قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ ديرەكتورى, مادەنيەت قايراتكەرى نۇرباقىت بوكەباەۆتىڭ بۇل عىلىمي مونوگرافياسى – اۆتوردىڭ ىرگەلى ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى. ءارى اتالعان كىتاپ – سوڭعى 50 جىلدا تسيرك تاقىرىبىنا جازىلعان ءۇشىنشى جانە قازاق تىلىندەگى العاشقى مونوگرافيا. كىتاپتا توسىن دا قىزىقتى دەرەكتەر جەتكىلىكتى.
مەگاپوليستىڭ مادەني ومىرىندەگى ايشىقتى وقيعادا وسىناۋ كىتاپتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋدەگى سالماعى مەن تسيرك تاريحىنداعى ورنى جايىندا ماماي احەتوۆ, ءاليا ماساليموۆا, دانيار اليەۆ, بەرىك ءجۇسىپوۆ, امان قۇلباەۆ سىندى زيالى ازاماتتار ورنىقتى پىكىر ءبىلدىردى.
سول سياقتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە جينالعان مادەنيەتتانۋشى ماماندار قازاق تسيركىنىڭ تاريحى مەن مادەني ءومىرى بىردە-ءبىر گۋمانيتارلىق عىلىم سالاسىندا ءالى كۇنگە دەيىن جۇيەلى ءارى عىلىمي نەگىزدە زەرتتەلمەي كەلگەندىگىن, كوپۇلتتى قازاقستاننىڭ مادەني جەتىستىكتەرىندە تسيرك ونەرىنىڭ ايتارلىقتاي ۇلەسى بولعانىنا قاراماستان, ونى ىندەتە زەردەلەگەن ىرگەلى زەرتتەۋلەر تاپشى ەكەندىگىن ايتادى.
سوندىقتان الماتى شاھارىنىڭ قايتالانباس كورنەكتى ونەر ورداسى, اقشاڭقان كۇزبەزىمەن ساۋلەتى جاراسقان, ۇلتتىق تسيرك ونەرىنىڭ قاراشاڭىراعى – قازاق مەملەكەتتىك تسيركىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا جارىق كورىپ, وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل مونوگرافيا جوعارىداعى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا باعىتتالعان يگى قادامنىڭ ءبىرى. بەكزات ونەرگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ كەمەلدەنۋىنە قوسىلعان ۇلەستىڭ كىشكەنتاي بولىگى دەسەك تە بولار. كىتاپتا ەجەلگى تسيرك ونەرى العاشىندا كۋلتتىك, باقسىلىق ءداستۇر, ءدىني جورالعى, سپورتتىق جارىستار مەن جارمەڭكەلىك ساۋىق-سايران سياقتى مادەني قايناردان باستاۋ العانى ايتىلادى. تىلسىم كۇشتەردى شاقىرىپ, توتەمدىك اكروباتيكانى مەڭگەرگەن العاشقى قاۋىمدىق داۋىردەگى باقسىلاردىڭ جاڭا الەمدىك دىندەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى بۇرىنعى اسقاق الەۋمەتتىك مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, كەيىن كەزبە سيقىرشى, سەكىرگىش ادامعا, جونگلەرگە, ميمگە, اڭ ۇيرەتۋشىگە, اتبەگىگە, سايقىمازاققا, ەرتەدەگى كۋلتتىك ارەكەتتەردىڭ جاپپاي ويىن-ساۋىق پەن درامالىق كورىنىستەرگە اينالۋ ۇدەرىسى – الەمدىك مادەنيەت تاريحىنداعى كەڭ تارالعان قۇبىلىس بولعانى, تسيرك ونەرى ميستيكالىق سيپاتتان مادەني قۇندىلىققا ۇلاسقانى جان-جاقتى كورسەتىلگەن.
قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرى, ساياتشىلىق سالتى مەن قۇسبەگىلىك داستۇرىندە دە تسيركتىڭ باستاۋلارى جاتىر. قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن بۇگىنگە جەتكەن «اۋدارىسپاق», «تەڭگە الۋ», «كوكپار» سىندى ات ۇستىندە وينالاتىن ۇلتتىق ويىندارى دەنە تاربيەسىنە جاتتىعۋمەن قاتار, كوشپەلى مادەنيەتتىڭ ايشىقتى ءونىمى تۇرىندە تسيرك تريۋكتارىنا اينالدى. سوندىقتان دا سيقىرلى تسيرك ونەرى قازاقتىڭ قانىندا باعزىدان بار, اتا سالتىمەن دارىعان قاسيەت. ۇلى دالا – ەجەلدەن كوشپەندى حالىق مەكەندەگەن, ۇرپاقتارىنا وزدەرىنىڭ قايتالانباس ءداستۇرلى جانە سينكرەتتىك (تۇتاس) مادەنيەتىن مۇراعا قالدىرعان. اۆتور ءوز ەڭبەگىندە دالالىق تسيرك ونەرناماسى – قازاق مادەنيەتىنىڭ التىن دىڭگەگى, كۇندەلىكتى تۇرمىس-سالتتىڭ دامۋ بارىسىندا شىڭدالعان مادەني قۇرىلىمى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. مونوگرافيا مازمۇنىندا بىرقاتار تۇجىرىم نازار اۋدارتادى.
بىرىنشىدەن, پالەوليت داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىن دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ باستاۋلارى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى كورسەتىلگەن. ەنەوليت داۋىرىندە كوشپەندى بابالارىمىزدىڭ جابايى جىلقىنى العاش قولعا ۇيرەتۋىنەن باستاپ ارعىماقتىق تسيرك ونەرىنىڭ كۋلتۋروگەنەزى باستالدى دەگەن ءتۇيىن جاسالادى.
ەكىنشىدەن, ۇلى دالانىڭ كوشپەلى مادەني ءومىر سالتى ءار قازاق بالاسىن ەركىن شاباندوز رەتىندە قالىپتاستىرعاندىعى ايتىلادى.
ۇشىنشىدەن, دالالىق تسيرك ونەرىنىڭ جارقىن وكىلدەرى – سال-سەرىلەر ەكەنى, ولاردىڭ شىعارماشىلىعى سينكرەتيزمنىڭ ۇلگىسى ەكەنى دالەلدەنگەن.
تورتىنشىدەن, سال-سەرىلەردىڭ اراسىندا تسيرك تريۋكتارىن كاسىبي تۇردە ورىندايتىن «اعاشاياق» اتانعان وكىلدەرى بولعانى انىقتالعان.
بەسىنشىدەن, قازاقتىڭ تسيرك ونەرى مەن كۇلكى مادەنيەتىندە تريكستەرلەر وبرازى الدار كوسە, قوجاناسىر, قۇلاقاي قۋ, شانشاردىڭ قۋلارى رەتىندە كورىنىس تاپقانى ايقىندالادى.
بۇل مونوگرافيا تسيرك ونەرىنىڭ تاريحى مەن قالىپتاسۋى, جاھاندانۋ جاعدايىنداعى زاماناۋي بۇقارالىق مادەنيەت قۇرىلىمىنداعى ءرولى تۇرعىسىنان العاندا, قازاقستانداعى وسى ونەر تۇرىنە وزىنشە مادەنيەتتانۋلىق زەرتتەۋ جاساعان ەڭ العاشقى جۇمىس بولىپ تابىلادى.
نۇرباقىت بوكەباەۆتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەگى تسيرك ونەرىن, ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق تسيركتى زەرتتەۋشىلەرگە, مادەني ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ پەداگوگتارى مەن ستۋدەنتتەرىنە, سونىمەن قاتار, تسيرك جەتەكشىلەرى مەن مەنەدجەرلەرىنە عىلىمي, اقپاراتتىق, ادىستەمەلىك قۇرال رەتىندە پايداسىن تيگىزە الادى. مونوگرافيا اۆتورى 17 مۇشەدەن تۇراتىن حالىقارالىق تسيرك قاۋىمداستىعىنىڭ قازىلار القاسىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا بىردەن ءبىر وكىلى. بۇل – اۆتوردىڭ عانا ەمەس, قازاقستان تسيركىنىڭ الەمدىك تسيرك سالاسىندا ابىروي-بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.
الماتى
