تاياۋدا الماتىدا بيىلعى جىلدىڭ ۇلەسىندەگى تاعىلىمدى ءارى تاريحي بەلەستەردىڭ ءبىرى – وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويى زيالى قاۋىمنىڭ, وتىزدان استام شەتەلدىك دەلەگاتسيانىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى جاعدايدا باستالدى. بۇل – ۇلى دالادان شىققان ۇلاعاتتى تۇلعانىڭ قۇرمەتىنە جىل بويى جاسالاتىن ىزگىلىكتى ىستەر مەن يگىلىكتى رۋحاني شارالاردىڭ باستاۋى عانا.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ايگىلى عۇلاما عالىمنىڭ تۇلعاسى مەن مۇراسىنا لايىقتى باعا بەرگەنىن جاقسى بىلەسىزدەر.
ءيا, ءال-فارابي – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك وركەنيەتتىڭ رۋحاني يگىلىگى, يسلام جانە الەم فيلوسوفياسىنىڭ جارىق جۇلدىزى. ول الەمدى تانۋعا جانە بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني دامۋىنا تەڭدەسسىز ۇلەس قوستى. سوندىقتان وسى ايتۋلى مەرەيتوي بيىل يۋنەسكو-نىڭ اتاۋلى كۇندەر كۇنتىزبەسى اياسىندا حالىقارالىق اۋقىمدا اتالىپ وتەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان يۋنەسكو-نىڭ بۇل شەشىمى «عالامنىڭ اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستازى اتانعان» كەمەڭگەر تۇلعانىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ ەرەكشە ۇلەسىندە بولۋىن ورنىقتىرا تۇسەتىن تاريحي ءسات ەكەنىن وقىرماندار جاقسى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن.
مەرەيتويدى مەرەكەلەۋدىڭ باستى ماقساتى – ءال-فارابي مۇراسىن زەردەلەۋگە جاڭا سەرپىن بەرۋ, الەم تاريحىنداعى ونىڭ ءرولىن ايقىنداپ, ەسىمىن ۇلتتىق برەند رەتىندە ۇلىقتاۋ.
ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي مۇراسى – بۇكىل الەمدىك عىلىم دامۋىنىڭ تاريحي ىرگەتاسى جانە باستاۋ كوزى. ۇلى ويشىلدىڭ 160-تان استام تراكتاتتا كورىنىس تاپقان شىعارماشىلىعى عىلىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن دامىتۋعا ىقپال ەتتى. ول ماتەماتيكا, فيلولوگيا, حيميا, بيولوگيا, استرونوميا, فيلوسوفيا, مەديتسينا, لوگيكا, الەۋمەتتانۋ, ساياساتتانۋ, قۇقىقتانۋ, ەتيكا جانە باسقا دا سالالارعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
ءال-ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىق بولمىسى شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىن بايلانىستىراتىن رۋحاني التىن كوپىرگە اينالدى. كورنەكتى ويشىل-گۋمانيست رەتىندە ول ءوز شىعارماشىلىعى ارقىلى انتيكا جانە يسلام الەمىن بىرىكتىرە الدى. ونىڭ تراكتاتتارى رەنەسسانس داۋىرىندە ەۋروپاداعى عىلىمنىڭ دامۋىنا جانە دۇنيەتانىمنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى.
عۇلاما عالىم كەزىندە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسقان – باقىت تۋرالى, ادامنىڭ جەتىلۋى تۋرالى سۇراقتار قازىرگى زامانعى ادام مەن قوعام ءۇشىن دە اسا وزەكتى. ونىڭ دۇنيەتانىمى, ادامزات وركەنيەتىنە كوزقاراسى جەر بەتىندەگى بارلىق ادامدارعا بىردەي تۇسىنىكتى ءارى تارتىمدى.
ءوزىنىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى جايىنداعى تراكتاتىندا» ول مەيىرىمدى ادامدار تۇراتىن شاھاردىڭ مودەلىن جاسادى. ءال-ءمادينا ءال-فاديلا – ءاربىر تۇرعىنى باقىتقا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلعان ىزگى جانداردىڭ كەمەلدەنگەن قوعامى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم مەن ىزگىلىك اجىراماس بىرلىكتە بولۋى كەرەك. كەمەڭگەر ۇستاز «...تەك حالىقتاردىڭ بىرىگۋى جانە ءوزارا كومەگى ارقىلى عانا باقىتقا جەتۋگە بولادى...», – دەيدى.
ءال-ءفارابيدىڭ «قايىرىمدى قوعام» تۋرالى ءىلىمى بۇكىل ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى. ول ۇسىنعان وركەنيەتتەر اراسىنداعى ديالوگ پەن ارىپتەستىك قاعيدالارى نەگىزىندە تۇسىنىستىككە كەلۋگە بولادى.
ۇكىمەتتىڭ, يۋنەسكو, تۇركسوي جانە يسەسكو حالىقارالىق ۇيىمدارىنىڭ قولداۋىمەن ءتۇرلى ەلدەر عالىمدارى بيىل 2020 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا, ءال-ءفارابيدىڭ وتانى – تۇركىستان وبلىسىندا جانە پاريجدە وتەتىن ءىرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا باس قوسىپ, ۇلى ويشىلدىڭ مۇراسى جونىندە وي بولىسەدى.
عىلىمي-ساراپتامالىق ءىس-شارالار سونداي-اق تۇركيا, يوردانيا, يتاليا, قىتاي, مىسىر, بولگاريا جانە باسقا دا ەلدەردە وتەدى.
بۇگىندە الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە 12 ورتالىق, ال ىستانبۇل مەن دەليدە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اشقان مۇراجاي-ۇيلەر بار.
كەلەشەكتە كونفۋتسي ينستيتۋتتارى نەمەسە گەتە ينستيتۋتتارىنىڭ عالامدىق جەلىلەرى سەكىلدى ءال-فارابي ورتالىقتارى دا كەڭەيە بەرمەك.
جاقىن ارادا ء«ال-فارابي ىزىمەن» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسيا جۇمىسىن باستايدى. بارلىق ءىس-شارالار عىلىمعا جانە ءبىلىمنىڭ دامۋىنا لايىقتى ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز.
ءال-ءفارابيدىڭ قىزمەتى الەمدىك عىلىمنىڭ دامۋىنداعى تاريحي ىرگەتاس بولىپ سانالادى. سوندىقتان ءال-فارابي جىلىندا عىلىم مەن جوعارى تەحنولوگيالار جۇيەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تەك قانا كونفەرەنتسيالار مەن عىلىمي دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋمەن شەكتەلمەي, جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.
اتاپ ايتقاندا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الەمدىك تالاپتارعا ساي ءال-فارابي عىلىمي-تەحنولوگيالىق القابى قۇرىلادى. يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اساتىن بۇل جوبا وزىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ورتالىعىنا اينالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇيىرسا, ءال-ءفارابيدىڭ قايىرىمدى قوعام تۋرالى يدەيالارىنا نەگىزدەلگەن جاڭا جوبا جۇزەگە اساتىن بولادى. بۇل باستاما, اسىرەسە جاستاردىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قاسيەتىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ءال-ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى – قازاقستاننىڭ تاريحى مەن باي مادەنيەتىنىڭ اسا ماڭىزدى جانە اجىراماس بولىگى. ونىڭ مۇراسى ارقىلى ءبىز تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تامىرلاستىعى مەن جاقىندىعىن, تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ ورتاقتىعىن, مادەني مۇرانىڭ الەۋەتىن تەرەڭ تۇسىنەمىز.
تۇركى تىلىندە جازىلعان ءجۇسىپ بالاساعۇني, قوجا احمەت ياساۋي, ءال-قاشقاري, سۇلەيمەن باقىرعاني, احمەت ۇگىنەكي ەڭبەكتەرىندە ۇلى وتىرار ويشىلىنىڭ گۋمانيستىك يدەيالارىنىڭ بەلگىلەرى بايقالادى. ونىڭ يدەيالارى قازاق دالاسىنىڭ ۇلى ۇستازدارى – اباي مەن شاكارىمنىڭ ۇستانىمىن قالىپتاستىردى.
ءال-ءفارابيدىڭ كىشى وتانى – وتىرار قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيانىڭ كيەلى مەكەنى. بۇگىندە وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولعان تۇركىستان ايماعى كۇللى تۇركى الەمىنىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى رەتىندە دامىپ كەلەدى. 1150 جىلدىقتى مەرەكەلەۋ اياسىندا تۇركىستان وبلىسىندا ءال-فارابي مۇراسىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە وتىرار قالاسىن تۋريستىك كلاستەر رەتىندە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان ءىس-شارالار جۇزەگە اساتىن بولادى.
سيريانىڭ داماسك قالاسىنداعى ءال-فارابي مادەني-تاريحي ورتالىعى مەن مۋزەي-ءۇيىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنادى. سول ورتالىقتىڭ نەگىزىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باس كونسۋلدىعى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى قۇرىلاتىن بولادى. فيليالدىڭ قىزمەتى – الەمدىك قاۋىمداستىقتا ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن العا قويىپ, بەدەلىن ارتتىرۋعا كومەك كورسەتۋ.
سوناۋ ءحىى-ءحىىى عاسىرلاردا ءال-فارابي شىعارمالارى لاتىنعا – عىلىم تىلىنە اۋدارىلدى. بۇگىندە ءال-ءفارابيدىڭ ولمەس مۇراسى قالىڭ كوپشىلىككە كەڭىنەن قولجەتىمدى بولىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە پاتريوتتىق تاربيەسىنە ىقپال ەتۋى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز.
مەرەيتوي اياسىندا دانا ويشىلدىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارۋ, ءال-فارابي ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋ, عۇلاما عالىم تۋرالى دەرەكتى فيلم جانە ومىرباياندىق سەريال ءتۇسىرۋ, تەاترلاردا ش.قۇسايىنوۆتىڭ ء«ال-فارابي» تاريحي دراماسىن قويۋ, تاعى دا باسقا شارالار قاراستىرىلعان.
ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ بارىسىندا مىناداي مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ كەرەك دەپ سانايمىز:
بىرىنشىدەن, ۇلى ويشىلدىڭ يدەيالارى مەن قاعيداتتارىنىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن جاڭا زامانعا ساي پايدالانۋ كەرەك.
ەكىنشىدەن, عۇلاما عالىمنىڭ مۇراسىن وزەكتى عىلىمي-زەرتتەۋلەردە جانە يننوۆاتسيالىق ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىندە كەڭىنەن قولدانۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, ءال-فارابي يدەالدارىنىڭ نەگىزىندە جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك ۇستانىمداردى زەردەلەگەن ءجون.
تورتىنشىدەن, ءال-ءفارابيدىڭ مەرەيتويى زاماناۋي ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, عىلىم مەن يننوۆاتسيانىڭ دامۋىنا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىز!
قىرىمبەك كوشەرباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى
رەداكتسيادان: وسى تاقىرىپقا وراي, ءال-ءفارابيدى العاش زەرتتەپ, ەلىمىزدەگى فارابيتانۋدىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم, مارقۇم اقجان ءماشانيدىڭ دە پىكىرلەرىن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
* * *
ەگەردە بىزگە وسى XX عاسىردا, ءال-فارابيگە ەڭ جاقىن, رۋحاني ساباقتاس ادام بار ما دەسە, الدىمەن ول اباي دەر ەدىك. ءال-فارابي مەن اباي اراسىن جاقىنداستىرۋ, ولاردى ۇندەستىرۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مىڭجىلدىق مادەني-رۋحاني دۇنيەسىن ءتىرىلتۋ دەگەن ءسوز. دەمەك, بۇل زور ماقساتتى حالىقتىق ءىس دەپ ءبىلۋ كەرەك.
* * *
ءال-فارابي عىلىم مەن ونەردىڭ بارلىق سالاسىندا وشپەس ءىز كالدىرعان. ءال-ءفارابيدىڭ قايىرلى جاڭبىرىنان ءنار الماعان باۋ-باقشا جوق. قالىڭ ورمان دا, كەڭ دالا دا, تاۋ-تاس تا, اسپانداعى جۇلدىز دا, جەردەگى قۇندىز دا ءنار العان. سولاردىڭ ءبارى ءال-فارابي مۋزىكاسىنا كوسىلىپ عالامنىڭ گارمونيا ماقامىن جىرلايدى.
اقجان ماشاني
لەبىزدەر لەگى
ۇستازدىڭ دانالىعى ءالى دە وزەكتى
1150 جىلدىق مەرەيتويدىڭ يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق اتاۋلى كۇندەر تىزىمىنە ەنگىزىلۋى 2020 جىلعا سايكەس كەلۋ وقيعاسىنا دۇنيەجۇزى زور ءمان بەرەدى.
مەرەكەنى دايىنداۋ ۇيىمنىڭ پوپۋليريزاتسياسى ارقىلى حالىقتاردى جاقىنداستىرۋ, الەمدىك مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىمدى دامىتۋ مىندەتىنە سايكەس كەلەدى.
ۇلى ۇستازدىڭ دانالىعى بۇگىنگى تاڭدا دا وزەكتى جانە ۇلكەن مانگە يە بولىپ وتىر. عالىمنىڭ تراكتاتتارىن ءتۇسىنۋ بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدى, ىشكى دايىندىق پەن سانانى قاجەت ەتەدى.
ءال-ءفارابيدىڭ جاڭا ورتالىعىن قۇرۋ جانە ونىڭ جۇمىسى بۇۇ مەن يۋنەسكو ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە.
ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيەتانىمى مەن مۇراسى تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى جاڭا كۇن تارتىبىمەن, سونداي-اق يۋنەسكو-نىڭ باعدارلامالارىمەن جانە ماقساتتارىمەن ۇندەس. سوندىقتان دا ورتالىق قازاقستاندا عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا دا مادەنيارالىق ديالوگتى دامىتاتىن يۋنەسكو-نىڭ بەلسەندى سەرىكتەسىنە اينالۋى مۇمكىن.
ورتالىقتىڭ قىزمەتى يۋنەسكو-نىڭ جاستار اراسىندا عىلىمدى ىلگەرىلەتۋگە, تۇراقتى دامۋدى جەتىلدىرۋگە قاجەت ءبىلىم مەن داعدىلاردى ىنتالاندىرۋعا, سونداي-اق الەم مادەنيەتىن دامىتۋدا جانە زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-ارەكەت ەتۋدە, مادەني ارتۇرلىلىك قۇندىلىقتارىن تانۋدا كومەك بەرە الادى.
كريستا پيككات (Ms. Krista PIKKAT),
يۋنەسكو-نىڭ قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان بويىنشا كلاستەرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى
وركەنيەت دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىرزانىڭ مادەني ورتالىقتار قۇرۋ تۋرالى باستامالارى مەن داماسكىدە 2012 جىلى قازاقستان سالعان ءال-فارابي اتىنداعى مادەني ورتالىقتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى شەشىمىن جوعارى باعالايمىن.
كورنەكتى عالىم-فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بۇكىلالەمدىك عىلىم, مەديتسينا, فيزيكا, مەتافيزيكا, لوگيكا, ساياسات, مۋزىكا سالالارىن دامىتۋعا قوسقان وراسان زور ۇلەسىن, ونىڭ مۇراسىنىڭ بۇكىل الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن ەسكە تۇسىرەتىن بولساق, ونىڭ شىعارمالارىنا قاتىستى ءبىز ءالى دە ورتاعاسىرلىق كاتالوگتاردا اتالعان زاتتاردىڭ جارتىسىنان ازىن عانا تاپقانىمىزدى اتاپ وتكەن ءجون.
تاريح بويىندا مۇسىلمان عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر, سونىڭ ىشىندە ءال-فارابي ءارتۇرلى عىلىمي پاندەرگە ارنالعان ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن مىڭ قولجازبا ارقىلى, سونداي-اق سانسىز اشىلعان جاڭالىقتار, ونەرتابىستار مەن يننوۆاتسيالار ارقىلى ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى.
ءبىز يكۇ-دا ءال-ءفارابيدىڭ باي عىلىمي جانە ەنتسيكلوپەديالىق مۇراسىن تەك جاستار اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە كەڭىنەن تاراتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جوعارى باعالايمىز جانە مويىندايمىز.
يوسەف بين احماد ءال-وسەيمين,
يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (يىۇ) باس حاتشىسى
ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قاينارى
870 جىلى قازىرگى قازاقستاننىڭ اۋماعىنداعى وتىرار قالاسىندا «ادامزاتتىڭ ەكىنشى ۇستازى» جانە «شىعىستىڭ اريستوتەلى» دەگەن اتپەن بەلگىلى ءابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن تارحان يبن ۋزلاع ءال-فارابي ات-تۋركي دەگەن ۇلى عالىم, ەنتسيكلوپەديست, يسلام ءپالساپاسىنىڭ الدىڭعى قاتارداعى قايراتكەرى تۋعان.
ۇلى عالىم – باتىس پەن شىعىس اراسىندا عىلىمي ءارى رۋحاني ءبىر كوپىر. ول ءبىر ۇلى مادەنيەتتىڭ ءپالساپاشىسى. ءبىز مەملەكەتتەر اراسىندا تۋىنداپ جاتقان پروبلەمالاردى شەشۋدە ءال-ءفارابيدىڭ كوزقاراسى مەن ويلارىنا مۇقتاجبىز. ءال-فارابي – تۇركى الەمى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ءبىلىم قايراتكەرى بولۋىمەن قاتار ءبىزدىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ىشىندەگى دە قادىرى ەرەكشە ءبىر ەسىم. ءومىر سۇرگەن ايماقتارىنا قارايتىن بولساق, ۇلى عالىمنىڭ الەم كارتاسىنداعى ماڭىزى ەرەكشە جاعىرافيادا اسا بەدەلدى بولعانىن بايقاۋعا بولادى.
ءال-ءفارابيدىڭ ىستانبۇلدا مۇراجاي-ءۇيىنىڭ جانە ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرامىندا فارابي زەرتتەۋلەرى ورتالىعىنىڭ اشىلۋى ەكى ەلدىڭ ينتەگراتسياسى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. سول سەبەپتى دە 2020 فارابي جىلىندا ءبىز تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسمي وكىلدەرى رەتىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىزە قوسا وتىرىپ, ىستانبۇل مەن انكارادا ءتۇرلى ءىس-شارالاردى جاساۋدى جوسپارلاۋدامىز.
مەتين گۇندوۋدۋ,
تۇركيا ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
دانىشپان مەرەيتويىن وتكىزۋ – قۇرمەت
ء بىز, ساۋد ارابيا مەملەكەتى, ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز بەن ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى بىلەمىز جانە بۇل بايلانىستىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە سەنەمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭ ءىرى تەڭىزگە شىقپايتىن مەملەكەت جانە اۋماعى بويىنشا 9-ورىندا تۇر, وعان قوسا ەكونوميكاسى جاعىنان ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى ەڭ قۋاتتىسى بولىپ تابىلادى.
بىزدە تاريحي قاتىناستاردىڭ تەرەڭدىگى مەن تاۋەلدىلىكتەر جانە مۇناي-گاز سالاسىنداعى ارتىقشىلىقتارىمىزعا قاتىستى ءسوز قوزعاعاندا ورتاق دۇنيەلەر كوپ.
ءبىز سىزدەرمەن ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ قۇرمەتىنە يە بولىپ, ەكى ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە پايدا اكەلەتىن عىلىمي سالالاردا, زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا ۇمىتتەنەمىز.
ناسسەر موحاممەد ءال-اقيلي
(Nasser Mohammed Al-Aqeeli),
ساۋد ارابياسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيا بويىنشا ورىنباسارى
ءال-فارابي – ەكىنشى ۇستاز
ەسكى داماسك – استانانىڭ ەجەلگى تاريحي بولىگى جانە كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى, ونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – كونە داماسك قالاسىنىڭ قابىرعالارى. مۇندا عۇلاما ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ كەسەنەسى ورنالاسقان. ول ەڭ كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ھيجرا جىل ساناۋى بويىنشا 329 جىلى داماسكىدە قايتىس بولىپ, سول جەردە جەرلەنگەن. ەسكى داماسكىدە ونىڭ كەسەنەسىنىڭ جانىنان ء«ال-فارابي مادەني ورتالىعى» قۇرىلعان. ول فيلوسوفيا, لوگيكا, فيزيكا, مۋزىكا, مەديتسينا جانە ەتيكا عىلىمدارىن تەرەڭ مەڭگەرگەننەن كەيىن «ەكىنشى ۇستاز» دەگەن لاقاپ اتقا يە بولعان. بۇل ورتالىق قازاق ەلىنىڭ سيرياعا تارتۋى.
مۇحاممەد ماھير قاباقيبي,
داماسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
باتىس پەن شىعىستىڭ كوپىرى
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي پلاتوندىق جانە اريستوتەلدىك ويلاردى شىعىس داستۇرلەرىمەن بايلانىستىرۋعا ۇمتىلدى جانە ۇلى ەۋرازيا دالاسىنا فيلوسوفيانى الىپ كەلگەن. ونىڭ ۇستىنە, ونىڭ « ۇلى مۋزىكا كىتابى» اسا ماڭىزدى ورتاعاسىرلىق مۋزىكالىق تراكتات بولىپ تابىلادى. فيلوسوفيا تاريحىنداعى ماڭىزدىلىعىنان بولەك, ءال-فارابي يدەيالارى ءالى دە وزەكتى. ونىڭ فيلوسوفياسى پلاتون مەن اريستوتەلدەن ءبىراز شابىت العانىمەن, ول باسقا الەمدى بەينەلەۋدىڭ ماڭىزدى جانە قىزىقتى تاسىلدەرىن ءوز كوزقاراسىمەن كورسەتەدى. مونو ءتىلدى جانە مونوەتنوستىق قالانىڭ ورنىنا ءال-فارابي ءىلىمى كەڭ اۋقىمدى مۋلتيمادەني, كوپتىلدى جانە كوپكونفەسسيالى جاھاندىق مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ول جاھاندانۋدى ويلاعان جانە سول يدەيانى العا تارتقان ءبىرىنشى ادام. ول ەجەلگى گرەكتەردىڭ مەيىرىمدى قالا يدەياسىن ساقتاۋعا ۇمتىلادى, سونداي-اق مەيىرىمدى قاۋىم مولشەرىن ارتتىرادى. ونىڭ پايىمداۋى ماڭىزدى جانە ىقپالدى بولىپ قالا بەرەدى, ويتكەنى ءال-فارابي جاھاندىق مەملەكەتى اقىل-وي مەن شىدامدىلىق ارقىلى باسقارىلادى. ەشبىر ءدىني نەمەسە ەتنوستىق ءداستۇر ەكىنشىسىن جوققا شىعارمايدى.
ءال-فارابي يسلام مەن كلاسسيكالىق گرەك فيلوسوفياسىنىڭ قيىلىسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى العاش رەت زەرتتەگەن ەرەكشە فيلوسوف. ول ەكى جاقتى دا دامىتاتىن فيلوسوفيالىق جانە ءدىني بەيىمدەلۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە الدى.
قازاقستان – قۋاتتى جانە كەرەمەت ۇلتتاردان تۇراتىن مەملەكەت, ونىڭ كوشباسشىلارى باسقالاردان كورەگەن, سەبەبى ولار ءال-فارابي جانە اباي سەكىلدى الپاۋىتتاردىڭ يىعىندا تۇر.
دجوردج ستەيەرس,
ورتاعاسىر جانە قايتا ورلەۋ فيلوسوفياسىنىڭ دوتسەنتى, فيلوسوفيا كافەدراسى كاپوديستري اتىنداعى افينا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى (گرەكيا)
ۇلىعا تاعزىم
ءال-فارابي وزدىگىنەن وقىپ جەتىلگەن عالىم. ول ەڭ الدىمەن گرەك عىلىمىن, ونىڭ ءپالساپاسىن, اسىرەسە اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىن قىزىعىپ وقىعان. يبن حالليكاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءابۋ ناسىر اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكاسىن» قىرىق, «جان تۋرالى» ەڭبەگىن ءجۇز, ال «ريتوريكاسىن» ەكى ءجۇز رەت وقىپ شىققان سياقتى. وسىنداي ىجداعاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا ول اريستوتەلدىڭ عىلىمي مۇراسىن ەركىن يگەرگەن.
اتاقتى تاريحشى ونىڭ قاراپايىم, اسا قاناعاتشىل, جۇپىنى عانا كيىنىپ, توي-دۋمان, ىردۋ-دىردۋدان بويىن بارىنشا اۋلاق ۇستاعان ادام بولعانىن جازعان. كۇندىز ول كوبىنەسە قالاداعى باقتا كۇزەتشىلىك قىزمەت اتقارىپ, تاپقان اقىسىنا ساتىپ العان شىراق جارىعىمەن ءتۇنى بويى كىتاپ وقۋمەن شۇعىلدانعان [يبن حالليكان. ۋافايات ءال-اعايان ۋا انبا ابنا از-زامان... 5-توم, 154-بەت].
ورتا عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق ءابۋ ناسىر قاناۋسىز, زورلىقسىز باقىتتى قوعام ورناتۋ جونىندە باتىل بولجام جاساعان. مۇنداي قوعامنىڭ تۋىن ول مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقىلى, ءبىلىمى, ادامگەرشىلىگىمەن بايلانىستىرعان.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي عىلىمىنىڭ ءپالساپا, لوگيكا سياقتى سالالارىنىڭ ىرگەتاسىن قايتا قالاعان, ءار عىلىم سالاسىن جەكە ءپان رەتىندە يگەرۋ جاعىن كوتەرە وتىرىپ, ولاردىڭ ءمانىن ايقىنداپ, مازمۇنىن اجىراتۋعا تىرىسقان. اۋەز جايلى دا كۇردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن, ماتەماتيكا سالاسىندا ۇلكەن جاڭالىقتار اشقان, استرونوميا جايلى كەسەك-كەسەك ەڭبەكتەر قالدىرعان, فيزيكا عىلىمىن دا تىڭ ويلارمەن بايىتقان. جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ مەديتسينا, حيميا, مينەرالوگيا سەكىلدى اسا ماڭىزدى سالالارى بويىنشا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءمانىن جوعالتپاعان ەڭبەكتەر جازعان. كونە گرەك وقىمىستىلارىنىڭ پىكىرلەرىندەگى وزىق قاعيدالاردى تالداعان.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, جوعارى مەكتەپ عا-نىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
