ەكولوگيا • 25 قاڭتار، 2020

ەلەكتىڭ سورى – التى ۆالەنتتى حروم

80 رەتكورسەتىلدى

اقتوبە قالاسىنىڭ تۇسىنان شىمىرقانا اعىپ جاتاتىن ەلەك وزەنىنىڭ ادەمى سۇلۋ كەلبەتىنە، ونىڭ جاعاسىنداعى جاپىراقتارى سامال جەلمەن سىبدىر قاعىپ تۇراتىن ءزاۋلىم بايتەرەكتەرىنە ەنجار، سەلسوق قارايتىندار كەمدە كەم. سۋىنىڭ تۇنىقتىعى مەن مولدىرلىگى سونداي، وزەندە ويناقتاپ، ايقۇش-ۇيقىش ءجۇزىپ جۇرگەن مايشاباقتارعا دەيىن ايقىن كورىنەدى. ايتسە دە بۇل تەك سىرتقى الدامشى كورىنىس ەكەنىن ەكىنىن ءبىرى بىلە بەرمەيدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە ونىڭ بۇگىنگى ەكولوگيالىق جاعدايى وتە اۋىر بولىپ وتىر.

ماسەلەنى بۇلايشا توندىرە ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى ەلەك وزەنىنىڭ التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانعان. بۇل ۇدەرىستىڭ باستالعانىنا الپىس جىلدان اسىپ كەتكەنىن ەسكەرسەك، توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. اتاپ ايتقاندا سوناۋ 1957 جىلى اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتى (احقز) اشىلعان كەزدە ەلەكتىڭ باعى تايا باستادى دەۋگە ابدەن بولادى. ويتكەنى ءدال سول كەزدەن احقز-نىڭ وندىرىستىك قالدىقتارىنان بولىنەتىن تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەر ەلەككە توگىلىپ، سونىڭ سالدارىنان جەراستى سۋلارى لاستانا باستاپتى. بۇعان قوقىم توعاندارىنداعى اعىندى سۋلار دا قوسىلعان. سول جىلداردا توعاننىڭ سۇزگىلەۋ قاباتىنىڭ جوقتىعى جاعدايدى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسكەن سىڭايلى.

ال وسى تاماشا تابيعات سىيىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، وزگەرىپ كەتكەن ەشتەڭە شامالى، دانا ابايدىڭ ءوزىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «باياعى جارتاس ء–بىر جارتاس» كۇيىندە الىپ كەلە جاتقانىنا ءباس تىگە الامىز. بۇل ارادا وزەن سۋىنىڭ باستى لاستاۋشىسى سول باياعى احقز ەكەنىن ەسكەرسەك، بۇلاردا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى بولۋى كەرەكتىگى باسى اشىق ماسەلە. ايتەۋىر زاۋىتتا مۇنداي قۇجات بار بولىپ شىقتى. بۇعان دا شۇكىر. سوعان سايكەس ولار ءار جىل سايىن وزەن سۋىن تازالاۋعا قاراجات ءبولىپ، ءتيىستى جۇمىستار اتقارىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى.

سونىڭ ىشىندە التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانعان جەراستى سۋلارىن وقشاۋلاۋ بەكەتىنىڭ قۇرىلۋى كوڭىلگە از دا بولسا سەنىم ۇيالاتادى. وسى بەكەتتىڭ كومەگى ارقىلى 2017 جىلى وزەندەگى زياندى زاتتاردى شىعارۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. ءسويتىپ بۇل كەزدە 20 توننا التى ۆالەنتتى حروم وقشاۋلانعان. ال كەلەسى جىلى 233 مىڭ لاستانعان جەراستى سۋلارى مەن 19،37 توننا التى ۆالەنتتى حروم تازارتىلعان. ءبىر قاراعاندا اتالعان ساندار مەن دەرەكتەر تىم قوماقتى سياقتى كورىنگەنىمەن، اتقارىلعان جۇمىستار الدىن-الا بەلگىلەنگەن 50 مىڭ توننا كولەمىندەگى جوسپاردىڭ تەڭ جارتىسىنا دا جەتپەي قالعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە جوعارىدا كورسەتىلگەندەي احقز جىل سايىن وزەندى زياندى زاتتاردان تازالاۋ مولشەرىن كوتەرۋدىڭ ورنىنا كەرىسىنشە كەمىتىپ جىبەرگەن. ارينە ، اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەلەك وزەنىندەگى لاستانۋ وشاعىنىڭ كءولەمى ازايعانىن جوققا شىععارا المايمىز. دەگەنمەن بۇل جۇمىستار تەڭىزدىڭ ءبىر تامشىسىنداي عانا ەسكەرسەك، ونى قاناعات تۇتۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقپاق.

قر ەكولوگيالىق كودەكسىنىڭ 145 بابىنىڭ 2-تاماعىنا سايكەس قورشاعان ورتانىڭ ءجاي-كۇيىنە ۇدايى مونيتورينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىرۋ ءتارتىبى قاراستىرىلعان. اتالعان قىزمەت مەملەكەتتىك مونوپولياعا جاتادى. ونى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا قۇرىلعان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رمك، ياعني ۇلتتىق گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتتىڭ باستى ۇيلەستىرۋشىسى –قازگيدرومەت جۇزەگە اسىرادى. وسى ءتاسىل بويىنشا ەلەك وزەنىنە دە ءار اي سايىن باقلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ ءجۇر. وسى ورايدا وقىرمانداردى كازگيدرومەتتە جيناقتالعان مالىمەت-دەرەكتەرمەن تانىستارا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق سەكىلدى.

بۇعان سۇيەنسەك، ەلەك وزەنىنىڭ حروممەن جوعارى دەڭگەيدە لاستانۋ دەرەگى 2015 جىلدىڭ اقپان ايىندا تىركەلگەن. بۇل كەزدە ونىڭ مولشەرى رۇقسات ەتىلگەن شەكتى شوعىرلانۋدان 10 ەسە اسىپ ءتۇسىپتى. سونىمەن بىرگە وسى باقىلاۋلارعا سايكەس 2018 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ ەلەك وزەنىندە التى ۆالەنتتى حروم كونسەنتراتسياسىنىڭ تاعى دا ءوسۋ كورىنىسى تىركەلگەنى الاڭداتپاي قويمايدى. بۇل ارادا كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىن ءبىر-اق نارسە بار دەي الامىز. ايتەۋىر سول ۋاقىتتان بەرى ەلەك وزەنىنە سارقىندى سۋلاردى زاڭسىز اعىزۋ دەرەكتەرى تىركەلمەپتى. مۇنىڭ ءوزى قوسىمشا لاستانۋ وشاعى پايدا بولا قويعان جوق دەگەن ۇعىممەن پارا پار.

-ەلەك وزەنىندە التى ۆالەنتتىك حروم مولشەرى بىردە ازايىپ، بىردە ۇلعايىپ كەتۋى ۇدەرىسىن تابيعاتتاعى ءار ءتۇرلى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرا قاراۋعا بولادى. ونىڭ قاتىگەزدىگى مەن قىتىمىرلىعى، ىلعال مەن جاۋىن-شاشىننىڭ از ءتۇسۋى جاز كەزدەرىندە جەرۇستى سۋلارىنىڭ تارتىلۋى زياندى زاتتاردىڭ بوي كوتەرۋىنىڭ باستى سەبەپشىسى. سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ارالىعىنداعى قۇرعاقشىلىق وسى تەرىس كورىنىستىڭ بوي كوتەرۋىنە اكەلىپ وتىر دەدى گازەت تىلشىسىنە اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جاقسىعالي يمانقۇلوۆ.

بۇدان سوڭ ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان دا ەلەك وزەنىنە ءار اي سايىن  باقىلاۋ جۇرگىزىلەتىنىن ايتىپ بەردى. ءوز كەزەگىندە بۇل باقىلاۋلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جيناقتالعان دەرەكتەر مەن وزگە دە اتقارىلعان ءىس-شارالار قر-نىڭ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستارى مينيسترلىگىنە جولدانادى ەكەن. قىسقاسى وڭىردەگى اتقارۋشى ورگاندارى مەن اتالعان ەكولوگيا دەپارتامەنتى ءوز قۇزىرەتتەرى مەن مۇمكىندىكتەرى شەڭبەرىندە ەلەك وزەنىن قۇتقارۋ جونىندە ءبىراز ءىستى اتقارىپ كەلگەنى ارينە قۇپتاۋعا تۇرارلىق ءجايت. سوعان قاراماستان ەلەك وزەنىن التى ۆالەنتتى حرومنان تازارتۋ جونىندەگى پروبلەما تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋعا اۋىز بارا بەرمەيدى.

سونىڭ ىشىندە ەلەك وزەنىنەن سۋ الۋدى توقتاتۋجانە سۋ قورىنىڭ مولشەرىن بەلگىلەۋ جونىندەگى ماسەلە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. وسى ارادا تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت وزەننىڭ حروممەن ب ۇلىنۋىنە اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى دا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتپاي كەتە الماس ەدىك. ەندەشە وسى قۋاتتى كاسىپورىن احقز-نىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە لاستانعان جەراستى سۋلارىن تارتىپ شىعارىپ، سودان كەيىن ونى تازارتىپ وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەرگە جاراتسا، وڭ، ادىلەتتى بولار ەدى دەمەكپىز. مۇنداي سيپاتتاعى جۇمىستار سوڭعى رەت بۇدان سەگىز جىل بۇرىن، ياعني 2012 جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى تاراپىنان جۇرگىزىلىپتى. مۇنىڭ الدىندا بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا كونكۋرس وتكىزىلگەن. اتالعان جوباعا سايكەس جۇمىستاردى وسى كونكۋرستا ۇتىپ شىققان «گەوتەرم» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جشس اتقارعان. سونىڭ ناتيجەسىندە جەراستۋ سۋلارىندا حروم مولشەرى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ازايعان. ايتسە دە ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ەلەك وزەنىڭ تازالاۋ جۇمىستارى پىشاق كەسكەندەي تىيىلىپ توقتاپ قالعانى وكىنىشتى-اق.

سونىمەن بىرگە بۇگىنگى ماتەريالىمىزدا ەلەكتى ءبۇلدىرىپ، لاستاپ جۇرگەن التى ۆالەنتتى حرومنىڭ زيانى جونىندە ءبىراز كوسىلىپ، جازعان سەكىلدىمىز. ناقتى ايتقاندا ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زياندى اسەرى قانداي؟ ينتەرنەت كوزدەرىندە جيناقتالعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك –بۇل ۋلى، ۋىتتى ءارى كونتسەرەگەندى ەلەمەنت بولىپ تابىلادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە مۇندا التى ۆالەنتتى حروم ءار ءتۇرلى سوزىلمالى دەرتتەردىڭ كۇشەيۋىنە، تاماق-مۇرىن قۋىستارىنىڭ بىتەلۋىنە، اللەرگيالىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنۋىنا، ءارى ەڭ ءبىر قاۋىپتىسى ادام اعزاسىنىڭ بويىندا وكپە راگى تاياقشالارىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەرىن تيگىزەدى دەپ تۇجىرىمدالعان ينتەرنەتتە.

بۇگىنگى كوتەرىلىپ وتىرعان احۋالدىڭ الاڭداتارلىق تۇستارى دا ءدال وسى ارادان ايقىن كورىنە الادى. ەلەك جايىققا قۇياتىنىن ەسكەرسەك، بۇل ماسەلەدەن جايىقتىڭ بويىن جايلاعان قالىڭ ەل دە اينالىپ وتە المايتىنى ايدان انىق. مەملەكەتىمىزدىڭ باستى بايلىعى ادامدار، ۇلتتىڭ دەنساۋلىعى ەكەنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلەك وزەنىندە قالىپتاسىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇردەلى ەكولوگيالىق پروبلەما جالپى حالىقتىق سيپات الا الاتىنى دا ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. ەندەشە الداعى ۋاقىتتا ەلەك وزەنىنىڭ التى ۆالەنتتى حرومنان تازارۋىنا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ءمان بەرىلسە، ماسەلەنىڭ ءمانىسى وڭ جاققا قاراي بۇرىلاتىنى كۇمانسىز دەمەكپىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

قىلمىستىق ءىس قوزعالدى

ايماقتار • كەشە

باستى اقپارات (21.02.2020)

ۆيدەو • 21 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار