«كۇلاش احمەتوۆا» اتتى كىتاپتان ءۇزىندى
ءار تاريحقا بەرەتىنبىز اسقان ءمان,
جاتتايتىنبىز «ماناس» دەگەن داستاننان.
اقىندىقتىڭ ۇزاق جولى مەن ءۇشىن
اق بەسىككە بولەنگەننەن باستالعان.
كۇلاش احمەتوۆا.
ءتۇننىڭ قويۋ قاراڭعىلىعىندا بەسىكتەگى ءسابيدىڭ شىر ەتىپ جىلاعان داۋىسىنان ءۇي ءىشى شوشىپ وياندى.
– ءبىسسىمىللا! ءبىسسىمىللا! نە بوپ قالدى؟
اۋەلى جۇرەگى زۋ ەتە قالعان مولشا جاستىقتان باسىن ج ۇلىپ الدى. ەنەسىمەن بىرگە ۇيقىسى شايداي اشىلعان بەكزادا دا جالما-جان بەسىكتىڭ جاپقىشىن اشىپ, كىشكەنتاي قىزىنىڭ بەتىنە ءۇڭىلدى. سول-اق ەكەن, قيق-شيق ەتىپ ءۇي تۇگەل تەربەلىپ سالا بەردى.
– قۇداي-اۋ, ساقتاي گور! جەر سىلكىنىپ جاتىر!
مولشانىڭ ۇرەي ارالاس داۋىسىنان كەيىن ءدىلدا دا اتىپ تۇرەگەلدى.
ولار ەندى بەسىكتى كوتەرگەن بويى سىرتقا ۇمتىلدى...
– جەر سىلكىنگەلى جاتقانىن الدىن الا سەزدى عوي, قۇلدىعىم! – دەپ ءزىلزالا باسىلعان سوڭ بەسىكتەگى ءسابيىن ەمىرەنە يىسكەدى ءدىلدا.
بۇل بولاشاق اقىن كۇلاش احمەتوۆانىڭ بەس-التى ايلىق كەزى, 1946 جىلدىڭ كۇزى ەدى...
* * *
كۇلاش التى جاسقا دەيىن قام-قايعىسىز بالالىقتىڭ بازارىن باستان كەشتى.
ونى وزگە بالالاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن ءبىر قاسيەتى – گۇلگە, اعاشقا, جاپىراقتارعا سونداي قۇمارلىعى ەدى. كوكتەم كەلسە ءۇي اۋلاسىنداعى اعاشتاردى اينالسوقتاپ جۇرەدى. تالداردىڭ بۇرشىك جارعانى, جاپىراق جايعانى – ول ءۇشىن ۇلكەن مەرەكە. اعاشتارعا كوز سالعان سايىن جان-دۇنيەسىنە تابيعاتتان نۇر قۇيىلعانداي, ءجۇزى قۇلپىرىپ سالا بەرەدى.
كۇلاش ءۇشىن جازدىڭ ءار كۇنى قۋانىش. اناسى اپپاق قىلىپ اقتاپ قوياتىن ۇيلەرىن قورشاي اپپاق گۇلدەر وسەتىن. كادىمگى كورگەننىڭ كوڭىلىن جادىراتار تۇيمەداق گۇلدەرى. سول گۇلدەردىڭ اراسىندا باسى عانا قىلتيىپ كۇلاش جۇرەدى. ءار ساباققا قول سوزىپ, جاپىراقتارعا, ساپ-سارى سەبەتگۇلگە, ونى اينالا كۇننىڭ شۋاعىنداي شاشىلا قونعان اق تالشىقتارعا ءسابي جۇرەگىمەن ەلجىرەي قارايدى. بىرەسە گۇلدى قۇشىرلانا يىسكەيدى. بىرەسە جۇمساق گۇلگە بەتىن توسەپ, اينالىپ-ۇيىرىلەدى. وسىلايشا, گۇلدى كىرشىكسىز جانىمەن سىلاپ-سيپاپ, ءوزى دە گۇلگە ەركەلەپ جۇرگەندەي ەرتەگى كۇي كەشەدى.
التى جاسار بالانىڭ اپپاق ءجۇزى نۇرلانىپ, اق گۇلدەردىڭ اراسىندا جۇرگەنىنە ءۇيدىڭ ۇلكەندەرى دە جادىراي قارايتىن. اسىرەسە, بەكزادا... قىزىنىڭ دا گۇل عۇمىرعا ورانىپ, ءوڭى گۇلدەي نۇرلانىپ ءوتۋىن تىلەيدى ول ىشتەي...
* * *
كۇلاشتىڭ اناسى – بەكزادا تالدىرماش قانا نازىك ايەل بولعانىمەن, تەرەڭ دە تۇنىق تەڭىز سەكىلدى, مىنەزى سالماقتى ادام. جاسىنان تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتىپ, قاتال ءومىردىڭ سان ءتۇرلى سىناعىن كورىپ كەلە جاتسا دا, بالالارىنىڭ الدىندا ءبىر دە ءبىر رەت جاس توگىپ, ەگىلىپ كورگەن ەمەس.
راسىندا, كوزى تۇڭعيىق مۇحيت ءتارىزدى. تۇبىندە ءمولدىر مۇڭ, جان-جۇرەكتى جاسىتقان قيىنشىلىق پەن ازاپتىڭ تابى جاتقانى سەزىلمەي قالمايتىن.
بىراق ارقاشان جايساڭ, جومارت جۇرەكتى قالپىنان جاڭىلىپ كورگەن ەمەس. كەش بولسا شام جارىعىمەن جازۋ ۇستولىندەگى قاعازدارىنا شۇقشيىپ, الدەنەلەر جازىپ, قۇجاتتار تولتىرىپ جاتادى. ونداي شارۋالاردان قولى قالت ەتسە شىلتەر توقىپ, كەستە تىگەدى. ال جۇمىستان شارشاپ جەتكەن كۇندەرى بالالارىمەن ماۋقىن باسىپ, ءۇي ىشىنە كوكتەمدەي كوڭىلدى ءسات سىيلاۋعا تىرىسادى.
كوبىنەسە كەشكى استان كەيىن بۇل ۇيدە كادىمگىدەي «كونتسەرت» قويىلاتىن. ءدىلدا بولسا ورىستىڭ «تري تانكيستا» انىنەن باستاپ, قىرعىز, تاتار اۋەندەرىن شالقىتا شىرقايدى. ال, «نامانگاننىڭ الماسى» ءانى اۋەلەگەندە كۇلاش ورتاعا شىعىپ, مايىسا بۇرالىپ بيلەي باستايدى. قول سوعىپ, قوشەمەت تانىتقان سايىن «كىشكەنتاي ءبيشى» كويلەگىنىڭ ەتەگىن شىر اينالدىرىپ, شابىتتانا تۇسەدى.
ونەردىڭ ءتۇر-تۇرىنەن بەكزادا دا قۇرالاقان ەمەس. قولىنا ءماندولينىن الىپ, ءنازىك ساۋساقتارىن يكەمدەي, ساز تەربەتەدى. جۇرەك پەرنەلەرىن ءدوپ باسقان ءان-اۋەن تامىلجىعان سايىن بي دە قىزا تۇسەدى.
اۋزى اققا ءتيىپ, ەسىن جيعان مولشا انا بۇل كۇنگە جەتكەنىنە شۇكىر ەتىپ, ءۇنسىز تىڭداپ وتىرادى. ءوزىنىڭ جاستىق شاعى, ۇكىلى تاقيا, قوس ەتەك كويلەك كيىپ, جيىن-تويدا ءان سالعان, قولىنا دومبىرا الىپ ايتىسقا تۇسكەن كەزدەر... وسكەن ورتا, قايران ەلى ەسكە تۇسەدى.
* * *
بەكزادانىڭ مۇڭى بەس باتپان بولاتىنىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. باي اۋلەتتەن شىققاندىقتان ونىڭ ءومىرى بالا كۇنىنەن كەڭەستىك قيتۇرقى ساياساتتىڭ قۇرىعىنا ىلىككەن ەدى.
ەرتەرەكتە تالاس وزەنىنىڭ بويىندا, ءۇشارال اۋىلىندا وشاقتىنىڭ قوڭىرىنان تارايتىن اتىرابىنا «تۇيەلى باي» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان ءبىر داۋلەتتى كىسى ءومىر سۇرگەن. اتاقتى بايدىڭ بازىلبەك, نارىمبەت, نازىمبەت, الىمبەك اتتى ءتورت ۇلى بولىپتى. اعايىندى ءتورت جىگىت ءسان-سالتاناتىمەن سەرىلىك قۇرىپ, ەل نازارىنا ىلىگەدى. اكەلەرىنىڭ باي بولعانى سونشالىقتى, ولار تۇسكە دەيىن اق اتقا ءمىنىپ, اق قامزول, اق شال بار, تۇستەن كەيىن قارا اتقا ءمىنىپ, قارا قامزول, قارا شالبار كيىنىپ شىعادى ەكەن...
بەكزادا 1924 جىلى سول سەرىلەردىڭ ىشىندەگى كەنجەسى – الىمبەكتىڭ شاڭىراعىندا ءومىر ەسىگىن اشىپتى. ونىڭ سوڭىنان حانزادا ەسىمدى تاعى ءبىر قىز ەرگەن. «ايناكول», «اقكول», «بيلىكولدە» اققۋ ۇشىپ, قاز قونىپ, تالاستىڭ كەڭ دالاسى مالعا تولعان مامىراجاي زامان ەدى.
قازاق جەرىنە ورىس وتارشىلدارى كامپەسكەلەۋ ساياساتىن جۇرگىزگەندە, باي اۋلەتتەن شىققانى ءۇشىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ الىمبەكتىڭ شاڭىراعى دا كۇيرەتىلدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بەلسەندىلەرى كۇتپەگەن جەردەن كەلدى دە, بۇلاردىڭ ءۇيىن توناپ اكەتتى. التىن, كۇمىس, مال-ءمۇلىك, جيعان-تەرگەننەن تۇك قالدىرماي تارتىپ العان سوڭ, كەشەگى تۇيەلى بايدىڭ ۇرپاقتارى ءبىر-اق كۇندە تاقىر كەدەيگە اينالدى.
بايلاردىڭ تۇقىمىن قۇرتىپ, ەلدى ارقا سۇيەر تىرەگىنەن ايىرۋدى كوزدەگەن بيلىكتىڭ سويقانى مۇنىمەن بىتكەن جوق. كۇن سايىن ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, بەرەكەسىن الدى. اۋلەتتەگى ەرەسەك ادامداردىڭ ءبىرىن ايداۋعا جىبەرسە, ءبىرىن قاماۋعا الىپ, ەندى ءبىرىن دالاعا قاڭعىرتىپ, توز-توزىن شىعاردى.
بۇل 1929 جىل بولاتىن.
كۇن قۇرعاتپاي, ۇيگە باسا-كوكتەپ ەنىپ كەلەتىن بەلسەندىلەر بەكزادانىڭ اكە-شەشەسىن الدى-ارتىنا قاراتپاي الدى دا كەتتى. ۇيدە كىشكەنتاي ءسىڭلىسىن جۇباتا الماي زار ەڭىرەپ, بەس جاستان ەندى اسقان بەكزادا قالا بەردى.
وسى وقيعادان كەيىن جاۋتەڭدەپ قاراۋسىز قالعان ءبۇلدىرشىن قىزداردى تۋىسقان اپكەسى حانشايىم تارازعا اكەلىپ, جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىردى. ولاردىڭ جەر اۋدارىلىپ, قۋعىندالعان بايدىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن بىلدىرۋگە بولمايتىن ەدى. سوندىقتان اتاتەكتەرىن وزگەرتىپ, قۇدايبەرگەنوۆا دەپ جازدىرۋعا ءماجبۇر بولدى.
وتباسىلارىن ويرانداعان كەڭەستىك ۇكىمەت اپالى-ءسىڭلىلى بەكزادا مەن حانزادانىڭ جەتىمدەر ۇيىندە بىرگە بولۋىن دا كوپ كوردى. بىرگە وسسە, وتكەن-كەتكەنىن ەسكە الىپ, پارتياعا وشپەندىلىك تۋدىرۋى مۇمكىن. وسىلاي كۇدىكتەنگەن بەلسەندىلەر ولاردى ەكى قالاداعى بالالار ۇيىنە ءبولىپ جىبەرۋدى ۇيعاردى. ءسويتىپ, بەكزادانى تارازدا قالدىردى دا, ءسىڭلىسى حانزادا اپكەسىنەن زورلىقپەن اجىراپ, شىمكەنت جاقتاعى ءبىر بالالار ۇيىنە جونەلتىلدى.
وسىنىڭ ءبارى ءبۇلدىرشىن قىزدىڭ جۇرەگىن تاسقا اينالدىرىپ جىبەرەردەي ەدى... اكە-شەشەسىنەن, سىڭلىسىنەن تىرىدەي ايىرىلعان بەكزادا كۇن سايىن كوز جاسى قۇرعاماي جىلاۋمەن بولدى.
ۇزاماي مەكتەپكە باردى. ءسويتىپ, جاقىندارىنان ايىرعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ كومەگىمەن ساۋات اشا باستادى. وسىلايشا, ءبىر قولىمەن تاياقتاعان زىميان بيلىكتىڭ ەكىنشى قولىمەن باسىنان سيپاپ, باۋىرىنا تارتقانىنا ەرىكسىز كوندىگە بەردى...
* * *
1930 جىلدارى وتار حالىقتى دىڭكەلەتكەن ەكونوميكالىق-ساياسي ۇستانىمدار قازاق ەلىن اشتىققا ۇشىراتىپ تىندى. باياعى ءورىس تولى مال جوق. تۇياقتىنىڭ ءبارى تارتىپ الىنعان. ءنار تاتپاي قينالعان جۇرت بەتالدى بوسىپ, قاڭعىرا باستادى. بۇنىڭ سوڭى ءبىر كەزدەرى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ, يمانى ۇيىعان ەلدىڭ ازعىنداۋىنا الىپ كەلدى. ادامدار وزەگى تالعان اشتىقتان كوز كورىپ, قۇلاق ەستىگىسىز سۇمدىققا دا بارىپ جاتتى. بۇكىل بويىنا ۇستەمدىك ەتكەن اشتىق اتتى اجداھانىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن جاس بالالاردى ۇرلاپ, ءپىسىرىپ جەگەندەر تۋرالى دا ەل ىشىندە اڭگىمە تارادى. جۇرت جۇتادى. قازاق دەگەن قاستەرلى اتى بار حالىقتىڭ ۇرپاعى بۇل جىلدارى تەك شىبىن جانى ءۇشىن عانا ارپالىسقا ءتۇستى.
ەل ءىشى جانتۇرشىكتىرەر وقيعالاردان كوز اشپادى.
* * *
بالالار ءۇيى – مەملەكەتتىك مەكەمە. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوز ءۇيى ىسپەتتى بولعاندىقتان مۇندا قالىڭ قازاقتى قان قاقساتقان الاساپىران داۋىلدىڭ لەبى دە سەزىلمەيتىن. بالالار قارنى توق, مەكتەپتە ءبىلىم الىپ جاتتى. جىلى توسەك, ىستىق تاماق, وقۋ قۇرالدارى – ءبارى جەتكىلىكتى. بىراق, بەكزاداعا وتباسى جىلۋى جەتپەيتىن ەدى. كوز الدىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەندەتتەرى ۇستاپ اكەتكەن اياۋلى اناسى مەن جان اكەسىن, شىرىلداپ جىلاپ, وزگە قالاداعى بالالار ۇيىنە جىبەرىلگەن ءسىڭلىسىن ساعىنىپ, كۇتۋمەن بولدى.
تارازدا بەكزادادان كوز جازباي ءجۇرگەن جالعىز تۋىسى – حانشايىم اپكەسى. كوڭىلىنە جالعىز مەدەۋ بولىپ, ارا-تۇرا بالالار ۇيىنە بەكزادانى كورۋگە كەلىپ تۇراتىن.
بىردە حانشايىم سىرتتا ويناپ جۇرگەن بەكزاداعا كەلىپ, اكەسى الىمبەكتىڭ ءتىرى ەكەنىن جەتكىزدى. قىزدىڭ تۇسىنگەنى, تۇرمەدەن بوساتىلدى ما, الدە ايداۋدان قاشىپ قۇتىلدى ما – ايتەۋىر اكەسى ءتىرى. اناسى اقتولقىننىڭ حابارى بەلگىسىز. اشارشىلىق تيتىقتاتقان بەيباق اكەسى, قۋ سۇلدەرىن سۇيرەتىپ, ەلدەن بوي تاسالاپ, ارەڭ جۇرگەن كورىنەدى.
ۇزاماي بەكزادا حانشايىم اپكەسىنىڭ كومەگىمەن اكەسىمەن دە قاۋىشتى. ءوڭى كەتىپ جۇدەپ-جاداعان, قۋ سۇيەگى عانا قالعان اكەسىن كورگەندە بەيشارا قىز جۇرەگى ەزىلە, ەڭىرەپ جىلادى.
ءبىرى – قۋعىنداعى اش-جالاڭاش بوسقىن, ءبىرى – جەتىم بالالار ۇيىندە ءوسىپ جاتقان جاۋتەڭكوز. اكەسى بار دەگەنمەن, ول – باس بوستاندىعى جوق, كەڭەس وكىمەتىنىڭ مەنشىگىندەگى ادام. سوندىقتان, اكەلى-بالالى شەرمەندەلەرگە تەك جاس ىرىن كەزدەسۋدەن باسقا امال جوق ەدى.
اكەسى ونى وزىمەن بىرگە الىپ كەتسە دە, اسىراي المايتىنى انىق. ويتكەنى, بۇكىل ەلدە ءبىر ءۇزىم نان تابۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم...
كىشكەنتاي عانا جۇرەگىمەن وسى قاسىرەتتى سەزىنگەن بەكزادا وزىندەگى بولماشى مۇمكىندىكتى اكەسىن اشتىقتان قۇتقارۋعا پايدالانعىسى كەلدى. ءسويتىپ, العاشقى كەزدەسكەن كۇننەن باستاپ اسحاناعا بارعان سايىن وزىنە بەرىلگەن نان مەن قانتتى تىعىپ, بولمەسىنە الىپ كەتەتىندى شىعاردى. ەشكىم جوقتا ناندى مايدالاپ تۋراپ, كەپتىرىپ قويادى. اكەسى كەلگەندە جاڭاعى ءوز اۋزىنان جىرىمداعان نانى مەن قانتتى بەرەدى.
اكە بايقۇس اراعا كۇندەر سالىپ, بالالار ءۇيىن توڭىرەكتەيدى. تۇلا بويى تۇڭعىشى – قىزىن كورىپ, مەيىرىمىن قاندىرادى. ءارى قاتقان نان مەن قانتتى جەپ, اشتىقتان تالىققان وزەگىن جالعاعان بولادى.
الايدا, بۇل كەزدەسۋلەر دە ۇزاققا سوزىلعان جوق. ءتورت قابىرعاعا قامالىپ, تەرەزەدەن تەلمىرە اكەسىن كورۋگە اسىعاتان بەكزادا ونىمەن قوشتاسىپ تا ۇلگەرمەيتىنىن سەزبەگەن ەدى. ءيا, وعان ارناپ كەپتىرگەن نانى مەن قانتى جينالىپ قالعان. بىراق اكەسى كەلمەدى. تۇندەر بويى ۇيىقتاماي, جاستىققا تۇنشىعا زار ەڭىرەگەن بەكزادا سودان كەيىن قانشا كۇتسە دە اكەسىن مۇلدەم كورە المادى.
ءتىپتى, وعان نە بولعانىن, ءولى يا ءتىرى ەكەنىن, سۇيەگى قايدا قالعانىن دا بىلە العان جوق.
* * *
1941 جىلى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن بەكزادا تاراز قالاسىنداعى مۇعالىمدەر كۋرسىنا وقۋعا تۇسكەن. كەيىن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ ءسىڭلىسى حانزادانى تاۋىپ الدى. بۇل كەزدە تاعدىر تەپكىسى ايىرعان اپالى-سىڭلىلەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى كورمەگەنىنە ون جىلدان اسقان بولاتىن. بالالىق شاعىن بىرگە وتكىزە الماي, جاتباۋىر بولىپ قالسا دا, ەكى قىز ەندى اجىراعان جوق. ءبىر ءۇزىم نان تاپسا دا ءبولىسىپ جەپ, ءومىر قيىندىعىنا بىرگە ارقا توسەۋگە بەل بۋدى.
وقۋدى اياقتاعان سوڭ وكىمەت بەكزادانى تارازدىڭ ىرگەسىندەگى گولوۆاچەۆكاعا اۋىلدىق كەڭەس توراعاسىنىڭ حاتشىسى ەتىپ جىبەردى. قىزمەتتىك ءۇي بەرىلمەگەندىكتەن, ءبىر اق سامايلى انا: «ءبىزدىڭ ۇيىمىزدە تۇرا بەر, مەنىڭ ءبىر قىزىم بولىپ جۇرەرسىڭ», دەپ بەكزادانى ۇيىنە شاقىردى.
* * *
بەكزادا قىزمەتكە كىرىسكەن جىلدار فاشيستىك گەرمانيا مەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى سوعىس قايناپ جاتقان كەزەڭگە تۇسپا-تۇس كەلگەن. ەلدەگى بارلىق ازاماتتار مايدانعا اتتانىپ, اۋىل ازان-قازان بولىپ جاتقان شاق ەدى.
ول كەزدە تارازدىڭ توڭىرەگى تولا قانت قىزىلشاسى وسىرىلەدى. بەلسەندىلەر اۋىل ادامدارىن تەگىس قىزىلشا ەگىستىگىنە شىعارادى. ۇكىمەت مىندەتتەگەندەي, جاڭا تۋعان نارەستەسى بار جاس انالار دا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ولار تاڭ بوزىنان بالاسىن تاستاپ, ۇيدەن كەتەدى. قىزىلشانىڭ ءشوبىن جۇلادى, ءتۇبىن بوساتادى. پىسكەندەرىن جيناپ, قولمەن كولىككە ارتادى. دىرىلداعان جۇك ماشيناسىنىڭ تىركەمەسىنە ءمىنىپ, قالاداعى قىزىلشا زاۋىتىنا بارادى. قىزىلشانى تۇسىرگەن سوڭ, ءتۇن ورتاسىندا 15-20 شاقىرىمداعى اۋىلعا جاياۋ قايتادى... كۇندە وسى تىرلىك. ءۇش-ءتورت ساعات قانا مىزعىپ, نە ۇيقىسىن, نە بالاسىنا مەيىرىمىن قاندىرا الماعان شالاجانسار حالدەگى ايەلدەر تاڭ سارىدە قايتادان ەگىستىككە جونەلەدى.
وسىلاي بۇكىل رەسپۋبليكا حالقىمەن بىرگە تارازدىقتار دا قارا تەر بولىپ, بالانى دا ۇمىتىپ, ءۇي بەتىن كورمەي, مايدانداعى اسكەر ءۇشىن جان شىققانشا ەڭبەك ەتىپ جاتتى. قاراپايىم جانداردىڭ ارقاسىندا وڭىردەن ۆاگونداپ بيداي, قانت, قۇرت, ماي, ىرىمشىك, ەت, باسقا دا قيساپسىز ازىق-ت ۇلىك, ماسكەۋگە جىبەرىلەدى. الايدا, مايدانداعى بالالارىمىز ءۇشىن دەپ, بار تاپقانىن ماسكەۋگە جونەلتىپ جاتقان بەينەتقور جۇرتتىڭ ۇيدەگى بالا-شاعاسى جارىتىپ تاماق ىشە المادى. ءتىپتى, ىرگەدەگى كومبيناتتا كۇن سايىن پالەنباي مىڭ مال سويىلىپ, توننا-توننا ەت ءۇيىلىپ جاتسا دا, اۋىل ادامدارىنا ءبىر تىستەم قىزىل ەت بۇيىرمادى.
اشتىققا شىداماعاندار ءبىر ۋىس بيدايدى قوينىنا تىعىپ, «ۇرلىق» جاسادى. ال 10-15 كيلو بيداي الامىن دەپ, قولعا تۇسكەندەر ەكى جىلداپ تۇرمەگە توعىتىلىپ جاتتى...
وتارلاۋشى ەلدىڭ ادەتى بويىنشا كەڭەس وكىمەتى مايدان وتىنە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اسكەرىن سالدى. لاپىلداپ جانعان سوعىس ورتىنە سولاردى قالقان ەتتى. مينۋت سايىن سان مىڭ ادام وققا ۇشاتىن اجال اپانىن تولتىرىپ وتىرۋ قاجەت. وسى قاجەتتىك اۋىلداعى جاسى كامەلەتكە تولماعان بوزبالالارعا اۋىز سالدى. قىرشىنداردىڭ تۋعان جىلىن ەرتە قىلىپ كورسەتىپ, زورلىقپەن اسكەر قاتارىنا تۇرعىزدى... قانشاما انا اۋزىنان ەمشەك تابى كەتپەگەن جاس بالاسىن, ءبىر اۋلەتتىڭ ارداقتاعان جالعىزىن اسكەرگە اتتاندىرىپ, ادىلەتسىزدىككە, سۇم سوعىستىڭ قاسىرەتىنە قارعىس ايتا كۇڭىرەنىپ قالا بەردى...
* * *
1942 جىلى بەكزادا قىزىلشارىق اۋىلىنا قىزمەت اۋىستىردى. تاپ وسى كۇندەرى مولشا جالعىز ۇلى – ءدىلداسىن ەرتىپ, اۋىلىنا توركىندەپ كەلىپ جاتقان.
كوپتەن بەرى ۇلىن اسكەردەن الىپ قالۋعا قامدانىپ جۇرگەن انا ءبىر كۇنى الدەبىر جاقىندارىنىڭ ۇيىندە تۇرىپ جاتقان بەكزادانى كورىپ قالدى. شاشىن يىق تۇسىنان كەسىپ تاستاعان, تالدىرماش بويلى, ءسۇتتىڭ قايماعىنداي نازىك قىز مولشانى ڭ كوزىنە بىردەن جىلى ۇشىرادى. كوز تۇڭعيىعى تەرەڭ, سويلەگەنى ادامدى باۋراپ الاتىن بالا ساۋاتتى عانا ەمەس, يبالى, تەكتى جەردەن شىققان قىز سياقتى. ءتىپتى, اقىلىنا كوركى ساي سۇلۋدىڭ ءوزى. اۋەلى, وعان كوز سالۋشىلار دا, ءسوز سالۋشىلار دا كوپ كورىنەدى.
سىرتتاي باقىلاپ, ەپتەپ اڭگىمەگە تارتىپ, كوڭىلىنەن شىققان سوڭ, مولشا قىزدى جايلاپ توڭىرەكتەي باستادى.
ءوزى دە مايموڭكەلەپ, كوپ سويلەگەندى ۇناتپايتىن, تىك مىنەزدى ادام ەمەس پە, ءبىر كۇنى ويىنداعىسىن بۇكپەسىز ايتىپ سالدى:
– قىزىم, اينالايىن! جاتقا قيمايتىن بالا ەكەنسىڭ. مەنىڭ دە سەن قاتارلاس ۇلىم بار. سەنى ءۇيىمىزدىڭ ءبىر ادامى, قىزىم رەتىندە كورۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت بولار ەدى... ماعان كەلىن بولساڭ قايتەدى! – دەدى مولشا اعىنان جارىلىپ.
بەكزادانىڭ دا جاۋابى ورىندى ەدى:
– مەن سىزگە قالاي كەلىن بولامىن, بالاڭىزدى كورگەن جوقپىن عوي, – دەدى ول ك ۇلىمسىرەپ.
بالانى كورسەتۋ قيىن با ءتايىرى! مولشا انا ءدىلداسىن ەرتىپ كەلىپ, بەكزاداعا تانىستىردى.
ءوڭى كەلىستى, وتكىر كوزدى, ءوزى سۇڭعاق بويلى, قاراتورى, قالىڭ شاشتى, قىر مۇرىندى سىمباتتى جىگىت بەكزادانىڭ دا جۇرەك قىلىن ءدىر ەتكىزدى. قىزدىڭ بايقاعانى – ءدىلدا كادىمگى ساحنا ارتىستەرى سەكىلدى ءار ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەسىم تاپقان سەرى جىگىت سياقتى. سويلەگەندە داۋىسى كۇندە راديودان ساڭقىلداپ, ماسكەۋدىڭ شەشىمدەرىن كۇللى كەڭەس وكىمەتى ۇستەمدىك ەتەتىن ەلدەرگە تاراتىپ وتىراتىن لەۆيتان دەگەن ديكتوردىڭ داۋىسىنان اۋمايدى. ادامنىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, وزىنە ءيىرىپ الا جونەلەتىن قاسيەتى دە بار سەكىلدى.
بۇل – بەكزادانىڭ دا جالعىزسىراپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. مۇعالىمدەر مەكتەبىندە بىرگە وقىعان ايگەرىم ەسىمدى قۇربىسى ەبىن تاۋىپ, ءسىڭلىسى حانزادانى تۋعان اعاسى رايىمقۇلعا الىپ بەرگەن. ءسويتىپ, حانزادا مەكتەپتى بىتىرىسىمەن, تارازدىڭ توڭىرەگىندەگى راۋناي دەپ اتالاتىن جەرگە كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, شالعايداعى ءبىر اۋىلعا مال باعۋعا جىبەرىلگەن ەدى. وتباسىن قۇرىسىمەن بالا-شاعالى بولدى. ودان سوڭ بۇلاردىڭ اراسىن ايىنا, ماۋسىمىنا ءبىر ءۇشبۋحات قانا جالعادى...
ۇزاماي, مولشا دا بەكزادانى جار دەگەندەگى جالعىز ۇلى دىلداعا ۇيلەندىرىپ, ۇيىنە كەلىن قىپ ءتۇسىردى.
* * *
ۇزاماي سوعىس تا اياقتالدى. ەل جايما شۋاق ومىرگە بوي ۇيرەتە باستادى. ءدال سول تۇستا كيروۆكاعا جاقىن ورنالاسقان شەكەر اۋىلىندا بولاشاق جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆ تا بەكزاداعا ۇقساپ اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىلىق جۇمىسىن اتقارىپ جۇرگەن ەدى...
1946 جىلدىڭ ساۋىرىندە بەكزادا مەن ءدىلدانىڭ تۇڭعىشتارى ومىرگە كەلدى. ءسويتىپ, جەڭىستىڭ قۋانىشىن جالعاستىرا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان كىشكەنتاي قىز, اتا-اناسىنا دا شەكسىز شاتتىق سىيلادى. اناسىنان ءالى جان-دۇنيەسى اجىراماعان ساۋلەلى ءسابيدىڭ ومىرىنە العاش اقجول اشىپ, كورشى ۇلتاي شەشە كىندىگىن كەستى.
بالاعا جاقسى ات قويۋ – اتا-انانىڭ بورىشى. وعان ءاتۇستى قاراۋ – ايىپپەن اقتالمايتىن كەمشىلىك. سوندىقتان, تاعدىر داۋىلىمەن تايتالاسا ءجۇرىپ, باقىتقا قول جەتكىزگەن شاڭىراققا قۇت بولىپ قوسىلعان قىزعا ۇيدەگىلەر ەرەكشە ات ىزدەۋگە كىرىسكەن.
راديودا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بۇلبۇل كومەي ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ اندەرى بەرىلىپ جاتاتىن. جيىرما ءتورت جاسىندا بۇكىل كەڭەس وداعىن دۇركىرەتىپ, اتاعى اسپانداعان كۇلاش بايسەيىتوۆاداي بولۋ بارلىق ءبۇلدىرشىن قىزداردىڭ ارمانى ەدى.
اقىلداسا كەلە بەكزادا مەن ءدىلدا دا نارەستەلەرىنە قازاقتىڭ داڭقتى قىزى كۇلاشتىڭ ەسىمىن بەرۋدى ۇيعاردى.
* * *
بەسىكتەگى كەزىندە ەلدى دۇرلىكتىرگەن ءزىل-زالانى الدىن الا سەزىپ جىلاعان كۇلاش, راسىندا, تىم سەزىمتال ەدى. ادامنىڭ ىشكى تولقىنىسىن ايتقىزباي ۇعىناتىن. وزىمدە بولسىن دەمەي, وزگەنىڭ قۋانىشىن ويلاپ تۇراتىن اقپەيىلدىلىگى دە ونىڭ بولمىسىنا قۇپ جاراساتىن.
ول كەيدە ۇيلەرىندەگى بالتەكە دەگەن ءيتىن ەرتىپ كوشەگە شىعادى. بالانىڭ اۋزى بوساۋشى ما ەدى, قالتاسىنا سالىپ, بىرەر جاپىراق نان الا جۇرەدى. نان دەمەكشى, كورشىلەرى اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ, مولشانىڭ ءتىل ۇيىرەر ءتاتتى ناندارى تۋرالى ايتىپ جۇرەتىن. ويتكەنى, مولشا اجەسى جۇقپا, قاتتاما, ءپاتىر, ءتۇشپارا دەي مە – ايتەۋىر ناننىڭ نەشە ءتۇرىن پىسىرە بىلەدى. سوعىستان سوڭعى جىلداردىڭ اشقۇرساق بالالارى دا وسى ءۇيدىڭ نانىن ءسۇيسىنىپ جەيدى. ءيا, كۇلاش كوشەگە شىققاندا, بالالار ونى قاۋمالاپ الاتىن دا, نان سۇراي باستايتىن. مۇندايدا قارشاداي قىز ناننىڭ تيتىمدەيىن وزىنە ءۇزىپ الادى دا, قالعانىن بالالارعا ۇلەستىرىپ بەرەدى.
ايتپاقشى, بۇلار تۇراتىن كوشەگە بەرتىندە «سوۆەت كوشەسى» دەگەن ات بەرىلگەن. بىراق, ەل ىشىندە ءالى «قازاق كوشەسى» اتالاتىن ەدى. ءبىر قىزىعى, كوشە بويىنداعى بالالار كوبىنەسە توپتاسىپ, كۇلاشتاردىڭ ەسىك الدىندا وينايدى. «يت يەسىنە تارتادى», دەگەن راس بولسا كەرەك, بالتەكە دە ولاردى قاپقان ەمەس. كىشكەنتاي بولسا دا كۇلاشقا ءۇيىر بولىپ, بىرگە وينايتىن بالالاردىڭ اراسىندا كورشى ۇيلەردىڭ ۇل-قىزدارى ايتكۇل, زەينە, توقتاسىن, ءابدىراحمان, زينات تا بار. ولار ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي تاتۋ ەدى.
كۇلاشتىڭ اشىق ءمىن
