىعىن بايقاماي جۇتىپ جاتقان تۇتىنۋشىلار بار عوي. ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندەگى نەمقۇرايدىلىق قانشاما ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزۋدە؟ ال جاپوندار ءوندىرىس پروتسەسىندە باسقالار ۇساق-تۇيەك دەپ ەلەمەيتىن نارسەلەرگە ءجىتى ءمان بەرىپ, مۇقيات تەكسەرەدى. الەمدەگى ەڭ ۇزاق جاسايتىن, دەنساۋلىعى مىقتى ەل ساناتىنا ەنۋى ءبىر جاعىنان كايدزەن فيلوسوفياسىنا دەگەن بەرىكتىكتە دەپ بىلەمىن. جاپوننىڭ كايدزەن فيلوسوفياسىن ۇستانۋشى كومپانيالارى ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر.
ءبارى تازالىقتان باستالادى
كايدزەن قاعيدالارىندا كورسەتىلگەن تازالىق جاپون قوعامى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى اسپەكت. ءار جاپوننىڭ جۇمىس كۇنى تازالىقتان باستالادى. بۇل ەلدە قوعامدىق قىزمەت مەكەمەلەرى تاڭ اتا مەكەمەنىڭ ءىشى-سىرتىن جۋىپ-شايىپ, باسقا شارۋاعا سوسىن كىرىسەدى.
جالپى, جاپوندار – الەمدەگى ەڭ تازا حالىق. ار تازالىعى ەجەلگى سامۋراي كودەكستەرىندە جازىلعان باستى ءىلىم. كايدزەن فيلوسوفياسى بويىنشا ادامنىڭ جۇمىس ورنى عانا ەمەس, ساناسى دا تازا بولۋى كەرەك. سوندا جۇمىس جاقسى جۇرەدى. مەكەمەدەگى ءاربىر قاجەتسىز زات, ءتىپتى شاڭى سۇرتىلمەگەن تەرەزە, ۇزاق جىلدار سىلانباعان قابىرعاعا دەيىن ادامنىڭ جۇمىس ىستەۋگە دەگەن ۇمتىلىسىنا كەدەرگى بولادى. رەتتى, تازا ورىندا ادامنىڭ جۇمىس قابىلەتى ارتادى. كايدزەن فيلوسوفياسى بويىنشا جۇمىس ورنىنا اياق باسقان ادام سىرتتاعى ماسەلەلەردى ويلاماۋى كەرەك. ءاردايىم بالا-شاعا, تۋعان-تۋىس ماسەلەسىن ويىنان شىعارمايتىن قازاق ءۇشىن بۇل قيىن-اق. سوندىقتان جۋىق ارادا كايدزەن ءبىزدىڭ قوعامعا ءتۇپ-تامىرىمەن ءسىڭىپ, بارشا قازاق جاپوندىق ستيلمەن ارەكەت ەتۋگە كوشەدى دەۋ قيىن. ءار ەلدىڭ كاسىپكەرلىك جۇيەسى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنە بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. ارينە دامىعان ەلدىڭ جاقسىسىن ۇيرەنۋدەن قاشپاۋىمىز كەرەك. «بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيدى» دەپ قاراپ وتىرۋعا بولماس. شىن كايدزەندى يگەرگىسى كەلگەن ادام وسى ءسوزدى قۇراپ تۇرعان يەروگليفتەردىڭ مانىنە ساي ارەكەت ەتسە بولعانى...
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى
