اۋرۋ قايدان دەمەڭىز
اۋرۋدىڭ دەنى استان بولاتىنىن بابالارىمىز باعزى زاماندا-اق ايتىپ كەتكەن عوي. «باياعىلار ايتقانداي...» دەپ ءسوز باستاۋدى بىلەمىز, بىراق سونى ءومىر سالتىنا اينالدىرۋعا كەلگەندە سالعىرتپىز.
– قازىرگى تاماقتانۋ راتسيونىمىزدا قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار. بىراق ءبارى بىردەي دەنساۋلىققا پايدالى دەپ ايتا الماس ەدىم. مىسالى, بالاڭىز ساتىپ العان گازدى سۋسىن مەن قىتىرلاق نان, حوتدوگ قارىن تويعىزۋى مۇمكىن, بىراق قۇنارى جوق. قۇنارسىزدىعىن بىلاي قويعاندا كوپ پايدالانساڭ دەنساۋلىققا قاۋىپتى, – دەيدى وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى زويا كوشەنوۆا. – مىناعان قاراڭىزشى, بۇرىن ءبىز تسيترۋستىق ونىمدەردى جاڭا جىلدىڭ الدىندا عانا كورەتىن ەدىك قوي. قازىر جىل ون ەكى اي دۇكەن سورەسىندە تۇر. بۇل – بالالار اراسىندا كوپ كەزدەسەتىن اللەرگيانى تۋدىراتىن جەمىستىڭ ءبىرى.
سابيلەر بويىنداعى قانت ديابەتى دە اناسىنىڭ اياعى اۋىر كەزىندە تاماقتانۋ ءتارتىبىن ساقتاماعاننان بولىپ وتىر دەيدى ماماندار. وسى اۋرۋ ءتۇرى انىقتالعاننان كەيىن دارىگەرلەر بالا اعزاسىنىڭ وعان بەيىمدەلگەنىن كۇتىپ, 1 جىلدان كەيىن پومپاعا كەزەككە قويادى. قۇنى 1 ملن تەڭگەگە جۋىقتايتىن بۇل اپپارات مەملەكەت تاراپىنان تەگىن بەرىلەدى. بالا بويىنداعى وزگەرىسكە ساي ءينسۋليندى دەر كەزىندە ءبولىپ تۇراتىن بۇل قۇرىلعىنى العىسى كەلمەيتىن اتا-انالار بار. ولار دا ينسۋلينمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بىراق كەيدە قۇرىلعى ۋاقتىلى بەرىلمەي بالا اۋرۋى اسقىنىپ جاتادى.
ارينە, سىرقاتتى ەمدەۋ – دارىگەردىڭ مىندەتى, بىراق اۋرۋدى اسقىندىرماۋ وزىمىزگە بايلانىستى.
بالاعا بوتقا بەرىڭىز
جالپى, وبلىستىق بالالار اۋرۋحاناسىنا تۇسكەن بالالاردىڭ كوپشىلىگى تىنىس جولدارى اۋرۋىنا شالدىققاندار. جەرگىلىكتى اۋا رايىنان بولۋى مۇمكىن, بۇل سىرقاتتى ەمدەۋدە دارىگەرلەردىڭ تاجىريبەسى بار. پۋلمونولوگيامەن قاتار, نەۆرولوگيا, كارديورەۆموتولوگيا, نەنوتالدى حيرۋرگيا, نەيروحيرۋرگيا, تراۆماتولوگيا, ورتوپەديا, كولوپروكتولوگيا سالالارىنىڭ كورسەتكىشتەرى جاقسى. مۇندا كۇيىكپەن تۇسكەندەردى تولىعىمەن ەمدەپ شىعۋعا مۇمكىندىك بار. بۇرىن كۇيىكتەن بالا دەنەسىندە تىرتىق قالىپ قويسا, قازىر اۋتودەرموپلاستيكا جاساۋ ارقىلى ول ماسەلە دە تولىق شەشىمىن تاپتى. وسىعان دەيىن لەيكوز سىرقاتىنا شالدىققان بالالار الماتىداعى پەدياتريا جانە بالالار حيرۋرگياسى عىلىمي ورتالىعىنا جىبەرىلسە, قازىر جەرگىلىكتى اۋرۋحانادا ەم الادى. ولاردىڭ بارلىعىن قىزىلوردالىق ماماندار ەمدەپ جاتىر.
ء بىز تىزبەلەگەن اۋرۋلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرى – دۇرىس تاماقتانباۋدا.
– بۇرىن بالاباقشا مەن مەكتەپتە بالالارعا ىستىق بوتقا مەن سورپانى بەكەر بەرمەگەن عوي. قازىر ونىڭ ورنىنا ۇيدە جۇمىرتقا قۋىرا سالعاندى, بالاعا بۋتەربرود ۇستاتا قويعاندى وڭاي كورەمىز. قۇس فەرماسىندا تاۋىققا بەرىلگەن ءتۇرلى انتيبيوتيكتەر وسىلايشا بالا اعزاسىنا تۇسەدى, – دەيدى زويا راحاتقىزى.
باس دارىگەر «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەيتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامتانۋ جۇيەسىن قايتا قولعا الاتىن كەز جەتكەنىن ايتادى. مىسالى, تاتتىگە تويعان بالا جەمەك تۇگىلى قولىنىڭ ۇشىن دا تيگىزبەيتىن ەتتە گەمولىق تەمىر مول. بۇل قانازدىقتىڭ الدىن الادى. قازىر وبلىستاعى تۋ جاسىنداعى 100 ايەلدىڭ قىرىق پايىزى وسى اۋرۋدان زارداپ شەگەدى. جارايدى, ەت باعاسىن كەز كەلگەننىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى دەلىك. كادىمگى سوك تە وسى گەمولىق تەمىرگە تۇنىپ تۇر. ءتىپتى ۇلتتىق تاعامتانۋ جۇيەسىن جاڭعىرتاتىن باعدارلاما قابىلداسا دا ارتىعى جوق. بۇل ۇرپاق ساۋلىعى ءۇشىن كەرەك.
– ءبىز قازىر بالالارعا «ادەمى بولعىڭ, جاقسى وقىعىڭ جانە ۇزاق جاساعىڭ كەلسە – ەت جە!» دەپ ايتاتىن جاعدايدا تۇرمىز. وسى ارقىلى كەيىنگى بۋىندى ۇلتتىق تاعامعا ءۇيىر ەتۋىمىز كەرەك. بۇل بالا ساۋلىعىن, سول ارقىلى ۇلتتى ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى, – دەيدى دارىگەر.
قازىر اۋرۋحانادا دارىگەر مەن پاتسيەنتتىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ الگوريتمى جاسالىپ جاتىر. تاجىريبە رەتىندە قولعا الىنعان بۇل باستامادا بالانىڭ قالاي اۋىرعانى, نە ىشكەنى, وقىس جاعدايدىڭ تۋىنداۋ سەبەپتەرى جازىلادى. وسىدان كەيىن كوزدەن تاسا قالعان بالاسى ىستىق سۋعا كۇيىپ قالعان اكە-شەشە, تەرەزەدەن تومەن قاراي ۇشىپ كەتكەن ءسابيىن قاراۋسىز قالدىرعاندار جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە تۇسەتىن شىعار دەگەن ءۇمىت بار. تەرەزە دەمەكشى, بىلتىر سونداي ون شاقتى وقيعا بولىپتى. دارىگەرلەر ەكىنشى قاباتتان قۇلاعان ءبىر بالانى عانا قۇتقارا المادى, قالعاندارى جازىلىپ, ۇيلەرىنە قايتتى.
باستى تابىس – تەلەمەديتسينا
بۇرىن جاڭا ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتىسپەۋىنەن كوپ ناۋقاس نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت اسىپ, ەمدەلىپ قايتاتىن. قازىر ولار وسى اۋرۋحانادا ەم الادى. ءۇش جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا سابيلەردىڭ دەنساۋلىعىنداعى تۋا ءبىتتى كىناراتتان شەتىنەۋى 4 ەسەگە تومەندەدى.
– وسى رەتتە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كورسەتىپ وتىرعان كومەگىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. سالاعا جەتكىلىكتى قارجى ءبولۋ ارقىلى سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرال-جابدىقتارعا قولىمىز جەتتى. نەوناتالدى حيرۋرگيا بويىنشا جاساقتالعان كوماندا قۇرامىنداعى دارىگەرلەر جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى الەمنىڭ وزىق مەملەكەتتەرىنە بارىپ, تاجىريبە شىڭداۋعا مۇمكىندىك الدى, – دەيدى باس دارىگەر.
جەرگىلىكتى ماماندار ۇلكەن قالالارداعى ارىپتەستەرىمەن تەلەمەديتسينا ارقىلى تاجىريبە الماسىپ, دياگنوزداردى ناقتىلاپ, اقىل-كەڭەس الىپ وتىرادى. اۋداندارمەن دە وسى ارقىلى بايلانىسقا شىعادى. ناۋقاستاردىڭ جاعدايىنا قاراي قاجەت بولسا ساناۆياتسيا دا جىبەرەدى.
ورتالىقتىڭ جانىندا «بالا شاعىنداعى اۋرۋدى ىقپالداستىرا ەمدەۋ» اتتى ورتالىق بار. بۇل ورتالىقتا سىرقات ءسابيدى كەشەندى ەمدەۋدىڭ جولدارى كورسەتىلەدى. امبەباپ پاتروناتتىق قىزمەت ءمودۋلى بويىنشا اۋداندىق ەمدەۋ مەكەمەلەرى ماماندارى, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋشىلەر, پسيحولوگتار وسىندا كەلىپ وقۋدان وتەدى. بۇل باستامانىڭ تيىمدىلىگىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە اتاپ ءوتتى. ورتالىقتىڭ اشىلۋىندا يۋنيسەف ۇيىمىنىڭ باس وكىلى از قاراجاتپەن سىرقاتتى ءتيىمدى ەمدەۋدىڭ مۇنداي ءتاسىلى دۇنيە ءجۇزىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن تىڭ جاڭالىق ەكەنىن جەتكىزدى. ورتالىقتا اياعى اۋىر ايەلدىڭ كۇتىمى, ءسابي ءۇشىن قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ, ونى تاماقتاندىرۋ جولدارى ۇيرەتىلەدى. اسىرەسە بالالار قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋدارىلادى. الگوريتم بويىنشا مەيىربيكە بالالى ءۇيدىڭ تۋىسىنداي بولىپ كەتۋى ءتيىس. ەگەر نارەستە ۇيدە ءجۇرىپ وقىس جاعدايعا ۇشىراپ قالسا دا, مەيىربيكە اتا-انامەن بىردەي مورالدىق تۇرعىدا جاۋاپ بەرەدى. ورتالىقتا قازىر بالالار جۇتىپ قوياتىن ويىنشىقتاردى الماستىراتىن قاۋىپسىز شىلدىرماقتاردى دا قولدان جاساۋدى ۇيرەتەدى. مينيسترلىك تاجىريبەسىن ۇلگى رەتىندە تاراتقان وسى ورتالىقتى ارنايى كەلىپ كورگەن وزگە وبلىستاعىلار دا قازىر وزدەرىندە وسىنداي قۇرىلىم جاساۋدىڭ قامىنا كىرىستى. ءتىپتى ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان, يران, ابحازيادان كەلگەن مامانداردىڭ دا تاجىريبەنىڭ تيىمدىلىگىنە كوزى جەتتى.
اۋرۋحانا الداعى ۋاقىتتا وفتالمولوگيالىق حيرۋرگيانى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسى جىلى قىزىلوردالىق دارىگەرلەر العاشقى وتانى جاساي باستايدى. بالالار كارديوحيرۋرگياسىن دامىتۋ ماقساتىندا وسىدان 2 جىل بۇرىن نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ۇلتتىق مەديتسينالىق ورتالىقپەن مەموراندۋم جاسالدى. كەلىسىم بويىنشا ورتالىق ماماندارى اۋرۋحانا دارىگەرلەرىن وقىتادى. بۇعان قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ەندى الىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جۇرەككە وپەراتسيانى وزىمىزدە جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر.
دارىگەرلەر اتقارىپ جاتقان وسى قىرۋار تىرلىك «سابيلەر ساۋ بولسا ەكەن...» دەگەن ءبىر عانا نيەتتەن تۋىنداپ وتىر. ال بالا اۋىرسا, ءبارىمىزدىڭ دە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ۇمىتپايىق.
