قازىردىڭ وزىندە اقتوبە, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى 4 سانات بويىنشا شەتەلدىك جۇمىسكەرلەردى تارتۋدان تولىقتاي باس تارتىپ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىگىن جەرگىلىكتى ماماندار ەسەبىنەن شەشۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل ارينە, قۋانتارلىق جايت. نەگىزى شەتەلدىكتەردىڭ باسىم بولىگى, ناقتىراق ايتساق ولاردىڭ 45 پايىزى قۇرىلىس سالاسىندا, 12 پايىزى تاۋ-كەن ونەركاسىبىندە, 8 پايىزى كاسىپتىك, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەتتە, 7 پايىزى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ سايتىندا جاريالانعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بۇگىندە قازاقستاندا قىتايدان – 4 524 ادام, وزبەكستاننان – 781, تۇركيادان – 1 964, ءۇندىستاننان – 1 893, ۇلىبريتانيادان 1 368 ادام كەلىپ, ەڭبەك ەتۋدە.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا شەتەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتقان كاسىپورىندارعا قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ: «مەن شەتەلدىك جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان ءبىزدىڭ ازاماتتاردى كەمسىتۋىنە جول بەرىلمەۋى كەرەكتىگى تۋراسىندا ۇدايى ايتىپ كەلەمىن. سىزدەر دە بۇل ماسەلەنى كوتەرگەنسىزدەر. سوندىقتان مەنىڭ تاپسىرماممەن وتكەن ايدا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتىپ وتىرعان كاسىپورىنداردا ەڭبەك جانە كوشى-قون زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋى بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. وسى ۋاقىتتا 95 كومپانيا ينسپەكتسيالىق تەكسەرۋدەن ءوتىپ, 930 زاڭبۇزۋشىلىق فاكتىلەرى انىقتالدى» دەگەن بولاتىن.
شىنىندا شەتەلدىك قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسى بەرىلگەن رۇقساتناماعا سايكەس كەلمەۋى, اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمى مەن ءبىلىمىنىڭ سايكەسسىزدىگى ءجيى كەزدەسكەن. «98 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا 397 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. 361 شەتەلدىك جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى قازاقستاندىق جۇمىسشى دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەتىلدى, ال 4 قازاقستاندىق جۇمىسشى ءۇشىن جالاقى شەتەلدىك جۇمىسشى الاتىن اقى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلدى. 703 رۇقسات قايتارىپ الىندى, 507 شەتەلدىك جۇمىسشى ەلدەن شىعارىلدى», دەيدى بۇل جونىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ.
دەگەنمەن دە قازاقستانعا شەت مەملەكەتتەردەن قانشا جۇمىس كۇشى كەلىپ جاتقانى تۋرالى قۇزىرلى ورگاندار بەرگەن مالىمەتتەرگە سەنۋ قيىن. بۇل ماسەلەدە ءتۇرلى مەكەمەلەر ءتۇرلى مالىمەتتەر كەلتىرەدى. مىسالى, جوعارىدا 2019 جىلى ەلىمىزدە شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋ كۆوتاسى 48 700 ادامدى قۇراعان دەدىك. وسىلايشا, 2019 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى اقپارات بويىنشا قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋعا بەرىلگەن رۇقساتتاردىڭ رەسمي سانى 21 مىڭعا دا جەتپەيدى. ال كوشى-قون كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس, 2018 جىلى قازاقستانعا وزبەكستان مەن تاجىكستاننان عانا 551 مىڭ ەڭبەك ميگرانتتارى كەلسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 600 مىڭنان اسقان. وسىدان-اق, رەسمي ستاتيستيكامەن قازاقستانعا كەلىپ, نان تاۋىپ جۇرگەن شەتەلدىك جۇمىسشىلاردىڭ ناقتى سانىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكەندىگىن انىق اڭعاراسىز. رەسمي مالىمەتتەرگە سەنسەك, قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن شاقىرۋشى 2396 كاسىپورىن تىركەلىپتى.
– بىراق بۇل ميگرانتتاردىڭ سانى ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ شەتەلدىك جۇمىس كۇشى كۆوتاسى بويىنشا ەسەبىندە ەسكەرىلمەيدى. سونداي-اق شەتەل ازاماتتارىنىڭ قازاقستاننان سىرتقا قانشا قارجى شىعارعاندارى جونىندە دە ەشبىر رەسمي اقپارات جوق. جوعارىدا كەلتىرىلگەن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانىن ەسكەرگەندە, شەتەل اسقان قاراجات كولەمى ميللياردتاپ ەسەپتەلەدى, ال بۇل قارجى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ جالاقىسى بولىپ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا قالار ەدى, – دەيدى ۇكىمەت جەتەكشىسىنە ساۋال جولداعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى.
ال ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتتەرى ەل ىشىندەگى جاسىرىن جۇمىسسىزدىقتى ەسەپتەمەگەندە, جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ سانى 442 مىڭعا جەتكەنىن كورسەتەدى. ول 442 مىڭ جۇمىسسىزدىڭ 133 مىڭىنىڭ جوعارى, 196 مىڭىنىڭ ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار. ەندەشە ءوزىمىزدىڭ 442 مىڭ ازاماتىمىز جۇمىسسىز جۇرگەندە, مىڭداعان شەتەلدىك ەڭبەك ميگرانتتارى ولاردىڭ ورنىن قالاي باسىپ وتىر؟ ءيا, كورشى ەلدەن جۇمىس ىزدەپ كەلگەندەر ەڭ الدىمەن ارزان جۇمىس كۇشى ەكەنى انىق. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەلدەگى جۇمىسسىزدار ونداي جالاقى مەن جاعدايدى مىسە تۇتپايدى.
ەلىمىزدە ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ بالانسىن ەسەپكە الۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەمەسى جوق ەكەنىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىندا ايتىپ, «ۇكىمەت كوشى-قون ۇدەرىسىن باسقارۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋى ءتيىس», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى. وسىلايشا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بيىلدان باستاپ شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتالارىن جوسپارلاي وتىرىپ, ونى ەكى ەسەگە قىسقارتتى. بۇل ارينە ەلدىڭ ىشكى ەڭبەك نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر. جالپى العاندا, رەسپۋبليكادا تۇراتىن 18,5 ميلليون ادامنىڭ ىشىندە 9,2 ميلليون ادام جۇمىس كۇشى ساناتىنا جاتادى, ال ءىس جۇزىندە 8,7 ميلليون ادام جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 6,7 ميلليونى جالدامالى جۇمىسشىلار.
دەگەنمەن دە جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا ارنالعان باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا رۇقساتسىز ەڭبەك ەتىپ جاتقان شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ شىنايى سانى ەسكەرىلمەسە, بۇل ماسەلەدە وڭ وزگەرىسكە قول جەتكىزە المايتىنىمىز انىق. ءدال قازىر ەلىمىزگە كەلىپ جاتقان زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ سانى وزىمىزدەگى جۇمىسسىزداردىڭ سانىنان اسىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرسەك, بىزدە جۇمىسسىزدىق جوق سياقتى. سوندا بۇل قالاي؟ كورشى وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستاننان كەلىپ جاتقان ەڭبەك ميگرانتتارى نەگە كۆوتا ەسەبىنە كىرمەيدى؟ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كورشى ەلدەردەن اعىلىپ جاتقان جۇمىس كۇشىن نەگە كورمەي وتىر؟ ەلىمىزدە, اسىرەسە وڭتۇستىك وبلىستاردا مۇنداي ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قاپتاپ جۇرگەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ارينە قۇزىرلى ورگاندار ولاردىڭ شەكارادان ءارى-بەرى ءوتۋىن زاڭنىڭ ءبىر تارماقتارىنا سىيدىرىپ, ءبارىن سىلاپ-سيپاپ جىبەرۋى مۇمكىن. بىراق قازاقستانعا زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ كوپتەپ كەلۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ودان ءارى تومەندەتەتىنى جانە الەۋمەتتىك قىسىمنىڭ جوعارىلاۋىنا الىپ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال مينيسترلىك بۇل ماسەلەدە ازىرگە باسقا مالىمەت تاراتىپ وتىر, كوشى-قون كوميتەتى باسقا مالىمەت تاراتىپ وتىر. قازاقستاندا وزبەكستاننان كەلگەن 781 ادام عانا جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەگەنگە كىم سەنەدى؟ سوندا كىمنىڭ اقپاراتى اقيقات؟
