جىلقى ونىمدەرىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاس بۇكىل الەم بويىنشا ارتىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جىلقى ەتىن جەپ كورمەگەن كەيبىر ەلدەر ەندى ونى وزدەرىنىڭ اس مازىرىنە كىرىستىردى. ەۋروپا حالىقتارىنىڭ كەيبىرى قىمىزدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسا پايدالى ەكەندىگىن سەزىنىپ, ونى دايىنداۋدىڭ تەحنولوگياسىن مەڭگەرۋگە ۇمتىلىپ وتىر. سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى گەرمانيا, يزرايل ەلدەرىنىڭ كەيبىر ازاماتتارى قىمىز ءوندىرۋدى وزدەرى ويلاپ شىعارعان تەحنولوگيا رەتىندە پاتەنتتەپ الىپ تا قويعان سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە جۋىقتا عانا ينتەرنەتتە ءبىر كومپانيانىڭ ەۋروپانى قىمىزبەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعى بەلگىلى بولدى.
جىلقى ونىمدەرىنە دەگەن ىنتا-ىقىلاس بۇكىل الەم بويىنشا ارتىپ كەلەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن جىلقى ەتىن جەپ كورمەگەن كەيبىر ەلدەر ەندى ونى وزدەرىنىڭ اس مازىرىنە كىرىستىردى. ەۋروپا حالىقتارىنىڭ كەيبىرى قىمىزدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا اسا پايدالى ەكەندىگىن سەزىنىپ, ونى دايىنداۋدىڭ تەحنولوگياسىن مەڭگەرۋگە ۇمتىلىپ وتىر. سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى گەرمانيا, يزرايل ەلدەرىنىڭ كەيبىر ازاماتتارى قىمىز ءوندىرۋدى وزدەرى ويلاپ شىعارعان تەحنولوگيا رەتىندە پاتەنتتەپ الىپ تا قويعان سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە جۋىقتا عانا ينتەرنەتتە ءبىر كومپانيانىڭ ەۋروپانى قىمىزبەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعى بەلگىلى بولدى.
ال جىلقىنى ءوسىرۋ مەن ونىڭ ونىمدەرىن بابىنا كەلتىرىپ دايىنداۋ جانە پايدالانۋ – اتام قازاقتىڭ ەجەلگى ءىسى. ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىپ, نارىقتىق قاتىناسقا كوشكەننەن بەرى جىلقى وسىرۋگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس بارىنشا كۇشەيە ءتۇسىپ وتىر. سەبەبى, جىلقى ەتىنىڭ باعاسى ىشكى رىنوگىمىزدا جىلدان-جىلعا شارىقتاي تۇسۋدە. سوندىقتان جىلقى ءوسىرۋ ءبىزدىڭ حالقىمىزعا ەجەلدەن ءمالىم دەسەك تە, بۇل ماسەلەنىڭ كەيبىر قىرلارى تۋرالى گازەت وقىرماندارىنا بايانداي كەتكەندى ءجون كوردىك.
الەمدە جىلقىنىڭ ۇساق تا, ءىرى دە تۇرلەرى كەزدەسەدى. جالپى العاندا, ونىڭ بويى 50 سانتيمەتردەن باستاپ 185 سانتيمەترلىك ارالىقتى قامتيدى. ال سالماعى 60 كيلودان باستاپ 1 مىڭ كيلوعا دەيىن جەتەدى. ءوزىنىڭ ەستۋ قابىلەتىنىڭ ەرەكشە دامۋىنا, ادامعا دەگەن جاقىندىعىنا جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى جىلقى مالى ۇيرەتىپ, مىنۋگە جانە ءتۇرلى جاعدايلارعا جاتتىقتىرۋعا جەدەل كوندىگەدى.
جىلقى ەتىنىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن پايدالى جاقتارى كوپ. ونىڭ ەتىندە ماي از كەزدەسەدى. ال جىلقى سۇتىنەن دايىندالاتىن قىمىزدا قانت از دا, ءسۇت قىشقىلى, سپيرت, ءارتۇرلى قوش ءيىستى زاتتار مول. وسىعان بايلانىستى قىمىز ادام تابەتىن اشىپ, اسقازان مەن باۋىردىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. ونى كوپتەگەن اۋرۋلار ءۇشىن ەم رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
جىلقىنىڭ 200-دەن استام ءتۇرى بار. سوندىقتان جىلقىنى ۇستاماس بۇرىن ونى نە ءۇشىن وسىرەتىندىگىڭىزدى ءبىلىپ العانىڭىز ءجون. ەگەر ءسىز ونى ساپالى ەتى مەن ءسۇتى ءۇشىن ءوسىرەتىن بولساڭىز وندا قازاق, كوشىم, رەسەيلىك, مۇعالجارلىق جىلقى تۇقىمدارىنا نازار قويعانىڭىز ءجون. سونىمەن قاتار, جىلقىنى وسىرەتىن ءوڭىرىڭىزدىڭ تابيعي كليماتتىق جاعدايىن دا ەسكەرىپ, سوعان سايكەس تۇقىم تاڭداعانىڭىز ابزال.
جىلقى جىل ون ەكى اي بويى جايىلىستا بولاتىندىقتان كوپ كۇتىم مەن باپتى قاجەت ەتپەيدى. دەگەنمەن, قىسقى ۋاقىتتا ايازدىڭ كۇشەيگەن كەزىندە ونى قوراعا كىرگىزگەن ءجون بولادى. قورانى اعاشتان جاساعان ءجون. اعاشتان سالىنعان قورا جىلۋدى جاقسى ساقتايدى جانە قۇرعاق بولادى. قورانىڭ ءىشىن ۇستايتىن جىلقى سانىنا بايلانىستى بىرنەشە بولىكتەرگە بولگەننىڭ ارتىقتىعى جوق. سەبەبى, جىلقى تەبىنگىش كەلەدى. قورا ىشىندە تەبىنگەن جاعدايدا بۋاز بيەلەر ءىش تاستاۋى مۇمكىن. ال ەدەنى قاتتى زاتتان بولعانى ءجون. بىراق بۋاز بيەلەردىڭ استىنا جۇمساق سابان مەن ساعدار توسەگەن ءجون. ءاربىر جىلقىنىڭ الدىنا ءشوپ سالاتىن ورىن لايىقتالادى.
جىلقى تازالىقتى سۇيەتىن مال. سوندىقتان ونىڭ جاتاتىن ورنىن تازالاپ وتىرعان ءجون. سونداي-اق, ءبىر ۋاقىت جىلقى مالىنىڭ دەنەسىن دە تازالاپ وتىرعان دۇرىس بولادى. بۇعان كيىم تازالايتىن ششەتكانى پايدالانۋعا بولادى.
جىلقى س ۇلىمەن, ارپامەن, باسقا دا ازىق-ت ۇلىك قوسىلعان جۇگەرىمەن, بۇرشاق تۇقىمداس شوپتەرمەن, سابىزبەن, كارتوپ جانە سۇرلەممەن, قۇراما جەممەن ازىقتاندىرىلادى.
جازعى ۋاقىتتاردا جىلقى ءوز قاجەتىن جايىلىمدىقتاردان الادى. ول شالعىندى ءشوپتى ءسۇيسىنىپ جەيدى. سونىمەن قاتار, وعان كۇنىنە ءبىر رەت تۇز جالاتۋدى دا ۇمىتپاۋ قاجەت. جىلقىنى كۇنىنە ءۇش رەت سۋارعان دۇرىس.
جىلقى ءبىر جارىم جاسىندا جىنىستىق تۇرعىدان جەتىلەدى. بىراق كوبىنەسە 3-3,5 جاسىنان باستاپ ق ۇلىنداي باستايدى. بيە قۇلىندى 11 ايعا تاقاۋ ۋاقىت بويى كوتەرەدى. ادەتتە, ءبىر بيەدەن ءبىر ق ۇلىن تۋادى. ق ۇلىن ەنەسىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ جەتىلەدى. بيە ءسۇتىن ساۋىپ, ودان قىمىز الاتىندىعىن جوعارىدا ايتتىق. ءبىر بيە كۇنىنە 11-15 ليتر ارالىعىندا ءسۇت بەرەدى. كەيبىر بيەلەردەن كۇنىنە 25 ليترگە دەيىن ءسۇت الۋعا بولادى. مۇنداي ءسۇتتى مول بەرەتىن بيەلەردى قىمىز ءۇشىن پايدالانعان ورىندى. ويتكەنى, ول ءوز سۇتىمەن ق ۇلىنىن عانا ازىقتاندىرىپ قانا قويماي, يەسى ءۇشىن دە اجەپتاۋىر پايدا اكەلە الادى.
جىلقىنى 2 جاسىنان باستاپ ۇيرەتىپ, مىنىسكە جانە كولىك رەتىندە پايدالانادى.
جىلقىنى 1,5 جانە 2 جاسىنان باستاپ سويىپ, ەتىن تۇتىنۋعا بولادى. بۇل جاستاعى جىلقىنىڭ ەتى وتە ءدامدى كەلەدى جانە ساپالىق قاسيەتى دە جوعارى بولادى.
جىلقى 25-30 جىلعا دەيىن جاسايدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ول كەمىندە 14-15 جىل بويى شارۋاشىلىق ءۇشىن پايدالانىلىپ, يەسىنە قىزمەت ەتەدى. جىلقىنىڭ وسى قاسيەتىن اتا-بابامىز «جەسەڭ – ەت, ىشسەڭ – قىمىز, مىنسەڭ – كولىك» دەپ جان-جاقتى باعالاي بىلگەن. وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا جىلقى قازىرگى نارىق زامانىندا ناعىز ت ۇلىك تورەسىنە اينالىپ كەلەدى.
جىلقى ونىمدەرىن وتكىزۋ. جىلقى وسىرۋدەن پايداعا كەنەلۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ قالىپتاسقان رىنوگىن زەرتتەپ الۋ قاجەت. جىلقى ونىمدەرىن وتكىزۋدىڭ ءارتۇرلى جولدارى دا بار. ونىڭ ەتى مەن قىمىزىن بازارلارعا اپارىپ, توپتاپ نەمەسە بولشەكتەپ وتكىزۋگە بولادى. نەمەسە گازەت پەن ينتەرنەتكە حابارلاما بەرسەڭىز تۇتىنۋشىلار ءسىزدى وزدەرى-اق ىزدەپ تابۋى ابدەن مۇمكىن. ەڭ دۇرىسى, ءسىزدىڭ ءونىمىڭىزدى تۇراقتى تۇردە پايدالاناتىن ءبىر دەلدالدى نەمەسە ساتۋشىنى تاۋىپ الىپ, سونىمەن ءىس جۇرگىزگەنىڭىز ورىندى بولادى.
جىلقى ءوسىرۋدىڭ شىعىندارى. ءبىر جىلقىنىڭ رىنوكتاعى باعاسى 70 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ 150 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا شارىقتايدى. ءشوپ, س ۇلى, ارپا ساتىپ الۋ ءۇشىن ەكى جىلعا ورتا ەسەپپەن 100 مىڭ تەڭگەدەي قارجى جۇمسالادى. سوندا ءسىزدىڭ جۇمسايتىن جالپى شىعىنىڭىز 170 مىڭ تەڭگەدەن باستاپ, 250 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا بولۋى مۇمكىن.
جىلقى وسىرۋدەن الىناتىن كىرىستەر. 1 كيلوگرامم جىلقى ەتى بازارلاردا 1800-2000 تەڭگە ارالىعىندا. ءبىر جىلقىنىڭ سويىستىق سالماعى 250 كيلوگرامعا دەيىن جەتەدى. سوندا ءسىز ءبىر جىلقى ساتۋدىڭ وزىنەن عانا كەمىندە 350 مىڭ تەڭگە, ايتپەسە 450 مىڭ تەڭگە پايدا قاراتا الاسىز. مۇنىڭ سىرتىندا قىمىز ءوندىرىپ, قوسىمشا تابىسقا كەنەلۋىڭىزگە بولادى.
ازىرلەگەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
__________________
پايدالى كەڭەستى مىنا سايتتاردان الا الاسىز:
www.zooclub.ru/horses/48-6.shtml www.zooclub.ru/horses/1.shtml
