گۇلدانا نۇرىمبەتوۆا,
الماتى قالالىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى:
– توتەنشە جاعدايدى بولجاۋ ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە كىرمەيدى. ءبىز تەك سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنان دەرەك كۇتەمىز. ولاردان كەلگەن مالىمەتتەرگە ساي, دابىل جۇيەسىن ىسكە قوسىپ, تۇرعىنداردى قۇلاقتاندىرامىز. ينستيتۋتتىڭ بولجاۋ كوميسسياسى وتىرىسىندا شىعارىلعان قورىتىندى بويىنشا بىزگە مالىمەت بەرىلەدى. ينستيتۋت ماماندارىنىڭ ورتا ۇزاقتىقتاعى بولجامىنا سايكەس بيىل العاشقى جارتىجىلدىقتا ايماقتا 7 بالدان اساتىن جەر سىلكىنىسىنىڭ بولمايتىنى تۋرالى كورسەتىلگەن. دەگەنمەن بۇل – بولجام عانا. سوندىقتان اپات تۋرالى ناقتى كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋ قيىن. «دابىل دورباسى» تۋرالى اڭگىمە بولعانى راس. سەيسميكالىق بەلسەندى ايماقتا تۇراتىنىن بىلگەننەن كەيىن, ءاربىر ازامات كەز كەلگەن توسىن وقيعاعا دايىن بولۋى كەرەك. نە ءۇشىن ءاربىر توقسان سايىن سەيسميكالىق جاتتىعۋ وتكىزەمىز؟ اپات ورىن الا قالسا, ازاماتتار ۇيدە جانە جۇمىس ورىندارىندا نە ىستەۋ كەرەك, قالاي قورعانۋى قاجەت؟ وسىنى تۇسىندىرەمىز. ماسەلەن, جەر سىلكىنۋى كەزىندە عيماراتتاردىڭ سىرتقى قابىرعالارى ەڭ قاۋىپتى سانالادى. الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تەربەلىستى سەزىنە سالىسىمەن قاۋىپسىزدىكتى ويلاۋى كەرەك. ولار الدىن الا وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە ءۇي ىشىندەگى قاۋىپسىز ايماقتاردى انىقتاپ, اپات بولا قالعان جاعدايدا سول جەرگە جەتۋ كەرەكتىگىن بىلگەنى ابزال. ۇيدە ەڭ قاۋىپسىز جەرلەر – نەگىزگى قۇرىلىمدىق قابىرعالار, ەسىك جاقتاۋلارى. توتەنشە جاعداي كەزىندەگى دۇرىس ارەكەت ءسىزدىڭ امان قالۋىڭىزعا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – حالىققا قالاي ساقتانۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋ, ولاردى ارناۋلى ەرەجەلەرمەن تانىستىرۋ. باستى ماسەلە – تۇرعىنداردى ۇرەيلەندىرمەۋ. ويتكەنى جاپپاي ۇرەي بەلەڭ السا, ماسەلە ۋشىعا تۇسەدى.
اللا سادىقوۆا,
سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى:
– الەمدە جەر سىلكىنىسىن بولجاۋ 3 دەڭگەيدە جۇرگىزىلەدى. 6-7 جىلعا جاسالاتىن ۇزاق ۋاقىتتى بولجام, 1-2 جىلدى قامتيتىن ورتا ۇزاقتىقتاعى, سونداي-اق ەڭ قىسقا مەرزىم – 1 ايعا جاسالاتىن بولجام بار. ءبىز ورتا ۇزاقتىقتاعى بولجام جاساۋمەن اينالىسامىز. جىل سايىن وتكەن جىلدىڭ ماتەريالدارىن ساراپتاي كەلە, اقپان ايىنىڭ باسىندا وسى جىلعا بولجام جاسايمىز. ءبىزدىڭ باقىلاۋ جەلىلەرىمىز قىسقا ۋاقىتقا بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. عالىمدارىمىزدىڭ قۇرامى ارتسا, ناقتى بولجام بەرە الاتىن ەدىك دەگەن ويدامىن.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ايماعى سەيسميكالىق بەلسەندىلىگى جوعارى اۋماققا جاتادى. ايماقتا جىلىنا 10-12 مىڭنان استام ءتۇرلى دارەجەدەگى جەر ءدۇمپۋى تىركەلەدى. سوڭعى كۇندەرى الماتى تۇرعىندارى بىرنەشە جەر تەربەلىسىن سەزدى. كۇشى از بولعانىمەن, بۇل حالىقتىڭ تىنىشىن العانى انىق. سەبەبى الماتى سەيسموقاۋىپتى ايماق ەكەنى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى. بۇعان تاريحتاعى ۆەرنىي سىلكىنىسى دالەل. 1887 جىلى بولعان ءزىلزالادان قالانىڭ جەرمەن-جەكسەن بولعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. وسى وقيعالاردان كەيىن ءجۇز جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. جەر سىلكىنىسىنىڭ قايتالانۋىن زەرتتەگەن كەزدە, سول ايماقتا كۇشى سونداي جەر سىلكىنىسى قانشا ۋاقىتتان سوڭ قايتالانۋى مۇمكىن ەكەنىن شامالاپ ەسەپتەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا, ۆەرنىي دەڭگەيىندەگى جەر سىلكىنىسى 100-120 جىلدا قايتالانۋى مۇمكىن. ونىڭ ماگنيتۋداسى 7 بالل بولعان. ال 8 ماگنيتۋدالى جەر سىلكىنىسى سيرەك بولادى, ونىڭ قايتالانۋى 150 جىلدان اسادى. الايدا ناقتى بولجام ايتۋ قيىن. ءتىپتى ايتىپ كەلمەيتىن اپاتتىڭ بولاتىن ءدال ءساتىن انىقتاۋعا دامىعان ەلدەردە دە مۇمكىندىك جوق. قالاي ايتقاندا دا قازىر تىنىشتىق كەزەڭى اياقتالىپ, بەلسەندىلىك باستالدى. سوندىقتان تۇرعىندار مەن قالا بيلىگى بارلىق جاعدايعا دايىن بولۋى كەرەك.
اسحات اسىلبەكوۆ,
قوعام بەلسەندىسى:
– تابيعاتقا سابىرلىق بەرسىن. ەگەر دە ءبىر جاعداي بولا قالسا, ەشكىم ءبىزدى ساقتاپ قالا المايدى. ۇزاقمەرزىمدى بولجام بويىنشا الماتىنىڭ قاتتى جەر سىلكىنۋ جاعدايى جوعارى ايماق ەكەنى كەڭەس زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. ول كەزدە بۇل ماسەلە قاتتى زەردەلەنىپ, تالاپتار قاتاڭ ساقتالاتىن. بۇعان دالەل – قالا ماڭىنان 600 مىڭ ادامعا ارنالعان قوس بىردەي قورىم دايىندالىپ قويىلعانى. بۇل بۇگىن ءبىز جەڭىل عانا ءسوز ەتەتىن ماسەلەنىڭ سالماعى تىم اۋىر ەكەنىن كورسەتەدى. تۇرعىن ۇيلەر مەن عيماراتتاردىڭ سەيسميكالىق توزىمدىلىگىنە اسا كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس. «كەڭەس زامانىندا 25 قاباتتى «الماتى» قوناق ءۇيى سىناق رەتىندە سالىنىپ, ونىڭ ءوزى ارنايى قوندىرعىلارمەن, بەرىك قۇرساۋلارمەن بەكىتىلىپ بوي كوتەردى. نەگىزىنەن الماتىدا توعىز قاباتتان بيىك ۇيلەر سالۋعا بولمايدى. بۇل قۇرىلىستاردىڭ ءوزى قالانىڭ تەكتونيكالىق اۋماعىنان تىس جەرلەرگە سالىنۋى ءتيىس. وكىنىشكە قاراي قازىرگى تاڭدا بۇل قاعيدا ەسكەرىلمەي وتىر. شاھاردىڭ ەڭ قىمبات اۋدانىنا بالاناتىن ءال-فارابي داڭعىلىنىڭ جوعارى بولىگى قۇرىلىس جۇرگىزۋگە اسا قاۋىپتى جولاقتا ورنالاسقان.
بىزگە دە جاپونيا سەكىلدى تابيعات اپاتىنا بەيىمدەلگەن مەملەكەتتەردەگىدەي ارناۋلى ستاندارتتار قاجەت-اق. ەلىمىزدە جەر سىلكىنىسىن زەرتتەۋ 1920 جىلدارى قولعا الىنعان. تەك 1976 جىلى عانا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. ماماندار وزىق ەلدەردىڭ ادىستەرىن ءوز جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەپ قولدانىپ كەلەدى.
الماتى
