رۋحانيات • 30 قاڭتار، 2020

تونىكوك – داڭعايىر جىراۋ، دانىشپان بىلگە، دارابوز قولباسشى

4435 رەت كورسەتىلدى

تۇرانعا تولقىنداپ جايىلعان تۇگەل تۇركىنىڭ تۇنىق ءتىلى مەن ءداستۇرلى ءدىلىن، ايشىقتى بىتىك-جازۋى مەن جازبا ادەبيەتىنىڭ، جورالى جارعى-ءتۇزىمى مەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءجون-جوسىعىن جاساپ، باعزى بابالاردىڭ بايراقتى بىرلىگىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇعىرلى تۇلعانىڭ دالا دانىشپانى، جورىقشى جىراۋ بىلگە تونىكوك ەكەنى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان العاندا، ءبىزدىڭ جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى دا الىپ ابىز بابامىز بولىپ شىعادى. بىلگە تونىكوكتىڭ بادىزدەپ تاسقا قاشاپ قالدىرعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماشىلدىعىمەن، ازەربايجان، قازاقستان، قىرعىزستان، تۇركيا جانە موڭعوليا مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ۇسىنىسىمەن 2020 جىلى يۋنەسكو اياسىندا اتاپ وتۋگە رەسمي شەشىمنىڭ قابىلدانۋى – تامىرلاس جۇرتتىڭ مەرەيى عانا ەمەس، الەمدىك مادەنيەتتەگى ەلەۋلى جاڭالىققا اينالىپ وتىر.

تۇرك ەلىن تۇلەتۋشى – بويلا باعا تارحان

وتۇكەندى جيەكتەپ اعاتىن تالاي تاريحقا كۋا بولعان توعىلا وزەنىنىڭ توعايلى القابىنا جاقىن جاسىل جازيرادا ورنالاسقان تونىكوك ەسكەرت­كىشىندە كەمەڭگەر بابامىز تۇگەل تۇركىگە وزەگىن جارىپ شىققان وسيەتىن ايتا كەلە، «بىلىكتىسى، ءسوز يەسى مەن بول­دىم» دەيدى. اۋەلى ەسكەرتكىش «مەن بىلگە تونىكوك تابعاش ەلىندە تار­بيەلەندىم» دەگەن سوزبەن باستالادى. وسى سويلەمدە قانشاما قاتپارلى ماعىنا، قامىرىقتى ءۇن، زاماننىڭ سازى بار دەسەڭىزشى؟! ورحون بويىنداعى وردالى قاعاندار بىلگە، كۇلتەگىندەردىڭ جىرى «ۇستە كوك اسپان، استىدا قارا جەر جارالعاندا» دەگەن قۇدىرەتتى ۇرانمەن باستالىپ، تۇرك مەملەكەتىنىڭ ايبىندى تاريحىنىڭ قيلى كەزەڭىن باياندايدى، جالپاق جۇرتتىڭ قامىن تولعايدى. ال تونىكوك جىرى «مەن» دەپ جەكە ءوزىنىڭ اتىنان باستالىپ، جىراۋلىق سارىندا اقىننىڭ دارا دابىسى، ءور ءۇنى باتىرلىق جىردىڭ قۇلاقكۇيىنە اينالعانداي اسەر ەتەدى. بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىن ءباھادۇر قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ ۇرپاقتارى مارقۇمدارعا ارنالعان عۇرىپتىق كەشەن سوقسا، كەرىسىنشە ابىز، جىراۋ تونىكوك ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىش سوعىپ، وعان ەلىنە ارناعان تولعاۋىن شەكىتەدى. قاي زاماندا دا وسىلايشا جىراۋدىڭ داۋىسى قاعانداردان بۇرىن حالىققا جەتۋگە حاقىلى بولۋى، ءۇش الىپ قاعاندى تاققا وتىرعىزىپ، دانا كەڭەسشى، ۇلى جورىقتارعا ۇرانشى بولعان ابىزدىڭ ءور ءۇنىنىڭ بۇگىنگە ۇلاسۋى تەرەڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىن تانىتادى. ورحون بويىنداعى قاعاندار ورداسىنان التى ءجۇز شاقىرىم الىستا قالىڭ ەلىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسۋى جىراۋدىڭ ەلمەن ەتەنە، جۇرتىمەن ىرگەلەس ءومىر سۇرگەن ءىرى بەينەسىن كور­سەتەدى. تەگىندە تونىكوكتىڭ بۇل ءداستۇرى كەتبۇعا، سىپىرا جىراۋ، مايقى بيلەردەن بۇقار مەن ابايعا دەيىن ارنالى جوراعا، بۇلجىماس كادەگە اينالعانى انىق.

كلوۋسون، بازين، سەرتكايا سىندى عا­لىمداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، شامامەن 646-647 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن تونىكوكتىڭ بالالىق شاعى تاعدىردىڭ ايداۋى، زاماننىڭ تارپىمەن تابعاش ەلىنىڭ استاناسى – چاناندا وتەدى. ءبىرىنشى تۇرك قاعاناتى ىدىراپ، ەل-جۇرت تابعاشقا باعىنىشتى بولعان بۇل الاپات كەزەڭدە يمپەراتور سارايىندا تەك اماناتتاعى تۇرك قاعاندارى مەن اقسۇيەك بالالارى ءبىلىم الاتىن. تونىكوك جات جۇرتتا ءبىلىم الا ءجۇرىپ ار-نامىسى الماس قىلىشتاي قايرالىپ، ازاتتىقتىڭ جوقشىسىنا اينالادى. اقىرى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىن تالقانداپ، بوستاندىقتىڭ تاڭىن قارسى العان ول قۇتىلىق قاعانمەن بىرگە ەكىنشى تۇرك قاعاناتىنىڭ تۋىن تىگىپ، ىرگەسىن قالايدى، مەملەكەتتەگى بەدەلدى لاۋازىم – بويلا باعا تارحان دەگەن جوعارى اتاقتى يەمدەنەدى.

ول ءوز قولىمەن ىرگەسىن قالاعان ەلىندە اتالىق، قاعان كەڭەسشىسى، ۇلى تارحان، باس قولباسشى قىزمەتتەرىن اتقارادى. تونىكوكتى ءبىر دەرەكتەردە اشيدە رۋىنان شىققان دەسە، كەيبىر مالىمەتتەر وعىز تايپاسىنا جاتقىزادى.  قۇتىلىقپەن تىزە قوسىپ، ەكىنشى شى­عىس تۇرك قاعاناتىنىڭ ىرگەسىن قا­لاسۋى، كەيىننەن قاپاعان مەن بىلگە قاعاننىڭ جاناشىر جاقىنى، كەمەڭگەر كەڭەسشىسى بولۋى ونىڭ زامانانىڭ اۋىر جۇگىن تالماي ارقالاعان زاڭعار تۇلعا بولعاندىعىن ايعاقتايدى.

اكادەميك بارتولد تونىكوكتىڭ تۇلعاسىن فرانتسۋز ساياساتكەرى ءارى ديپ­لوماتى، ايگىلى تالەيران پەريگورمەن تەڭەستىرەدى. ال قىتاي دەرەكتەرىندە «تونىكوك – كوپتى كورگەن بايسالدى، قارتايعان سايىن اقىل-پاراساتى اسقان، قۇددى (قىتايلىق) لي تسين مەن شيتسزي سياقتى دانا ادام»، دەپ سيپاتتالعان. بۇلاردان وزگە، قىتاي ەلشىلەرى مەن سايا­حاتشىلارى ونى كورەگەن ساياساتكەر، اقىلدى ءارى ايلاكەر قولباسشى رەتىندە باياندايدى.

تونىكوكتىڭ دارا تۇلعاسى، كەمەڭگەر بولمىسى، ونىڭ تۇرك حالقىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى وزىنە ارنالعان جازبا ەسكەرتكىشتە ايقىن سۋرەتتەلگەن. مى­­سالى، تونىكوكتىڭ قاعانات قۇرۋ جو­­لىنداعى جەمىستى ەرلىگى جازبا ەس­كەرتكىشتە بىلاي دەپ باياندالادى: «جەتى ءجۇز كىسىنى باسقارۋشى ۇلىق شاد ەدى (قۇتىلىق). «بىرىگىڭدەر» دەدى. بىرىكتىرۋشىسى مەن ەدىم – بىلگە تونىكوك. قاعانىممەن ۇعىسايىن دەدىم. ودان سوڭ كوكتەگى ءتəڭىرى بىلىك بەرگەندىكتەن، ءوزىم قۇدىرەتتى قاعانمەن ۇعىستىم. «بىلگە تونىكوك بويلا باعا تارحانمەن بىرگە مەن ەلتەرىس قاعان بولايىن دەدى». ارمەن قاراي: «كىمدە-كىم، بىرلىك بايراعىن كوتەرىپ، اتا جاۋعا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسەمىن دەسە، وتۇكەنگە كەلسىن!»، – دەپ تۇرك جۇرتىنا ۇران تاستاۋى ونىڭ بۇقارا جۇرتتى مەڭگەرە الاتىن مەملەكەتتەگى ماڭىزدى ءرولىن ايعاقتايدى. اسكەري ونەرگە جۇيرىك، شەبەر قولباسشى تونىكوكتەن دۇشپاندارى قاۋىپتەنگەن ەكەن. ول تۇرك جۇرتىن ىشكى-سىرتقى دۇشپانداردان ازات ەتىپ، ماڭگى ەل قۇرۋ جولىندا: «تۇرك حالقىنا جاراقتى جاۋ كەلتىرمەدىم. شۇبىرعان اتتىلاردى جولاتپادىم. ەلتەرىس قاعان يەلىك ەتپەسە، وعان ەرىپ مەن ءوزىم يەلىك ەتپەسەم، ەل دە، حالىق تا جويىلار ەدى. وردانىڭ ايعايشىسى بار بولسا، ەلدە قانداي مۇڭ بولۋشى ەدى. تۇرك بىلگە قاعان ەلىندە جازدىم مەن بىلگە تونىكوك»، دەپ جىرلايدى.

تاريحي قۇجاتتاردا كەزدەسەتىن مىنا وقيعا دا ونىڭ الىستاعىنى بولجاي بىلەتىن كورەگەن ەكەنىن كورسەتەدى. بىلگە قاعان تاققا وتىرا سالىسىمەن قىتايعا سوعىس اشىپ، جەڭىسكە جەتسەم، ولاردىڭ قالاسىنان كەم تۇسپەيتىن وردا سالىپ، ونىڭ قاق ورتاسىنان عيباداتحانالار كوتەرسەم دەيدى. سوندا تونىكوك: «قازىر تاڭ يمپەرياسىنىڭ التىن عاسىرى، ولار ءجۇز بولسا، ءبىز – تۇركتەر ءبىر عانامىز. ءبىز شاھاردا وتىرساق، ءبىر كۇندە-اق ولاردىڭ ۋىسىنا تۇسەمىز. كوشپەلى سالت – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز. بۋد­دا عيبادات ورىنداردىڭ سالىنۋى تۇرك­­تەردى جاۋىنگەرلىك رۋحىنان ايىرادى» دەپ توقتاۋ سالادى. ءسويتىپ تۇرك جۇرتىنىڭ بۋدديزمگە جۇتىلىپ كەتپەي، تاڭىرلىك سەنىمدە قالۋىنا ىقپال ەتەدى. تەك تاڭىرگە مويىنسۇنعان جا­ۋىنگەر جۇرتتىڭ ارتىنشا يسلام ءدىنىن قابىلداعانى بەلگىلى.

بەلگىلى تۇركولوگ عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ «تونىكوك نەبىر جورىق­تاردىڭ كۋاگەرى، ىزىنشە سول سوعىستار جايىندا اسەرلى دۇنيەلەر تۋدىرعان ەپيكالىق ونەردىڭ يەسى»، دەپ ۇلى جىراۋعا ۇلكەن باعا بەرەدى. جىراۋ بابا جورىق الدىندا: «تازا ۇيات اسىل قاسيەت، ولىمنەن ۇيات كۇشتى...»، ء«تəڭىرى، ۇماي، كيەلى جەر-سۋ قاسيەت بەرگەن ەكەن. نەگە قاشامىز؟ كوپ دەپ نەگە قورقامىز؟ ازبىز دەپ نەگە باسىندىرامىز؟ شابامىز!»، دەپ جاۋىنگەرلەردى جىگەرلەندىرىپ، جالىندى سوزدەرىمەن رۋحتاندىرىپ وتىرعان ەكەن.

تونىكوكتىڭ دالا فيلوسوفياسىن بويىنا سىڭىرگەن دانالىق قاسيەتىن: «جۇقانى تاپتاۋ وڭاي، جىڭىشكەنى ءۇزۋ وڭاي. جۇقا قالىڭ بولسا، الىپ قانا تاپتار، جىڭىشكە جۋان بولسا، الىپ قانا ۇزەر» دەپ ماقالمەن ماقامداپ، اقىل­مەن استارلاپ سويلەۋىنەن بايقالادى. بۇل – ەلدى سالماقتاپ تەڭ باسقارالىق، اسىل مەن جاسىقتى اجىراتا بىلەيىك دەگەن تەرەڭ تولعانىسى. بۇل ورايدا ول قورقىت بابانىڭ بەينەسىمەن ۇندەسىپ كەتەدى.

تونىكوك – تۇرك تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، قاعاناتتىڭ وركەندەۋ جولىندا تالاي شاڭدى جورىقتاردى باسقارىپ، ۇدايى جەڭىستەرگە قول جەت­كىزگەن ەرجۇرەك قولباسشى، كورەگەن ساياساتكەر، اقىل-پاراساتىن، كۇش-جىگە­رىن از حالىقتى كوپ قىلۋعا، كەدەي حا­لىقتى باي قىلۋعا ارناعان كەمەڭگەر. ول دۇشپاندارىمەن اراداعى ۇزاق جىلعى سوعىستاردان كەيىن سىرتقى ساياساتتا بەيبىت قارىم-قاتىناس ورناتىپ، تۇرك حالقىنىڭ مامىراجاي ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسايدى. تونىكوك ەلشى يۋان چجەنمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە تۇرك قاعاناتى مەن تاڭ يمپەرياسى اراسىنداعى ءبىراز جىلعا سوزىلعان بەيبىت قارىم-قاتىناستى ورناتۋعا زور ىقپال ەتەدى.

تاسقا ورىلگەن تاريح

تونىكوك جازبا ەسكەرتكىشى – الەمدە ءالى كوپتەگەن ۇلىس ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن كەزدە تۇركىنىڭ ءتول جازۋىمەن تاسقا قاشالعان بىرەگەي مۇرامىز. ءبىز مۇنى ماقتان تۇتۋىمىز كەرەك!

زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، جازبا ەسكەرتكىش تونىكوكتىڭ باستاماسىمەن جازىلىپ، 720 جىلى ورناتىلعان. سودان بەرى ون ءۇش عاسىر ءوتتى. ەسكەرتكىش بۇگىنگى موڭعوليانىڭ ءتوۆ ايماعى ەردەنە سۇمىنى، بايان-تسوگت دەگەن كەڭ القاپتا، تاريحي ورنىندا ساقتاۋلى. ونى 1897 جىلى ارحەولوگ-عالىم د.كلەمەنتس تا­ۋىپ، عىلىمي ورتاعا تا­نىتقان سوڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى باس­تالعان. 1898 جىلى ۆ.رادلوۆ بىتىك­تاستىڭ فوتوسۋرەتتەرى مەن ەستامپاجىن العان سوڭ، ماتىندەردىڭ ترانسكرپيتسياسىن، نەمىسشە اۋدارماسى مەن سوزدىگىن جاريالادى. 1909 جىلى گ.رامستەدت، س.پەلسي زەرتتەپ، بىتىكتاستاردىڭ قاعاز كوشىرمەسىن الىپ، ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ 1925 جىلى ب.ۆلاديميرتسوۆ، ب.بارودين، كەيىننەن موڭعول ارحەولوگى ن.سەر-ودجاۆ باسقارعان ەسكپەديتسيالار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىردى. كەشەن اۋماعىنان قۇرىلىس بۇيىمدارى، كىر­پىش، توبە جاپقىش قىشتار، ءتۇرلى-ءتۇستى قۇرىلىس سىلاقتارى، قىش ىدىس­­تار، ومىلدىرىك، قۇيىسقان، كىسە بەل­دىكتىڭ اشەكەي قاپسىرمالارى سەكىلدى بىر­قاتار جادىگەر تابىلدى. بۇلاردان وزگە ەسكەرتكىشكە تىلدىك-ادەبي، ەتنو-ار­حەولوگيالىق باعىتتار بويىنشا ۆ.تومسەن، پ.االتو، م.سپرەنگلينگ، س.مالوۆ، ر.جيرو، د.بايار، ح. وركۋن، م.ەرگين، گ.كلوۋسون، ي.ستەبلەۆا، ع.ايداروۆ، م.جولداسبەكوۆ، ت.تەكين، س.كلياشتورنىي، ب.بازىلحان، ن.كەلىم­بەتوۆ، و.سەرتكايا، ق.سارت­قوجا ۇلى، ل.تۋگۋشەۆا سەكىلدى بەل­گىلى تۇركولوگ-عالىمدار ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى.

ەسكەرتكىشتىڭ نەگىزگى مازمۇنىندا ەكىنشى شىعىس تۇرك قاعاناتىنىڭ ىشكى، سىرتقى ساياسي وقيعالارى، الەۋ­مەتتىك-قوعامدىق ءومىرى سۋرەتتەل­گەن. ەسكەرتكىشتەگى جىر جولدارى تو­نىكوكتىڭ ءوزىنىڭ شىققان تەگىن بايان­­داۋىمەن باستالىپ، قۇتىلىق قاعانمەن بىرگە تابعاشتارعا قارسى اسكەر جاساقتاۋ، ودان ءارى ۇزدىكسىز جورىقتارمەن ءوربيدى. وقيعانىڭ وزەگى تونىكوكتىڭ تۇرك حالقىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋدەگى ءرولى، سول ارقىلى قاعاناتتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋ جولىنداعى ەرلىگى، اسكەري جورىقتارداعى ءادىس-تاسىلدەرى، قاعان مەن بۇقارا حالىققا ايتقان استارلى سوزدەرى، اقىل-كەڭەسى كەڭىنەن باياندالادى. سونىمەن قاتار ەسكەرتكىشتە بايىرعى تۇركتەردىڭ فيلوسوفياسى مەن دۇنيەتانىمى، جەر-سۋ اتاۋلارى مەن ەتنوستىق-ساياسي تاريحى دا تولىق قامتىلادى. ماسەلەن، وعىز، قىپشاق، ون وق، تەلە، تۇرگەش، قارلىق، قىرعىز، تاتار، ۇيعىر سەكىلدى حالىق اتاۋلارى مەن ولاردىڭ مەكەن ەتكەن جەرلەرى سيپاتتالادى.

اكادەميك م.اۋەزوۆ 1934 جىلدارى جازعان بەلگىلى زەرتتەۋىندە تونىكوك جازۋىندا ونىڭ جورىقتارى عانا ەمەس، مامىلەگەرلىك ىستەرى، سوعىس تاكتيكاسى، عيبراتتى ماعىناداعى وسيەتتەرى جازىلعانىنا ەرەكشە زەر سالىپ، جالپى ورحون جىرلارىنىڭ سيۋجەتتىك ارناسى، اسىل تابيعاتى قاھارماندىق ەپوسقا باسپالداق بولۋى ىقتيمال قۇبىلىس ەكەنىن اتاپ وتەدى. ۇلى جازۋشى وسى پىكىرلەرى ارقىلى تونىكوكتىڭ باتىر عانا ەمەس، كوزى تىرىسىندە ءمارمار تاسقا وسيەتىن بادىزدەگەن عيبراتتى بي، باتىرلىق ەپوستى تۋدىرۋشى تۇڭعىش جىراۋ بولعانىن مەڭزەپ وتىرسا كەرەك.

 اقىل يەسى – ابىز تونىكوك

ابىزدىڭ انىق ەسىمى – Tuňuquq (تونۇقۇق). ەسكەرتكىشتە وسىلاي دەپ قاشالعان. قىتاي دەرەكتەرىندە «تون-يو-گۋ تۋنيۋيگۋ» دەپ كەزدەسەدى. زەرت­تەۋشىلەر تاراپىنان تۇرلىشە اتال­عانىمەن، جالپى وتاندىق عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ادەبي وقۋلىقتاردا تونى­كوك دەپ جازىلىپ كەلەدى.

تونىكوك اتاۋى حاقىندا زەرتتەۋ­لەر بار بولعانىمەن، ونىڭ ناقتى قانداي ماعىنا بەرەتىندىگى جايلى پىكىرلەردە بىرىزدىلىك جوق. مىسالى، «تونىكوك» ءماتىنىن 1961 جىلى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارعان رەنە جيرو «تونى قۇت­تى بولعان ادام» دەپ تالداسا، تۇر­كيالىق تالات تەكين ء«بىرىنشى ءۋازىر، باس ءۋازىر» دەگەن ماعىناعا سايا­دى دەي­دى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىن­شى جىلدارى «تونىكوك» اتاۋىنا ۇڭىلگەن عالىمداردىڭ ءبىرى ۆ.نادەلياەۆ «Tujuquq» دەپ وقۋدى ۇسىندى. ما­عىناسى «تۇياق ءتارىزدى وق»، ياعني «تۇياق وق». بەلگىلى ياكۋت عالىمى ۆ.نيكي­فوروۆ كونە تۇركشە «تۋيۋك» قازىرگى يا­كۋت تىلىندە «تويۋك» جىر، ولەڭ دەگەندى بىل­دىرەدى دەپ، تونىكوك ەسىمىن «جىراۋ» دەپ تۇجىرىمدايدى. بەلگىلى تۇركولوگتەر م.جولداسبەكوۆ پەن ق.سارتقوجا ۇلى تونىكوك ەسىمىن «تۇيۇقۇق» دەپ وقىپ، «تۇي» ءتۇبىرى تۇيعىن ءسوزىنىڭ باسقى بۋىنى، ەكىنشى تۇرك قاعاناتى زامانىندا الدىڭعى شەپتەگى جاۋىنگەرلەردى «تۇيعىن» دەپ اتاعان. سوندىقتان «تۇي-ۇقۇق» – سوعىستا قول باستاعان كىسى»، ال ەكىنشى بۋىنىنداعى «uquq-ۇقىق» – ابىز، وي-سانا، اقىل دەگەن دانالىق سيپاتى دەيدى. ال س.كلياشتورنىي تونىكوك ەسىمىنىڭ ەكى تۇبىردەن قۇرالعانىن العا تار­تادى. ول ءوزىنىڭ زەرتتەۋىندە تونى­كوكتىڭ قىتايشا اتى – يۋانچجەن دە ەكى تۇبىردەن: ءبىرىنشى بولىگى – يۋان – «تۇڭعىش»، ياعني تۇركشە «toᶇ» ما­عىناسىنا سايكەس، ال – «چجەن» – «باي­لىق»، «قازىنا»، ياعني كونە تۇركشە «joquq» (اقىق، جاقۇت) ماعىناسىنا كەلەتىنىن سالىستىرمالى تۇرعىدان زەردەلەيدى.

ارينە، تونىكوك ءسوزىنىڭ ەتيمولو­گياسىن انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا، قوعامداعى ءرولى مەن اتاق-دارەجەسىنە جانە تۇرك تىلدەرىندەگى فونەتيكالىق قۇبىلىستارىنا دا ءمان بەرگەن ءجون. بايىرعى تۇركتەردە تاريحي تۇلعالاردىڭ ءوز ەسىمدەرىنىڭ ورنىنا اسكەري جانە قوعامداعى رولىنە بايلانىستى لاقابىمەن نەمەسە لاۋازىمىمەن اتالىپ، تاريحي قۇجاتتاردا دا سولاي ساقتالعانى بەلگىلى. بۇل تۇرعىدان، تونىكوك كونە تۇركتەردىڭ اسكەري جۇيەسىندەگى جوعارعى لاۋازىم اتاۋى بولۋى دا مۇمكىن.

ماسەلەن، VII-IX عاسىرلارداعى كونە تۇركتەردىڭ اسكەري قوعامىندا «توᶇا» سوزىمەن باستالاتىن كەلەسىدەي لاۋا­زىمدار كەڭىنەن تارالعان:«توᶇا تەgin» – اسكەري لاۋازىم;«توᶇا saᶇun» – اسكەري لاۋازىم; «Toᶇ ala» – ەرلىك جاساۋ; «Toᶇa alp» – ەرجۇرەك، قاھارمان; «Toᶇ yabgu» – تون يابعۋ.

ماحمۇت قاشقاري «ديۋاني لۇعات ات تۇرك» ەڭبەگىندە «تoᶇا» سوزىنە جولبارىس تەكتەس جىرتقىش اڭ دەپ انىقتاما بەرگەن: «ول پىلدەن كۇشتى. بۇل ءسوز كوبىنەسە ادامدارعا لاقاپ ورنىندا اي­تى­لادى. مىسالى: توڭاحان، توڭا تەگىن، ت.ب. تۇركتەردىڭ ۇلى قاعانى «افراسيابتى» الىپ ەر توڭا دەپ اتاعان. جولبارىس سەكىلدى كۇشتى، قايراتتى، باتىر ادام دەگەندەگىسى»، دەيدى.

ال ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ايگىلى «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىندا:

ونى حالىق اتىشۋلى كورەدى،

قۇتى ارىلماس الىپ توڭا ەر ەدى، – دەپ جىرلايدى.

مۇنداعى جىر جولدارى الىپ ەر توڭانى ماڭگىلىك قۇت دارىعان، بيلىك يەسى قۇتتى قاعان ەكەندىگىمەن قاتار، ونىڭ توڭاداي (ارىستانداي) ايباتتى، ەرجۇرەك كوسەم بولعاندىعىن پاش ەتەدى. سونىمەن قاتار باتىس تۇرك قاعانى – تون يابعۋدى مىسالعا الۋعا بولادى. قىتايدىڭ تان-شۋ جىلناماسىندا تون يابعۋدىڭ داڭقتى ءارى ەرجۇرەك قاعان ەكەندىگىمەن قاتار، اقىلگوي ادام دا بولعاندىعى باياندالادى. ياعني تون يابعۋ دا – لاۋازىم اتاۋى. مۇنىڭ دا العاشقى ءتۇبىرى «توڭا» تەرمينىنەن شىق­قان. سوندىقتان «توڭا» تۇبىرىنەن باستاۋ الاتىن تاريحي تۇلعالار نەگى­زىنەن ورتاعاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جانە بۇل اتاۋ بيلەۋشىلەر اراسىندا كەڭىنەن تاراعانى بەلگىلى.

تۇيىندەي كەلگەندە، تونىكوك ەتي­مولوگياسىنىڭ العاشقى ءتۇبىرى كونە تۇركتەردەگى «تoᶇa» – تۇڭعىش، ەرجۇرەك، ال ەكىنشى جالعاۋى «uquq» – (اقىل، ۇق) سوزدەرى ارقىلى «تۇڭعىش اقىلگوي»، «باس دانىشپان»، «الىپ بىلگە» دەگەن  سوزدەن قۇرالعان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى جازبا ەسكەرتكىشتە «اقىل يەسى، ءسوز يەسى – مەن بىلگە تونىكوك»، دەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.

ابىز بابامىز بىلگە تونىكوك ەس­كەرت­كىشى ونە بويى وسيەتپەن، قاسيەت­پەن ورنەكتەلىپ، اشىق اسپان استىندا تۇرك ەلدىگىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ، ون ءۇش عاسىردان بەرى مەنمۇندالاپ تۇر. ول – ءتىلدىڭ، جازۋدىڭ، تاريحتىڭ، مەم­لەكەتتىك ءداستۇردىڭ، ار-نامىس پەن ءور رۋحتىڭ الىپ كەشەنى، تۇركىلىك بول­­مىستىڭ تەڭدەسسىز كودى. ادامزات ور­كەنيەتىنىڭ بىرەگەي مۇراسى قاتا­رىندا باعالانىپ، ءححى عاسىردا دا الەم تۇرعىندارىن قۇپيا سىرىمەن تاڭ­داندىرىپ كەلەدى.

يۋنەسكو-نىڭ تاريحي شەشىمىنە وراي، حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بيىلعى جىلدى «تونىكوك جىلى» دەپ جاريالاپ، پاريجدەگى يۋنەسكو شتاب-پاتەرىندە ارنايى جيىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

بىلگە تونىكوك جەتپىستەن اسقان جاسىندا تۇگەل تۇركىنى اۋزىنا قاراتقان ابىزعا اينالىپ «ەلىمنىڭ بىلىك يەسى، ءسوز يەسى مەن بولدىم» دەپ تولعاعان ەكەن. ەندەشە، ءسوز يەسى، ءبىلىم يەسى، بىتىك يەسى، ەل يەسى بولعان دارابوز بابانىڭ عيبراتى مەن رۋحى ازات ەلدىڭ ۇرپاعىنا تاعى دا جاقىنداي تۇسەدى.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار