مەديتسينا • 21 قاڭتار، 2020

بالا اۋىرسا، ءبارىمىز جاۋاپتىمىز

32 رەتكورسەتىلدى

قازىر مەديتسينا دامىدى. ۋاقىت وتكىزبەي، دارىگەرگە دەر كەزىندە قارالساڭ، كوپ اۋرۋدان قۇلانتازا ايىعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك كوپ. بىراق ناۋقاستى ەمدەۋ، اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءىسى العا باسقان سايىن ءتۇرلى سىرقات بوي كوتەرۋدە. مىسالى، بۇرىن-سوڭدى جاڭا تۋعان سابيلەر اراسىندا قانت ديابەتى بولادى دەگەندى ەستىپ پە ەدىڭىز؟! قازىر مۇنداي دياگنوزبەن دۇنيە ەسىگىن اشىپ جاتقاندار بار. ءتۇرلى سىرقاتپەن تۋعان سابيلەردىڭ ساۋلىعىن كۇزەتىپ، اۋرۋدى ءورشىتىپ الماۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن دارىگەرلەردىڭ بايلامى – بارلىق دەرتتى بولدىرماۋ ءوز قولىمىزدا.

اۋرۋ قايدان دەمەڭىز

اۋرۋدىڭ دەنى استان بولاتىنىن بابالارىمىز باعزى زاماندا-اق ايتىپ كەتكەن عوي. «باياعىلار ايتقانداي...» دەپ ءسوز باس­تاۋدى بىلەمىز، بىراق سونى ءومىر سالتىنا اينالدىرۋعا كەلگەندە سالعىرتپىز.

– قازىرگى تاماقتانۋ راتسيونىمىزدا قۇس­تىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار. بىراق ءبارى بىردەي دەنساۋلىققا پايدالى دەپ ايتا الماس ەدىم. مىسالى، بالاڭىز ساتىپ العان گازدى سۋسىن مەن قىتىرلاق نان، حوتدوگ قارىن تويعىزۋى مۇمكىن، بىراق قۇنارى جوق. قۇنارسىزدىعىن بىلاي قويعاندا كوپ پايدالانساڭ دەنساۋ­لىق­قا قاۋىپتى، – دەيدى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى زويا كوشە­نو­ۆا. – مىناعان قاراڭىزشى، بۇرىن ءبىز تسيترۋستىق ونىمدەردى جاڭا جىلدىڭ الدىندا عانا كورەتىن ەدىك قوي. قازىر جىل ون ەكى اي دۇكەن سورەسىندە تۇر. بۇل – بالالار اراسىندا كوپ كەزدەسەتىن اللەرگيانى تۋدى­را­تىن جەمىستىڭ ءبىرى.

سابيلەر بويىنداعى قانت ديابەتى دە اناسىنىڭ اياعى اۋىر كەزىندە تاماقتانۋ ءتارتىبىن ساقتاماعاننان بولىپ وتىر دەيدى ماماندار. وسى اۋرۋ ءتۇرى انىقتالعاننان كەيىن دارىگەرلەر بالا اعزاسىنىڭ وعان بەيىم­دەلگەنىن كۇتىپ، 1 جىلدان كەيىن پوم­پاعا كەزەككە قويادى. قۇنى 1 ملن تەڭگە­گە جۋىقتايتىن بۇل اپپارات مەملەكەت تاراپىنان تەگىن بەرىلەدى. بالا بو­يىنداعى وزگەرىسكە ساي ءينسۋليندى دەر كەزىندە ءبولىپ تۇراتىن بۇل قۇرىلعىنى العىسى كەلمەيتىن اتا-انالار بار. ولار دا ينسۋلينمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بىراق كەيدە قۇرىلعى ۋاقتىلى بەرىلمەي بالا اۋرۋى اسقىنىپ جاتادى.

ارينە، سىرقاتتى ەمدەۋ – دارىگەردىڭ مىندەتى، بىراق اۋرۋدى اسقىندىرماۋ وزىمىزگە بايلانىستى.

  بالاعا بوتقا بەرىڭىز

جالپى، وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنا تۇسكەن بالا­لار­­دىڭ كوپشىلىگى تىنىس جولدارى اۋرۋى­نا شالدىققاندار. جەرگىلىكتى اۋا رايىنان بولۋى مۇمكىن، بۇل سىرقاتتى ەمدەۋدە دارىگەرلەردىڭ تاجىريبەسى بار. پۋلمونولوگيامەن قاتار، نەۆرولوگيا، كارديورەۆموتولوگيا، نەنوتالدى حيرۋرگيا، نەيروحيرۋرگيا، تراۆماتولوگيا، ورتوپەديا، كولوپروكتولوگيا سالالارىنىڭ كورسەتكىشتەرى جاقسى. مۇندا كۇيىكپەن تۇسكەندەردى تولىعىمەن ەمدەپ شىعۋعا مۇمكىندىك بار. بۇرىن كۇيىكتەن بالا دەنەسىندە تىرتىق قالىپ قويسا، قازىر اۋتودەرموپلاستيكا جاساۋ ارقىلى ول ماسەلە دە تولىق شەشىمىن تاپتى. وسىعان دەيىن لەيكوز سىرقاتىنا شالدىققان بالالار الماتىداعى پەديات­ريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىنا جىبەرىلسە، قازىر جەرگىلىكتى اۋرۋحانادا ەم الادى. و­لار­دىڭ بارلىعىن قىزىلوردالىق ماماندار ەمدەپ جاتىر.

ء بىز تىزبەلەگەن اۋرۋلاردىڭ كوپشى­لى­گى­نىڭ ءتۇپ-تامىرى – دۇرىس تاماقتانباۋدا.

– بۇرىن بالاباقشا مەن مەكتەپتە با­لا­لارعا ىستىق بوتقا مەن سورپانى بە­كەر بەرمەگەن عوي. قازىر ونىڭ ورنىنا ۇيدە جۇمىرتقا قۋىرا سالعاندى، بالا­عا بۋتەربرود ۇستاتا قويعاندى وڭاي كو­رە­مىز. قۇس فەرماسىندا تاۋىققا بەرىل­گەن ءتۇر­لى انتيبيوتيكتەر وسىلايشا بالا اعزا­سىنا تۇسەدى، – دەيدى زويا راحات­قىزى.

 باس دارىگەر «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەيتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامتانۋ جۇ­يە­­­سىن قايتا قولعا الاتىن كەز جەت­كە­نىن ايتادى. مىسالى، تاتتىگە تويعان بالا جەمەك تۇگىلى قولىنىڭ ۇشىن دا تي­گىزبەيتىن ەتتە گەمولىق تەمىر مول. بۇل قانازدىقتىڭ الدىن الادى. قازىر وبلىس­تا­عى تۋ جاسىنداعى 100 ايەل­دىڭ قىرىق پايىزى وسى اۋرۋدان زارداپ شەگەدى. جارايدى، ەت باعاسىن كەز كەل­گەن­نىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى دەلىك. كادىمگى سوك تە وسى گەمولىق تەمىرگە تۇنىپ تۇر. ءتىپتى ۇلتتىق تاعامتانۋ جۇيەسىن جاڭ­عىر­تاتىن باعدارلاما قابىلداسا دا ارتى­عى جوق. بۇل ۇرپاق ساۋلىعى ءۇشىن كەرەك.

– ءبىز قازىر بالالارعا «ادەمى بولعىڭ، جاقسى وقىعىڭ جانە ۇزاق جاساعىڭ كەلسە – ەت جە!» دەپ ايتاتىن جاعدايدا تۇر­مىز. وسى ارقىلى كەيىنگى بۋىندى ۇلت­تىق تاعامعا ءۇيىر ەتۋىمىز كەرەك. بۇل بالا ساۋلىعىن، سول ارقىلى ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى، – دەيدى دارىگەر.

قازىر اۋرۋحانادا دارىگەر مەن پا­تسيەنت­­تىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تىڭ الگوريتمى جاسالىپ جاتىر. تاجىريبە رەتىندە قولعا الىنعان بۇل باستامادا بالانىڭ قالاي اۋىرعانى، نە ىشكەنى، وقىس جاعدايدىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى جازى­لادى. وسىدان كەيىن كوزدەن تاسا قال­عان بالاسى ىستىق سۋعا كۇيىپ قالعان اكە-شەشە، تەرەزەدەن تومەن قاراي ۇشىپ كەتكەن ءسابيىن قاراۋسىز قالدىرعاندار جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە تۇسەتىن شىعار دەگەن ءۇمىت بار. تەرەزە دەمەكشى، بىلتىر سونداي ون شاقتى وقيعا بولىپتى. دارىگەرلەر ەكىنشى قاباتتان قۇلاعان ءبىر بالانى عانا قۇتقارا المادى، قالعاندارى جازىلىپ، ۇيلەرىنە قايتتى.

 باستى تابىس – تەلەمەديتسينا

بۇرىن جاڭا ۇلگىدەگى قۇرال-جاب­دىق­تاردىڭ جەتىسپەۋىنەن كوپ ناۋقاس نۇر-سۇلتان، الماتى، شىمكەنت اسىپ، ەمدەلىپ قايتاتىن. قازىر ولار وسى اۋرۋ­حا­نادا ەم الادى. ءۇش جىل بۇرىنعى كە­زەڭمەن سالىستىرعاندا سابيلەردىڭ دەن­ساۋلىعىنداعى تۋا ءبىتتى كىناراتتان شەتىنەۋى 4 ەسەگە تومەندەدى.

– وسى رەتتە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كور­سە­تىپ وتىرعان كومەگىن ايتا كەت­كە­نى­مىز ءجون. سالاعا جەتكىلىكتى قار­جى ءبولۋ ارقىلى سوڭ­عى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارعا قولى­مىز جەتتى. نەوناتالدى حيرۋرگيا بو­يىنشا جاساقتالعان كوماندا قۇ­را­مىن­داعى دارىگەرلەر جاپونيا، وڭ­تۇس­تىك كورەيا سەكىلدى الەمنىڭ وزىق مەم­لەكەت­تەرىنە بارىپ، تاجىريبە شىڭ­داۋ­عا مۇم­كىن­دىك الدى، – دەيدى باس دارى­گەر.

جەرگىلىكتى ماماندار ۇلكەن قالا­لار­­داعى ارىپتەستەرىمەن تەلەمەديتسينا ارقىلى تاجىريبە الماسىپ، دياگنوز­دار­­دى ناقتىلاپ، اقىل-كەڭەس الىپ وتىرادى. اۋدان­دارمەن دە وسى ارقىلى بايلانىسقا شى­عادى. ناۋقاستاردىڭ جاع­دا­يىنا قاراي قاجەت بولسا ساناۆياتسيا دا جىبەرەدى.

ورتالىقتىڭ جانىندا «بالا شا­عىن­داعى اۋرۋدى ىقپالداستىرا ەمدەۋ» اتتى ورتالىق بار. بۇل ورتالىقتا سىرقات ءسابيدى كەشەندى ەمدەۋدىڭ جولدارى كور­سە­تىلەدى. امبەباپ پاتروناتتىق قىزمەت ءمودۋلى بويىنشا اۋداندىق ەمدەۋ مەكەمەلەرى ما­ماندارى، الەۋمەتتىك قىزمەت كور­سە­تۋشىلەر، پسيحولوگتار وسىندا كەلىپ وقۋدان وتەدى. بۇل باستامانىڭ تيىمدىلىگىن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە اتاپ ءوتتى. ورتالىقتىڭ اشىلۋىندا يۋنيسەف ۇيىمىنىڭ باس وكىلى از قارا­جاتپەن سىرقاتتى ءتيىمدى ەمدەۋدىڭ مۇن­داي ءتاسىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن تىڭ جاڭالىق ەكە­نىن جەتكىزدى. ورتالىقتا اياعى اۋىر ايەل­دىڭ كۇتىمى، ءسابي ءۇشىن قاۋىپسىز ورتا قا­لىپتاستىرۋ، ونى تاماقتاندىرۋ جول­دارى ۇيرەتىلەدى. اسىرەسە بالالار قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارىلادى. الگوريتم بويىنشا مەيىربيكە بالالى ءۇيدىڭ تۋىسىنداي بولىپ كەتۋى ءتيىس. ەگەر نارەستە ۇيدە ءجۇرىپ وقىس جاعدايعا ۇشىراپ قالسا دا، مەيىربيكە اتا-انامەن بىردەي مورالدىق تۇرعىدا جاۋاپ بەرەدى. ورتالىقتا قازىر بالالار جۇتىپ قوياتىن ويىنشىقتاردى الماستىراتىن قاۋىپسىز شىلدىرماقتاردى دا قولدان جاساۋدى ۇيرەتەدى. مينيسترلىك تاجىريبەسىن ۇلگى رەتىندە تاراتقان وسى ورتالىقتى ارنايى كەلىپ كورگەن وزگە وبلىستاعىلار دا قازىر وزدەرىندە وسىنداي قۇرىلىم جاساۋدىڭ قامىنا كىرىستى. ءتىپتى ۋكراينا، وزبەكستان، قىرعىزستان، يران، ابحازيادان كەلگەن مامانداردىڭ دا تاجىريبەنىڭ تيىمدىلىگىنە كوزى جەتتى.

اۋرۋحانا الداعى ۋاقىتتا وفتال­مو­لو­گيالىق حيرۋرگيانى قولعا الۋدى جوس­پار­لاپ وتىر. وسى جىلى قىزىلوردالىق دارىگەرلەر العاشقى وتانى جاساي باستايدى. بالالار كارديوحيرۋرگياسىن دا­مىتۋ ماقساتىندا وسىدان 2 جىل بۇ­رىن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق مە­دي­تسي­نا­لىق ورتالىقپەن مەموراندۋم جاسالدى. كەلىسىم بويىنشا ورتالىق ماماندارى اۋرۋ­حانا دارىگەرلەرىن وقىتادى. بۇعان قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ەندى الىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جۇرەككە وپەراتسيانى وزىمىزدە جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر.

دارىگەرلەر اتقارىپ جاتقان وسى قى­ر­ۋار تىرلىك «سابيلەر ساۋ بولسا ەكەن...» دەگەن ءبىر عانا نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. ال بالا اۋىرسا، ءبارىمىزدىڭ دە جاۋاپتى ەكەنى­مىزدى ۇمىتپايىق.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار