رەفورمالاردى تىزەگە باسىپ وتىرىپ جاساۋ قاجەت
ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە الدىمەن وتكەن جىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرى قارالدى. جيىندا ءسوز باستاعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىز بىلتىر جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن, ەكونوميكالىق ءوسىم 4,5%-دى قۇراعانىن العا تارتتى.
– جالپى, ەلدەگى ماكروەكونوميكالىق احۋال تۇراقتى. ءبىز الەمدىك دامۋ قارقىنىنان قالىسپاي, ەكونوميكامىزدى وركەندەتىپ كەلەمىز. ۇكىمەت جوسپارلانعان ماكروكورسەتكىشتەردىڭ بارىنە قول جەتكىزدى. بىرقاتار ماڭىزدى باعدارلاما قابىلداندى. سونىڭ ىشىندە – مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025», وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ باعدارلاماسى جانە تاعى باسقالارى. سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامانى جانە حالىققا جولداۋىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن پارلامەنت ۇيلەسىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. بۇل – جاقسى. بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ەنگىزۋگە باعىتتالعان بىرقاتار زاڭنامالىق اكتى قولدانىسقا ەندى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەكونوميكانى دامىتۋ جانە بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىمەن ءتۇرلى تەكسەرىستەر جۇرگىزۋگە موراتوري ەنگىزىلدى. شاعىن جانە ميكرو بيزنەس سالىقتان بوساتىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن وڭىرلەرگە بەرۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىردىق, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ۇكىمەت پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتكەنىمەن, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ساپاسىنا قاتىستى ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بار.
– 2019 جىلدىڭ 11 ايىندا ىشكى جالپى ونىمدەگى نەسيە پورتفەلىنىڭ كولەمى 23 پايىزدان 22 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. بۇل ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى تەجەيدى. وتكەن جىلى ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە ينفلياتسيا دەڭگەيى بويىنشا «چەمپيون» بولدىق. ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ايتارلىقتاي ارتپاۋى – ۇلكەن ماسەلە. بۇل – پروبلەما. شيكىزات ەكسپورتىنىڭ ۇلەسى جاي وسۋدە, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل الدىنا قويعان ماقساتى مەن مىندەتتەرى وزگەرمەيتىنىن, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن, ەلىمىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاسا بەرەتىنىن ايتتى. بۇعان قوسا ول ۇكىمەت ەكونوميكانى تۇبەگەيلى رەفورمالايتىن جان-جاقتى باعدارلاما دايىنداۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمىن دا بايقاتتى.
– بىزگە نەگىزگى پروبلەمالاردى ناقتى پايىمدايتىن جانە ونىڭ شەشۋ جولدارىن قاراستىراتىن جاڭا ەكونوميكالىق باعىت قاجەت. رەفورما جاساۋ ءۇشىن ەرىك پەن جىگەر كەرەك ەكەنى بەلگىلى. مەن ۇكىمەتتى وسىعان شاقىرامىن. ازىرگە مەملەكەتتىك اپپارات كوپتەگەن نورماتيۆتىك اكتىگە الاڭداپ, ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىم كەرەك دەگەن سىلتاۋمەن ماڭىزدى شەشىمدەردى باياۋ قابىلداپ جاتىر. حالىقارالىق باسەكەلەستىك ارتىپ, حالىق ادىلەتتى تالاپ قويىپ وتىرعان قازىرگىدەي كەزەڭدە بۇلاي جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى. رەفورمالاردى تىزەگە باسىپ وتىرىپ جاساۋ كەرەك, – دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كاسىپكەرلەردى قورعايتىن جانە دامىتاتىن, وتكىزۋ نارىعىنا جول اشاتىن, ونىمدىلىكتى ۇلعايتىپ, قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن ءتيىمدى ونەركاسىپ ساياساتىن, سونىمەن قاتار اشىق ءارى پراگماتيكالىق سالىقتىق-بيۋدجەتتىك ساياسات قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاريالانعان رەفورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن باقىلاۋ جاعى دا اقساپ تۇر. ۇكىمەت رەفورمالاردى ازىرلەيدى, ورىندايدى جانە ونىڭ ساپاسىن دا وزدەرى باعالايدى. وسى رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جانىنان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تالداۋ جانە مونيتورينگتەۋ ورتالىعىن قۇرۋدى تاپسىردى. بيۋدجەتتىك شىعىنسىز قۇرىلاتىن بۇل ورتالىق دامۋىنا قاراي الداعى ۋاقىتتا اگەنتتىك بولۋى دا مۇمكىن.
قازاقستان پرەزيدەنتى فيسكالدى ساياسات تا جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى دەپ سانايدى. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – بيۋدجەتكە قارجىنىڭ تۇراقتى ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ۇلتتىق كىرىستى ادىلەتتى ءبولۋ, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ساپاسى مەن قۇرىلىمىن جاقسارتۋ. ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى سالىقتان بوساتۋ ونىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىن كورسەتتى. بىراق جاپپاي سالىقتان بوساتۋ ايتارلىقتاي تەرىس اسەر بەرۋى مۇمكىن.
– ەركىن ەكونوميكالىق ايماق بويىنشا عانا شارتتى شىعىنىمىز 2 تريلليون تەڭگەگە جۋىق. 13 ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتىڭ قۇرىلىمىنا بيۋدجەتتەن قوسىمشا 340 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. وسى ارالىقتا ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتان 170 ميلليارد تەڭگە عانا سالىق جينالدى. بار-جوعى 18 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتىڭ بارلىعىندا ساپالى تولىقتىرۋ پروبلەماسى بار, ياعني باسقارىلۋى دۇرىس ەمەس. ۇكىمەتكە ۇسىنىلاتىن سالىقتىق پرەفەرەنتسيالاردىڭ بارلىق سپەكترىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ماقساتتىلىعىنا تالداۋ جاساۋدى تاپسىرامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ كەرەك
پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا يميدجدىك شارالارعا بولىنەتىن قارجى قىسقارتىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا 30 ميلليارد تەڭگە وڭتايلاندىرىلدى. ءدال وسىنداي ءتيىمسىز شىعىنداردى انىقتاۋ شارالارى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا دا جۇرگىزىلەدى.
– ۇكىمەتكە وسى جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن جۇمىس ناتيجەلەرىن بايانداۋدى تاپسىرامىن. ماڭىزدىلىعىنا سايكەس كەيىنگە قالدىرۋعا بولاتىن شىعىنداردى انىقتاۋى قاجەت. سونىڭ باستاماسى رەتىندە قىمبات كولىكتەر مەن جيھازداردى ساتىپ الۋعا, ءتۇرلى فورۋمدار, سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالار وتكىزۋگە ۇزاقمەرزىمدى موراتوري جاريالاۋدى ۇسىنامىن. ەلىمىزدە وتەتىن شارالار پراكتيكالىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ناقتى پايدالى بولۋى ءتيىس. ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ كەرەك. شىعىستار ورىندى بولۋى قاجەت. بولىنگەن قاراجات ەلدىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەنى ءجون, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ىشكى نارىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىنگى ساۋدا ساياساتىنىڭ باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى, سەرتيفيكاتتاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن دامىتۋدى, ۇلتتىق ستاندارتتارعا سەنىمدى ارتتىرۋدى, سونداي-اق «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداۋدى تاپسىردى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, جوبالاردى ەسەلەپ قىمباتتاتۋ ءۇردىسى جالعاسۋدا, قۇرىلىس قۇنىنىڭ سمەتاسىن جاساۋدا پروبلەما بار.
– مەملەكەتتىك ورگاندارداعى ساتىپ الۋلاردىڭ 49 پايىزىنا دەيىن جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى ساتىپ الۋلاردىڭ 70-تەن 90 پايىزىنا دەيىن ءبىر كوزدەن جۇزەگە اسىرىلادى. ساتىپ الۋ بارىسىندا ەرەكشە جاعداي دەپ بەلگىلەپ, ونى ەڭ تومەنگى شەككە دەيىن جەتكىزىپ, باسەكەنىڭ بولماۋىنا نەگىزدەلگەن تاسىلدەردى قىسقارتۋ كەرەك. مىسالى, 8 وڭىردە جەتكىلىكتى تۇردە جەكە تاسىمالداۋشىلارى بار مۋنيتسيپالدى اۆتوپاركتەر قۇرىلعان. ۇكىمەت قالالىق جولاۋشىلار تاسىمالى سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋعا مىندەتتى. بۇل – ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە. ورىنداۋعا ەكى اي ۋاقىت بەرەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ اگرووندىرىس كەشەنىندەگى احۋالعا دا كوڭىلى تولمادى. سوڭعى 5 جىلدا اتالعان سالاعا 2,4 تريلليون تەڭگەدەن استام قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان, ىشكى جالپى ونىمدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 4,5 پايىزدان اسپايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ ەكسپورت الەۋەتىن كوتەرە الماعانىمىزدى, سوندىقتان ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلمەي وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, مينيسترلىك ەلىمىزدە شيكىزات وڭدەۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋى ءتيىس. قايتا وڭدەۋ ءىسى مەن ەكسپورت ءتيىمدى بولۋى قاجەت.
– بىزدە اگرووندىرىس كەشەنىن دامىتۋدىڭ بەسجىلدىق باعدارلاماسى بار. وندا اتالعان سالانىڭ ماقساتى مەن مىندەتى, ناقتى وندىرىستىك جانە ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى جازىلعان. دەمەك ۇكىمەتتىڭ جوسپارلارى مەن نەگىزگى باسىمدىقتارى ايقىن. سونىمەن قاتار قولداۋ شارالارى, ياعني سۋبسيديا بەرۋ ءتاسىلى جىل سايىن وزگەرەدى. سوڭعى 5 جىل ىشىندە بولىنگەن قارجى 2 تريلليون تەڭگەگە جەتتى. بۇل رەتتە سۋبسيديالار 47 رەت وزگەردى. ۇكىمەتكە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تۇراقتىلىعىن, ولاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. بۇل تاپسىرما ازىرگە ورىندالمادى. ناقتى شەشىمدەر مەن ۇسىنىستار كۇتەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
2019 جىلى الەۋمەتتىك قولداۋ ماقساتىنداعى شىعىن 3,5 تريلليون تەڭگە بولدى. بۇل جالپى بيۋدجەتتىڭ 30 پايىزى. الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارى شامامەن 4 ميلليون ادامدى قامتىدى. «باقىتتى وتباسى» جانە «7-20-25» باعدارلامالارى بويىنشا 20 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىق وتباسى زايم الدى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسى ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتى بولۋى ءتيىس.
– ۇكىمەت ازاماتتاردى كاسىپكەرلىككە باۋلۋ ءۇشىن «باستاۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋى ءتيىس. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 90 مىڭعا جۋىق ادام بيزنەس-جوباسىن ۇسىندى. بىراق سونىڭ ۇشتەن بىرىنە عانا قارجى بولىنگەن. وسى باعدارلامانى ۋاقتىلى ءارى تولىق قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋ, قازاقستان جانە شەتەل جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىنا جانە ەڭبەك جاعدايىنا قاتىستى تەڭسىزدىككە جول بەرمەۋ ماسەلەسىن دە باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك. بيىل ءبىرىنشى قاڭتاردان باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ جاڭا فورماتى ەنگىزىلدى. ولقىلىقتار جويىلدى, نەگىزگى ماقسات بالالارعا جۇيەلى قولداۋ كورسەتۋ بولىپ وتىر. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ناقتى ۇستانىم جوق. جاعدايدىڭ ىڭعايىنا قاراي ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ۇكىمەت الەۋمەتتىك سالاداعى زاڭنامانىڭ جوق-جىتىگىن تۇگەندەۋى, ياعني ينۆەنتاريزاتسيا جۇرگىزۋى كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت زەينەتاقى اۋدارىمىنداعى قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي الۋعا جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋ جايىنا توقتالىپ, بۇل ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدىڭ العاشقى قادامى جاسالعانىن ايتتى. مۇنداعى ماقسات – بارلىق جينالعان قاراجاتتى قازىر ءبولىپ بەرىپ, ادامداردى قارتايعاندا لايىقتى زەينەتاقىسىز قالدىرماۋ. ەڭبەككەرلەردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەردەن زەينەتاقى جارنالارىن تولەۋىن تالاپ ەتۋى ءۇشىن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن ويلاستىرىپ, ەڭبەكاقى تولەۋدە اشىقتىق قالىپتاستىرۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋدى باستايدى. وسىنداي مۇمكىندىك بەرىلەتىن ازاماتتاردىڭ قاتارىن بىرتىندەپ كوبەيتە بەرۋ كەرەك.
– ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ – وتە ماڭىزدى ماسەلە. 2019 جىلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ماڭىزدى قۇجاتتار قابىلداندى. بۇل – «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جانە ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. ءبىز مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىن 25 پايىزعا كوبەيتتىك. مينيسترلىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جاڭارتۋمەن, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق دەربەستىگىن ارتتىرۋمەن اينالىسۋدا. بيزنەسپەن جانە جۇرتشىلىقپەن ديالوگ ورناتىلدى. ەندى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى باستامالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بىلىكتى ۇستازداردىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلىپ وتىر. مامانداردىڭ جاسى ۇلعايعان سايىن ولاردىڭ ورنىن باساتىن لايىقتى مۇعالىمدەر جەتىسپەي جاتىر. 338 مىڭ مۇعالىمنىڭ 27 پايىزى – زەينەت جاسىنا جاقىنداعان جانە جەتكەن ازاماتتار. مۇعالىمدەردى دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوبىنەسە ۇلگەرىمى ناشار تۇلەكتەر بارادى. ولاردان كاسىبي دەڭگەيى تومەن مامان شىعاتىنى وسىدان. مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى وكىلەتتىك بەرىلدى, قاجەتتى رەسۋرستار بار. سوندىقتان قالىپتاسقان جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋىمىز كەرەك. بىزگە جاڭا تالاپتارعا ساي مۇعالىمدەر دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى قاجەت. ديپلوم ساتىپ, جوعارى ءبىلىمنىڭ بەدەلىن تۇسىرەتىن جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنان ءبىرجولا قۇتىلۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى وسى جىلى شەشۋىمىز قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جىلدان-جىلعا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ارتىپ كەلەدى. بيىل بۇل سالاعا بولىنەتىن قاراجات 1,5 ەسەگە ءوستى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ءىسى ءتيىمدى بولۋى كەرەك ءارى ونىڭ ەكونوميكالىق قايتارىمى بولۋى ءتيىس. ءوندىرىستىڭ سۇرانىستارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن عىلىمي جۇمىس كلاستەرلەرىن قۇرۋ قاجەت.
سونداي-اق بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ – مينيسترلىككە جۇكتەلگەن اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. سوڭعى جىلدارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى كوبەيىپ بارادى. بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ جاعدايلارى دا ازايماي تۇر. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ, مۇنداي تەرىس ءۇردىستىڭ الدىن الۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ كەرەك. وسى ماسەلەگە قاتىستى شەتەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەسىن قولدانۋعا بولادى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق قاتەرلەرگە جول بەرمەۋ ءۇشىن ءوز باستامالارىن مۇقيات ازىرلەۋگە شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى ازاماتتار تاراپىنان ءجيى سىنالادى, كەي جاعدايلاردا, ءتىپتى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرادى. بۇگىندە قازاقستانعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردەن اكەلىنگەن اۆتوموبيلدەرگە قاتىستى پروبلەما قوعام نازارىن اۋداردى.
– ەلىمىزگە اكەلىنگەن مۇنداي اۆتوموبيلدەردىڭ كوپشىلىگى تىركەۋگە قويىلمايدى. ونداي كولىكتەر سانى – ونداعان مىڭ. باس پروكۋراتۋراعا قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى قۇقىقتىق باعا بەرۋدى تاپسىرامىن. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت قازاقستانعا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردەن 2020 جىلدىڭ 1 اقپانىنا دەيىن اكەلىنگەن اۆتوموبيلدەردى ءبىر ايدىڭ ىشىندە ءبىر رەتتىك تارتىپپەن ۋاقىتشا تىركەۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. بۇل اۆتوكولىكتەردى تىركەۋ 2021 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن جالعاسادى. بۇل رەتتە ازاماتتار تىركەۋ الىمدارى مەن مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەۋى ءتيىس. ۋاقىتشا تىركەۋ اۆتوموبيلدەردىڭ مەنشىك قۇقىعىنان شىعارىلماي, باسقا تۇلعانىڭ پايدالانۋىنا نەمەسە باسقارۋىنا بەرىلمەي جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. اۆتوكولىك يەلەرى 2021 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنا دەيىن كەدەندىك باج سالىعىن جانە ءاۆتوموبيلدى تۇراقتى تىركەۋگە قويۋ نەمەسە ەلىمىزدەن شىعارۋ, سونداي-اق زاڭناما جۇزىندە تىيىم سالىنباعان باسقا دا ءىس-قيمىلداردى جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە سالىناتىن ۋتيليزاتسيا الىمىن تولەۋى ءتيىس, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە بۇدان بىلاي ەل زاڭناماسىن بۇزا وتىرىپ شەتەلدەن اۆتوكولىكتەردىڭ اكەلىنۋىنە, پايدالانىلۋىنا شەكتەۋ قويۋدى تاپسىردى.
نەگىزگى باسىمدىق – حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ەلىمىزدىڭ 2019 جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى مەن وسى جىلعا ارنالعان مىندەتتەر تۋرالى باياندادى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 5,5%-عا ءوستى, ءىجو ءوسىمى 4,5%-دى قۇرادى. ءوسىمنىڭ 85%-دان استامىن شيكىزاتتىق ەمەس سالالار قامتاماسىز ەتتى. نەگىزگى درايۆەرلەر قۇرىلىس – 12,9%, ساۋدا – 7,6%, كولىك – 5,1% جانە ونەركاسىپ 3,8% بولدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ءوسىم 4,4%-دى قۇرادى, ول اۆتوموبيل جاساۋ (63%), ماشينالار مەن جابدىقتار ءوندىرىسى (22%), فارماتسەۆتيكا (12%), جەڭىل ونەركاسىپ (14%) جانە سۋسىندار ءوندىرىسى (10%) ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن. تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ 16%-عا ۇلعايۋىنىڭ ناتيجەسىندە 3,7%-عا ءوستى.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 8,5%-عا, سونىڭ ىشىندە جەكە ينۆەستيتسيالار 9,5%-عا ءوستى. ينفلياتسيا جوسپارلى 4-6% شەگىندە, ياعني 5,4% دەڭگەيىندە (2018 جىلى – 5,3%).
بىلتىر 2,7 ملن ازاماتتىڭ جالاقىسى كوبەيدى, ونىڭ كوبى بيزنەسكە كەڭ قولداۋ كورسەتۋ, ەڭ تومەنگى جالاقىنى ارتتىرۋ شارالارى ەسەبىنەن (42,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن 1,5 ەسە) ءوستى. ەڭبەك نارىعىندا تۇراقتىلىق ساقتالۋدا. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,8%-دى قۇرادى. 423 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, سونىڭ ىشىندە 279 مىڭى – تۇراقتى.
ترانسفەرتتەردى قوسپاعاندا, مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرى 9 ترلن 688 ملرد تەڭگەگە (جوسپاردىڭ 101,2%) ورىندالدى. بۇل – 2018 جىلعى كورسەتكىشتەن 1,5 ترلن تەڭگەگە ارتىق. سىرتقى ساۋدا اينالىمى 97 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى, سونىڭ ىشىندە ەكسپورت – 60 ملرد دوللاردى, يمپورت 37 ملرد دوللاردى قۇرادى.
«نۇرلى جول», «نۇرلى جەر» جانە وڭىرلەردى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ 13 ملن-نان اسا شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋعا, 4,4 مىڭ شاقىرىمنان اسا رەسپۋبليكالىق جولدى سالۋعا جانە رەكونسترۋكتسيالاۋعا, 640 شاقىرىمنان اسا جولدى پايدالانۋعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا 53 اۋىلدا 452 جوبا ىسكە اسىرىلدى.
– 2019 جىلى شامامەن 25 ملرد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسى 29,5%-عا جەتتى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار سانى 8%-عا ءوستى. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارى 93%-عا ورىندالدى. ينۆەستيتسيا ءۇشىن جاھاندىق باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ جاعدايىندا ۇكىمەت ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاردىڭ جاڭا تولقىنىن تارتۋعا باسا نازار اۋدارادى. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتىمىز – نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 15%-عا ارتتىرۋ جانە ونىڭ دەڭگەيىن 2025 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 30%-نا دەيىن جەتكىزۋ, – دەدى اسقار مامين.
پرەمەر-مينيستر ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى مەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– 2020 جىلى ۇكىمەت 7 ستراتەگيالىق باعىت بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرادى, اتاپ ايتساق: ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, ونىمدىلىگى جوعارى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, ينفراقۇرىلىمدى, ەكسپورتقا باعدارلانعان يندۋستريالاندىرۋدى, وتىن-ەنەرگەتيكالىق جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەندەردى دامىتۋ, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋدى ارتتىرۋ. ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جانداندىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت 44 ترلن تەڭگە سوماسىنا 2 مىڭنان استام جوبادان تۇراتىن پۋل قۇردى. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ءبىر ادامعا 8,2 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانۋدا (2019 ج. – ءبىر ادامعا 7,4 ملن تگ). 2020 جىلى 15 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنادى. 150 مىڭنان استام وتباسى باسپانالى بولادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى اياسىندا جاڭا ستاندارتتارعا سايكەس 190 اۋىلدا ساپالى ينجەنەرلىك, كولىكتىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا 800-دەن اسا جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. ۇكىمەتتىڭ 2020 جىلعا ارنالعان جۇمىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەكونوميكا ءوسىمىن 4,7-5% دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
پرەمەر-مينيستر 2020 جىلى ۇكىمەتتىڭ الدىندا 430 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 20% دەڭگەيىنە جەتكىزۋ; شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 18,6 ملرد دوللار (+$3 ملرد) دەيىن جەتكىزۋ; حالىقتىڭ ناقتى تابىسىن 6% (+0,5 پ.ت.) ارتتىرۋ, ەكونوميكاداعى شوب ۇلەسىن 30%-عا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتتەرى تۇرعانىن ايتتى.
ودان كەيىن مىنبەرگە ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ كوتەرىلىپ, باعالار تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, قارجى جۇيەسىن دامىتۋ جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ بويىنشا 2019 جىلى قابىلدانعان شارالار تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينفلياتسيا 5,4% قۇرادى, بۇل 4-6% نىسانالى دالىزىنە سايكەس كەلەدى. كوبىنەسە نان-توقاش ونىمدەرى مەن جارما باعاسىنىڭ 16,1%-عا, سونداي-اق ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ 13,2%-عا ءوسۋى ەسەبىنەن 9,6%-عا قىمباتتاعان ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى ينفلياتسياعا ەڭ كوپ ۇلەس قوستى. ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار مەن اقىلى قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ءوسۋى قالىپتى بولدى.
– اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە بازالىق مولشەرلەمە تۇتىنۋشىلىق جانە ينۆەستيتسيالىق سۇرانىستىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى پروينفلياتسيالىق فاكتورلار ىقپالىنىڭ ساقتالۋى اياسىندا +/- 1 پ. ت. دالىزىمەن 9,25% دەڭگەيىندە ساقتالدى. 2019 جىلى قوعام تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ۆاليۋتالىق ساياساتقا جانە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعامىنا ءجىتى نازار اۋدارىلدى. بۇل رەتتە, وتكەن جىل ىشىندە ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن تەڭگە باعامى 373-390 تەڭگە شەگىندەگى 4,5%-دىق تار ارالىقتا بولدى. ال 2018 جىلى ول 21%-دىق دالىزدە بولدى. بىلتىر تەڭگە جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 382,6 تەڭگەگە – 0,4%-عا نىعايدى, ال 2018 جىلى ول 15,6%-عا السىرەدى, دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
سىرتقى نارىقتاعى احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعىنا جانە مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى 2018 جىلعى ءبىر باررەل ءۇشىن 71,7 دوللاردان 2019 جىلى ءبىر باررەل ءۇشىن 64,2 دوللارعا دەيىن تومەندەگەنىنە قاراماستان, جالپى حالىقارالىق رەزەرۆتەر وتكەن جىلى 2,3 دوللارعا ۇلعايىپ, 91 دوللاردى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى – 29 ملرد دوللار, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 61,9 ملرد دوللار بولدى.
ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى دەپوزيتتەر 13,1%-عا ۇلعايدى, شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەر 8,7%-عا تومەندەدى. دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋى 2018 جىلعى جەلتوقسانداعى 48,4%-بەن سالىستىرعاندا 2019 جىلعى جەلتوقساندا 43,1%-عا دەيىن تومەندەدى.
– وتكەن جىلعى كرەديتتەۋ ۇردىستەرىنىڭ ىشىنەن ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەر پورتفەلىنىڭ 6,5%-عا نەمەسە 718 ملرد تەڭگەگە وزا وتىرىپ ءوسۋىن اتاپ وتەمىن. جالپى العاندا, ەكونوميكاعا بەرىلگەن كرەديتتەر ءبىر جىلدا 5,9%-عا ۇلعايىپ, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 13,9 ترلن تەڭگە بولدى. ولاردىڭ باعا جاعىنان قولجەتىمدىلىگى جوعارىلاپ جاتىر – بيزنەس ءۇشىن تەڭگەمەن بەرىلەتىن كرەديتتەر بويىنشا مولشەرلەمە 2019 جىلى ورتاشا العاندا 12%-عا دەيىن تومەندەدى. كرەديتتىك پورتفەلدىڭ نەگىزگى ءوسۋى 26,9%-عا ۇلعايعان تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋدىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى بولدى. وسىنداي ءوسۋدىڭ جۇيەلىك تاۋەكەلدى ىسكە اسىرۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن تۇسىنە وتىرىپ, 2019 جىلى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزدارعا قاتىستى رەتتەۋ شارالارى كەشەنى قابىلدانعان ەدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ كاپيتالىنا قويىلاتىن تالاپتار جوعارىلاتىلدى, قارىز بويىنشا وتەۋ مەرزىمىن وتكىزىپ الۋ 90 كۇننەن اسقان كەزدە ايىپپۇلدار مەن كوميسسيالار ەسەپتەۋگە تىيىم سالۋ ەنگىزىلدى. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن كىرىسى بار ازاماتتارعا قارىزدار بەرۋگە تىيىم سالىندى. وسى شارالار كرەديت نارىعىنىڭ دامۋىن اناعۇرلىم تەڭگەرىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ەربولات دوساەۆ.
ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلعى ءى توقساننىڭ سوڭىنا دەيىن 2030 جىلعا دەيىنگى اقشا-نەسيە ساياساتى ستراتەگياسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ اياقتالادى. سونداي-اق ۇلتتىق بانك 2020 جىلعا قاراي ينفلياتسيانى 4-6% نىسانالى ءدالىزدىڭ تومەنگى شەگىنە جاقىن دەڭگەيگە دەيىن تومەندەتۋ مىندەتىن العا قويدى.
ۆاليۋتالىق ساياسات سالاسىندا ۇلتتىق بانك ەركىن وزگەرمەلى ايىرباستاۋ باعامى رەجىمىن ساقتايدى. 2020 جىلى ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردان بولىنگەن ترانسفەرتتەردىڭ جانە اكتيۆتەردى ۆاليۋتا نارىعىندا جۇرگىزگەن كونۆەرتاتسيالاۋ كولەمىن تۇراقتى نەگىزدە جاريالايدى.
بۇعان قوسا ەربولات دوساەۆ قارجى مينيسترلىگىمەن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار نارىعىن ساپالى دامىتۋ, ونىڭ وتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن دامۋشى ەلدەردىڭ حالىقارالىق يندەكستەرىنە قوسۋ بويىنشا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىل جالعاساتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە سىرتقى ينۆەستورلار تاراپىنان ولارعا سۇرانىستى ارتتىرادى. ۇلتتىق بانك 1 جىلعا دەيىنگى قىسقا مەرزىمدى نوتتاردى شىعارۋدى, ال قارجى مينيسترلىگى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى وبليگاتسيالاردى ۇسىنۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل پايىزدىق مولشەرلەمەلەر بويىنشا باعدار رەتىندە قىزمەت ەتەتىن وبەكتيۆتى كىرىستىلىك قيسىعىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ال پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ الەۋمەتتىك سالاداعى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بارىسى جانە 2020 جىلعا ارنالعان باسىم مىندەتتەر تۋرالى باياندادى.
پرەزيدەنتتىڭ تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ بويىنشا تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا 2019 جىلى 2,7 ملن قازاقستاندىقتىڭ جالاقىسى كوتەرىلدى. جاڭا جىلدان باستاپ 770 مىڭ مۇعالىم, دارىگەر, الەۋمەتتىك سالا, مادەنيەت, ونەر, سپورت جانە مۇراعات قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 30%-عا ۇلعايتىلادى. زەينەتاقى جانە جاردەماقى كولەمى ورتا ەسەپپەن 7-20%-عا كوتەرىلدى. وسى ماقساتتا بولىنگەن قاراجات وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 300 ملرد تەڭگەگە ارتتىرىلىپ, 3,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 555 مىڭ ادامنىڭ بورىش جۇكتەمەسى ازايتىلدى, 1,2 ملن ادامنىڭ ايىپپ ۇلى مەن ءوسىمپ ۇلى كەشىرىلدى. بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 149 ملرد تەڭگە ءبولىندى.
315 مىڭ وتباسى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الدى. ناتيجەسىندە, 136 مىڭ وتباسى مۇقتاجدىق جاعدايىنان شىعارىلدى, 150 مىڭ وتباسى وزدەرىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىعىن دامىتتى, 94 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن قامتىلدى, 8,5 مىڭ ادام ءوز بيزنەسىن اشتى. سونىمەن قاتار 2,2 ملن ادام اكىمدىكتەر مەن دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن 80 ملرد تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا قولداۋعا يە بولدى.
– جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ كارتاسىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىستارىنا ساي مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن كاسىپتىك ستاندارتتار بەكىتىلدى. كاسىپكەرلىككە كەمىندە 11 مىڭ وتباسىن تارتۋ ماقساتىندا نەسيە مولشەرلەمەسى 6%-دان 4%-عا تومەندەتىلدى, نەسيەلەندىرۋ مەرزىمى 5 جىلدان 7 جىلعا دەيىن تومەندەدى. وقىتۋسىز گرانت الۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلدى. ەندى كاسىپتىك وقىتۋ تەك جۇمىس بەرۋشىنىڭ ءوتىنىمى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. جاھاندىق وزگەرىستەرگە سايكەس ءبىز 2025 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ بولجامىن جانە جاڭا كاسىپتەر اتلاسىن ازىرلەپ جاتىرمىز. ەلەكتروندى ەڭبەك نارىعىن, ەلەكتروندى ەڭبەك شارتىن دامىتۋ جالعاسادى. تۇرعىندارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن, الەۋمەتتىك ەڭبەك سالاسىنداعى بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ءبىز بىرىڭعاي الەۋمەتتىك ەڭبەك باعدارلاماسىنا بىرىكتىرۋدى ۇسىنامىز, – دەدى بەردىبەك ساپارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي 2020 جىلدان باستاپ كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلارعا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدىڭ جاڭا تەتىگى ەنگىزىلدى. 1 قاڭتاردان باستاپ 372 مىڭ وتباسىنا 17 ملرد تەڭگە كولەمىندە مەملەكەتتىك جاردەماقى تولەندى. ەگەر وتباسىندا ەڭبەككە قابىلەتتى ادامدار بولسا جانە ولار ۇسىنىلعان جۇمىستان باس تارتاتىن بولسا, ونداي وتباسىلارعا ااك تولەنبەيدى. سونىمەن قاتار وسى ايدان باستاپ از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى ءۇشىن الەۋمەتتىك كەپىلدەندىرىلگەن پاكەت بەرىلەدى. الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا, مۇنداي كومەكپەن 200 وتباسى نەمەسە 600 مىڭ بالا قامتىلادى.
وڭىرلەردىڭ ءوسۋ كورسەتكىشتەرى – نازاردا
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا پرەزيدەنتكە قالا جانە وبلىس اكىمدەرى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە ەسەپ بەردى. الدىمەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ ەلوردانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىنە توقتالدى.
ەلوردا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك ىشكى جالپى ءونىم 7,2%-عا ارتتى. ونەركاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ 12%-عا ۇلعايدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 8%-عا كوبەيدى. ساۋدا سالاسىنداعى ءوسىم قارقىنى 5%-دان استى. 2019 جىلدىڭ 9 ايىنداعى حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 9,3%-عا ارتىپ وتىر. قۇرىلىس جۇمىستارىنداعى يندەكس 102,8%-دى قۇراپ, 22,1%-عا ارتتى.
– 2019 جىلدىڭ باسىندا پروبلەمالىق نىساندار سانى 76 ءۇيدى (14 509 ۇلەسكەر) قۇرادى. ۇلەسكەرلىك قۇرىلىس سالاسىنداعى نەگىزگى پروبلەمالار – تقك مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلاتىن سوت راسىمدەرى, جسق بولماۋى, قارجىلىق مودەلى مەن ينۆەستورلاردىڭ بولماۋى. ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەملەكەت قاراجاتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن ارتتىردى. بىلتىر 10 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى, ۇلەسكەرلەر سانى 2,5 مىڭ ادامعا ازايدى. بيىل 20-دان اسا ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعان (7 581 ۇلەسكەر). قالعان تۇرعىن ۇيلەر 3 جىل ىشىندە پايدالانۋعا بەرىلەدى, – دەدى اكىم.
التاي كولگىنوۆ گازداندىرۋ بويىنشا بارلىق پروتسەدۋرالىق ماسەلەلەر شەشىلگەنىن, ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ بارلىق ىسكە قوسۋ كەشەندەرىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن العا تارتتى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن كوكتال-1, كوكتال-2, وڭتۇستىك-شىعىس جانە تەمىر جول تۇرعىن الاپتارىندا جۇمىستى اياقتاۋ جوسپارلانۋدا. جەو-1 جانە جەو-2 گازعا اۋىستىرۋ بويىنشا بايقاۋ جاريالاندى.
بيىل جەو-2-دە ەنەرگيا جابدىعىن رەكونسترۋكتسيالاۋ اياقتالادى, بۇل جىلۋ بويىنشا 180 گكال/ساعاتقا جانە ەلەكتر قۋاتى بويىنشا 120 مۆت وسىمگە قول جەتكىزەدى. جەو-3 بويىنشا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ جوباعا تۇزەتۋ جۇرگىزىلۋدە.
ودان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ وڭىردەگى وڭ وزگەرىستەردى باياندادى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تۇراقتى دامۋ تراەكتورياسى ساقتالۋدا. بارلىق نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءوسۋ ديناميكاسى قامتاماسىز ەتىلدى. وتكەن جىل ىشىندە, جالپى وڭىرلىك ءونىم 4 ترلن تەڭگەدەن استى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 109%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمى 104%-عا, ينۆەستيتسيا – 123%-عا, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 106%-عا ارتتى. 443 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, ءوسىم 108%-دى قۇرادى.
– وبلىستا حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە, ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. ءبىز الدىمىزعا وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋ ءپرينتسيپىن وزىق دامۋشى رەتىندە وزگەرتۋ مىندەتىن قويدىق. 3 جىل ىشىندە سالاعا 22 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاندى. 1086 بىرلىك زاماناۋي جابدىق ساتىپ الىندى. روبوتتى حيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا, پوليتراۆما, ورتوپەديا ورتالىقتارى, III دەڭگەيدەگى ينسۋلت ورتالىعى, گيبريدتى وپەراتسيالىق ورتالىق اشىلدى, التاي جانە اياگوز اۋدانى ورتالىقتارىندا II دەڭگەيدەگى ينسۋلت ورتالىقتارى قۇرىلدى. تۇرمىس ساپاسى ماسەلەلەرىن شەشە وتىرىپ, ءبىز از قامتىلعان جانە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باسا كوڭىل بولەمىز. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇرعىن ۇيلەر مەن پاتەرلەردى كەزەكتە تۇرعان 1700 ادامنىڭ قاتارىنان 495 كوپ بالالى وتباسى الدى. قالعان وتباسىلار 3 جىل ىشىندە كەزەڭ-كەزەڭىمەن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, – دەدى دانيال احمەتوۆ.
ەكونوميكانىڭ تاعى ءبىر دامۋ بولاشاعى بار سالاسى – وبلىستىڭ مينەرالدىق-شيكىزات بازاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا تەحنولوگيالار جاساۋ, وندىرىستىك پروتسەستەردى جاڭعىرتۋ. اكىم اتاپ وتكەندەي, 2040 جىلعا قاراي بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءىرى كەن ورىندارى ءىس جۇزىندە تاۋسىلادى. وسى باعىتتى تولىققاندى دامىتۋ ءۇشىن 1 كم-دەن استام تەرەڭدىكتە گەولوگيالىق بارلاۋ جانە ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن ۇيىمداستىرىپ, سيرەك جانە جەردە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كەن ورىندارىن ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ باعدارلاماسىن قابىلداپ, ينفراقۇرىلىمدى سالۋ قاجەت.
سونداي-اق دانيال احمەتوۆ اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىق ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى.
سونىمەن قاتار جيىندا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ وتكەن جىلى ءوز وڭىرىندە ەكونوميكالىق ءوسىم جانە تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق شارا قابىلدانعانىن ايتتى.
– 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى وڭىرلىك ءونىم 4,5%-عا ارتىپ, 3 ترلن تەڭگەدەن استى. 48 مىڭنان اسا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, ونىڭ ىشىندە 31 مىڭى – تۇراقتى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسىمدەر 509 ملرد تەڭگەدەن استى, ونىڭ ىشىندە ءوز كىرىستەرى 226 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ينۆەستورلارمەن جۇمىستى كۇشەيتۋ, قولداۋ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ, مۇنىڭ ءبارى ناقتى ناتيجەلەر بەرەدى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار 1,6 ەسە ءوستى, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت 15% وسىممەن 350 ملن دوللارعا جەتتى. جالپى قۇنى 4,9 ترلن تەڭگەدەن اساتىن, 40 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋمەن 422 جوبانى قامتيتىن ينۆەستيتسيالىق قورجىن جاسالدى. ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالار كولەمى 94,5 ملرد تەڭگە بولاتىن «جەتىسۋ ۆولفرامى» كەن وڭدەۋ زاۋىتى, قۇنى 40 ملرد تەڭگە بولاتىن «پريما-قۇس» قۇس فابريكاسى جانە بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا پايدالانۋعا بەرىلەتىن, قۇنى 47 ملرد تەڭگە بولاتىن «الاتسەم» تسەمەنت زاۋىتى بار, – دەدى وبلىس اكىمى.
سونىمەن قاتار بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمىن 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزىپ, وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدا وبلىستا 30 مىڭ ورىنعا 55 مەكتەپ سالىندى, بىراق ولاردىڭ سانى تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارى بولۋىنا جانە ىشكى ميگراتسياعا بايلانىستى وسۋدە. بيىل 8 مەكتەپ قۇرىلىسىنا 8 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىمەن قاتار جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن مەكتەپتەر سالۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.
– قولايلى ءومىر ءسۇرۋ ورتاسىن قۇرۋ ءۇشىن «اۋىل – ەل بەسىگى» اۋىلداردا زور مۇمكىندىكتەر تۋدىرىپ وتىر. وتكەن جىلى 7 اۋدان ورتالىعىندا 6,1 ملرد تەڭگە سوماسىنا 45 جوبا ىسكە اسىرىلدى, بيىل 21 اۋىل قامتىلادى. بۇل باعدارلامانى تۇرعىندار جىلى قابىلدادى. ول «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمىنا ساي كەلەدى. ول ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى, سەبەبى تۇرعىنداردىڭ 80%-ى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اماندىق باتالوۆ.
ال اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ءورازاليننىڭ بايانداماسىنان بۇل وڭىردە دە الەۋمەتتىك-ساياسي احۋال تۇراقتى ەكەنىن اڭعاردىق. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ بارلىق كورسەتكىشتەرىندە وڭ ديناميكا ساقتالىپ, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 5%-دى, ينفلياتسيا دەڭگەيى 105,2%-دى قۇرادى. شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ رەكوردتىق دەڭگەيى بەلگىلەندى – 547 ملرد تەڭگە. ءوسىم – 2,4%.
– جاڭا الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سىن-تەگەۋرىندەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ءوڭىردىڭ قازىرگى جاعدايلارعا قاراي وزگەرۋى جانە بەيىمدەلۋى جوباسىن ىسكە اسىرا باستاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. ول ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن ازاماتتاردىڭ قاناعاتتانۋىن ارتتىرۋعا, ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا پراگماتيكالىق جوبالىق ءتاسىلدى قولدانۋعا باعىتتالعان وڭىردەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپاسىنىڭ تاسىلدەرىن وزگەرتۋدى قاراستىرادى. وبلىستا ترانسفورماتسيا ءۇشىن ازاماتتىق قوعام, مەملەكەتتىك سەكتور, ءىرى, ورتا جانە شاعىن بيزنەس, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆىندەگى جاستار تارتىلدى, – دەدى اكىم.
بۇل وبلىس – ەلىمىزدەگى اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق توراپتىڭ ءبىرى. وتكەن جىلى 350 شاقىرىمعا جۋىق اۆتوجول جوندەلدى. ونىڭ ىشىندە 285 شاقىرىم جول – وبلىستىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولدار. بيىل 500 شاقىرىمعا جۋىق جولدى جوندەۋ جوسپارلانعان, وعان 23 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ءوڭىردىڭ كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن 3 حالىقارالىق وتكىزۋ پۋنكتىن اشۋ – باسىم باعىت.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, تۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارىلىعى, تۇرعىنداردىڭ ديناميكالى اعىمى, ەكونوميكا قارقىنىنىڭ ءوسۋى بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىندار اراسىندا تۇرعىن ۇيگە كوپ سۇرانىس تۋدىرىپ وتىر. تۇرعىن ءۇي الۋ جانە ساتىپ الۋ كەزەگىندە 30 مىڭ ادام تۇر, ال اقتوبە قالاسىنىڭ ماڭىندا 150 مىڭ ازامات جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ءۇشىن جەر تەلىمدەرىنە مۇقتاج. وڭىردە 1 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىل تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارىنا تۇرعىن ءۇي كومەگىن كورسەتۋگە كۇش سالىنباق. اقتوبە اگلومەراتسياسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعان. بيىل گازبەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اگلومەراتسيانىڭ ەلدى مەكەندەرىنە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەردى جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرىلمەك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق باياندامانى تىڭداپ بولعان سوڭ ەشكىمگە سوگىس نەمەسە ەسكەرتۋ جاريالاماعانىن, ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەرگە جىبەرگەن كەمشىلىكتەرىن كوكتەمگە دەيىن تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ايتتى.
– حالىق تۇتىناتىن ەڭ قاجەتتى تاۋارلاردىڭ باعاسىن ءوسىرىپ جىبەرگەنى ءۇشىن قاتاڭ شارالار قولدانۋعا بولار ەدى. جالپى العاندا, سوگىس بەرۋ جاقسى ناتيجەگە جەتۋدىڭ اسا ءتيىمدى جولى ەمەس. بۇل – مەنىڭ ناقتى ۇستانىمىم. بۇگىنگى جيىن بارىسىندا بەرىلگەن تاپسىرمالاردى زور جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋ قاجەت. كوكتەمدە بۇل ماسەلەگە قايتا ورالامىز. سول كەزدە ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءتيىستى دەڭگەيدە اتقارا الماعانداردى قىزمەتىنەن بوساتۋ جونىندە ناقتى شەشىم قابىلدايمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
