بۇگىندە گەيمەردىڭ ورتاشا جاسى – 35. ولاردىڭ كوپشىلىگى مەكتەپتە كومپيۋتەرلەردە جانە ويىن كلۋبتارىندا بىرنەشە ساعاتىن وتكىزىپ گەيمەرلىك جولعا كەلگەن.
كومپيۋتەرلىك ويىنداردىڭ كومەگىمەن ادامدار ءومىردىڭ مازاسىز جاعدايىنان اۋلاق بولۋعا نەمەسە بەلگىلى ءبىر جەتىسپەيتىن ەلەمەنتتى اۋىستىرۋعا تىرىسادى: جاقىنداردىڭ نازارى, سۇيىكتىسىنىڭ بولماۋى, الەۋمەتتىك مارتەبە. 2018 جىلى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى پسيحيكالىق بۇزىلۋلار تىزىمىنە قۇمار ويىندارىن قوستى. ونىڭ ىشىنە كومپيۋتەرلىك ويىندار دا كىرەدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن ويىن وندىرۋشىلەرى بۇل تۇجىرىممەن كەلىسپەيدى, تاۋەلدىلىكتىڭ سەبەبى ويىنداردىڭ ءوزى ەمەس, ادامنىڭ پسيحولوگيالىق نەمەسە جەكە باس قيىنشىلىقتارى دەپ تۇسىندىرەدى.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى مارەزا ورزاكتىڭ ويىنشا, كومپيۋتەرلىك ويىنداردى وينايتىن ادامداردىڭ 40-80%-ى ويىندارعا تاۋەلدى بولىپ كەلەدى.
مۇنداي تاۋەلدىلىكتىڭ گەندەرلىك جانە جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى كەيبىر قىرلارى بار. كومپيۋتەرلىك ويىندارعا دەگەن قۇشتارلىق قىزدارعا قاراعاندا, ۇلدار اراسىندا كوبىرەك بايقالادى. جاس جىگىتتەر ورتا ەسەپپەن كومپيۋتەر ويىندارىنا
2 ەسە كوپ ۋاقىت جۇمسايدى. ادام نەعۇرلىم ەرەسەك جانە ءبىلىمدى بولسا, سوعۇرلىم كومپيۋتەرلىك ويىندارعا از ۋاقىت جۇمسايدى, سەبەبى مۇلدەم باسقا ماقساتتار پايدا بولادى جانە ۋاقىتتى بوسقا وتكىزگىسى كەلمەيدى.
مامانداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ويىنعا تاۋەلدىلىكتىڭ وزىندىك دامۋ كەزەڭدەرى بار. ولار:
- دايىندىق كەزەڭى. بۇل كەزدە ويىندارعا دەگەن سەزىمتالدىقتىڭ جوعارىلاۋى داميدى. ءوزىن ءوزى باعالاۋدىڭ تومەندىگى, ەموتسيانى باسقارا الماۋ, قابىلداۋعا ق ۇلىقسىزدىق, اگرەسسيا, يمپۋلسيۆتىلىك جانە گيپەراكتيۆتىلىك, الاڭداۋشىلىق, دەپرەسسيا مەن سترەسس دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى, قيال الەمىنە ەنۋ ءۇردىسى ەرەسەكتەر مەن بالالاردا قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىكتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
- جەڭىس كەزەڭى. بۇل كەزەڭدە ويىن ويناۋ ادام ساناسىندا ءوزىن ءوزى تانۋدىڭ, كەيدە ماتەريالدىق پايدا الۋدىڭ ءتاسىلى رەتىندە قابىلدانادى. اقىل ب ۇلىڭعىر بولا باستايدى, ءتىپتى از پايدا دا قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ادام باسقالارعا ءوزىنىڭ ارتىقشىلىعىن ويىن ارقىلى دالەلدەۋگە تىرىسادى.
- شىعىن كەزەڭى. گەيمەر بەلگىلى ءبىر وقيعالاردىڭ جابىق تسيكلىندە بولادى. ولار قولدا بار اقشانى جۇمسايدى جانە ءتىپتى قارىز الۋعا بەيىم. ءبىراز ۋاقىت شىعىندار تىزبەگىنەن كەيىن ويناۋعا دەگەن ۇمتىلىس جوعالادى. الايدا, كەيبىر ارانداتۋشى فاكتورلار بولعان كەزدە (مىسالى, جارناما نەمەسە ماتەريالدىق مۇمكىندىكتەر) ادام قايتادان ءوزىنىڭ قالاۋىمەن جۇرەدى جانە وقيعا قايتالانادى.
- ءۇمىت ءۇزۋ كەزەڭى. كوپ ۋاقىت ويناۋعا بايلانىستى ادام بارلىق نارسەگە قىزىعۋشىلىعىن جوعالتادى. مەكتەپتە نەمەسە جۇمىستا قيىندىقتار تۋىندايدى, قارىم-قاتىناس شەڭبەرى وزگەرەدى, پسيحولوگيالىق جاعدايى ونىڭ وتباسىندا قالىپتى ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. جاقىن ادامدارى ۇنەمى الداۋدان, قارىزدان جانە تەرىس كوزقاراسدان شارشايدى جانە بىرتىندەپ الىستاي باستايدى. ويىنشى مۇنىڭ ءبارىنىڭ سەبەبى تاۋەلدىلىك ەكەنىن ءجيى تۇسىنەدى, الايدا ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا دەگەن بارلىق ارەكەتى وڭ ناتيجە بەرمەيدى.
- ۇمىتسىزدىك كەزەڭى. اتالعان كەزەڭدە گەيمەر ءوزىنىڭ تاۋەلدىلىگىن تۇسىنەدى, سوعان قاراماستان ويناۋدى جالعاستىرادى.
بەلگىلى ءبىر كاسىپكە دەگەن تەرىس قۇشتارلىقتىڭ بولۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى - «دوپاميندىك ىلمەك». مىسال رەتىندە ويىندى الايىق. ويىنشى ارەكەتتى ورىندايدى جانە سول ورىنداعان ارەكەتى ءۇشىن سىيلىق الادى, سودان كەيىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى, قايتادان ارەكەتتى تالاپ ەتەدى, تسيكل جابىلادى. سىيلىقتى كۇتۋ كەزىندە ويىنشىنىڭ دەنەسى نەيروترانسميتتەر ءدوپامينىن شىعارادى - بۇل زات ساتتىلىككە جەتەلەيدى جانە دۇرىس ستراتەگيانى تاڭداۋعا كومەكتەسەدى. ءدوپاميننىڭ شىعۋى راحات سەزىمىن تۋدىرادى. بىرىنشىدەن, دوپامين ادام بەلگىلى ءبىر ارەكەتتەرى ءۇشىن سىياقى العان كەزدە بوساتىلادى: جۇمىس ءۇشىن جالاقى نەمەسە اياقتالعان كۆەست ءۇشىن ويىن بونۋستارى. ەگەر «ارەكەت – ماراپات» تسيكلى بىرنەشە رەت قايتالانسا, ءدوپاميننىڭ شىعۋى شەڭبەردىڭ باسىنا جاقىنداي تۇسەدى: لاززاتقا بونۋستار نەمەسە جاڭا دەڭگەي ەمەس ويىننىڭ ءوزى اينالادى.
تاعى ايتا كەتەرلىك ماڭىزدى جايت, پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا باق-تاعى قورقىنىشتى سيۋجەتتەردىڭ كەيىپكەرلەرى, مىسالى, ينتەرنەت ءوشىپ قالعان كەزدە ءجاسوسپىرىم بۇكىل وتباسىن ءولتىردى دەگەن جاعدايلاردىڭ ءبارىن تەك كومپيۋتەرلىك ويىنعا جابا سالۋدىڭ قاجەتى جوق دەيدى. ادەتتە دياگنوزى قويىلماعان پسيحيكالىق اۋىتقۋلارى بار بالالار, ايتالىق, شيزوفرەنيامەن اۋىراتىن بالالار ءدال سولاي جاساۋى مۇمكىن. اۋرۋ كەز كەلگەن كۇيزەلىس جاعدايىن كورىنۋى مۇمكىن, ال ويىن جاي عانا سىلتاۋ. قىسقاسى, اتالعان اۋرۋلاردى كومپيۋتەرلىك ويىندار قوزدىرۋى مۇمكىن, بىراق پايدا بولۋىنىڭ نەگىزى ەمەس.
كومپيۋتەرلىك ويىنداردىڭ قىزىعىنا ەنىپ, ءومىر مەن ۆيرتۋالدى الەم اراسىنداعى شەكارانى جوعالتقان جاندار قانشاما. پسيحولوگتار مۇنداي جاندارمەن ارنايى جۇمىس ىستەيدى, الدىن-الۋ شارالارىن جۇرگىزەدى. ەڭ باستىسى جاقىندارىنىڭ قولداۋى جانە ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن, قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ. ارينە, بۇل ءبارى كۇندىك جۇمىس ەمەس, ەمدەۋ ۋاقىتى ادامنىڭ وزىنە تىكەلەي بايلانىستى.
اقپاراتتىق تەحنولوگيالار عاسىرىندا كومپيۋتەر, iPhone, iPad جانە باسقا دا ەلەكتروندى-ساندىق باسقارۋ قۇرالدارىنسىز ارينە قيىن, بىراق وعان تولىقتاي مويىنسۇنۋ ادامزاتتى قۇردىمعا اكەلەتىنى ءسوزسىز. الايدا كەيدە اتا-انالار بالاعا كىشكەنتاي كەزىنەن سمارتفونداردى ۇستاتىپ, ءوز تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتكەندى ءجون كورەدى, ءبىر قاراعاندا وسىنداي ەشكىمگە زيانى جوق سمارتفون ويىندارىن بولاشاقتا بالانىڭ پسيحيكاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنى بەلگىسىز.
ەگەر ءبىر توپ ويىنشىلار كومپيۋتەرلىك ويىنداردى جاي ۋاقىت پەن اقشالارىن جۇمساپ ومىردەگى پروبلەمالارىن ۇمىتۋ ءۇشىن وينايتىن بولسا, ەكىنشى ءبىر توپ كومپيۋتەرلىك ويىندارعا اقشا تابۋدىڭ جولى, ءتىپتى سپورت رەتىندە دە قارايدى. بۇگىندە كومپيۋتەرلىك ويىنداردى ويناي وتىرىپ, سپورتشى اتانۋعا بولاتىن سپورت ءتۇرىن كيبەرسپورت دەپ اتايدى. كيبەرسپورتتىڭ تاريحى – اقش-تا 1997 جىلدان باستاۋ الادى. ءدال وسى جىلى The Cyberathlete Professional League (CPL) — كيبەرسپورت بويىنشا كاسىپقوي ليگا ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ال 2018 جىلدىڭ 25 ماۋسىمنان باستاپ كيبەرسپورت قازاقستاندا رەسمي سپورت ءتۇرى بولىپ تانىلدى. بۇگىندە كيبەرسپورتتىڭ ءارتۇرلى باعىتى بويىنشا قازاقستاندا كوماندالار ۇيىمداستىرىلىپ جارىستارعا قاتىسىپ ءجۇر.
اتا-انالاردىڭ بالالاردىڭ ومىرىنە قاتىسۋى مەن قىزىعۋشىلىعى, ولاردىڭ ارەكەتتەرى مەن قيىنشىلىقتارىنداعى كومەك پەن قولداۋ, بالانىڭ كوڭىل-كۇيىن ءتۇسىنۋ جانە ايتۋ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋعا دەگەن قۇشتارلىق, بالانىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەن مۇددەلەرىنە شامادان تىس الاڭداۋشىلىقتىڭ بولماۋى بالالارداعى كومپيۋتەرلىك تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الادى. ەرەسەكتەرگە دە جاقىندارى تاراپىنان قولداۋ مەن ىشكى جان دۇنيەسىن ءتۇسىنۋ, سىرلاسۋ سياقتى ارەكەتتەر كومپيۋتەرلىك ويىندارعا دەگەن قۇشتارلىقتى ازايتادى جانە پروفيلاكتيكا رەتىندە ءتيىمدى بولادى.
ەگەر ادامزات كومپيۋتەرلىك ويىندارعا تاۋەلدىلىكپەن ماقساتتى تۇردە, الەمدىك دەڭگەيدە كۇرەسپەسە ءتۇبى الەمدىك تۇيتكىلگە اينالۋى ىقتيمال.
