الەم • 17 قاڭتار، 2020

اقش-يران داعدارىسى: الدا نە كۇتىپ تۇر؟

220 رەتكورسەتىلدى

يراننىڭ شەتەلدەگى، اتاپ ايتساق تاياۋ شىعىستاعى اس­كەري ىقپالىنىڭ سيمۆولى سانالاتىن گەنەرال قاسىم سۇلەي­مانيدىڭ اقش تاراپىنان ءولتىرىلۋى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اقش-يران داعدارىسى­نا اۋداردى. يراننىڭ قار­سى سوققىسىنان ەشقانداي امەريكالىق اسكەرگە نۇقسان كەلمەۋىنە وراي اقش پرەزيدەنتى ترامپتىڭ جاساعان «سابىرلى» مالىمدەمەسى داعدارىستىڭ ازىرگە سايابىرسىعانىن كور­سەتەدى. دەگەنمەن تۇركى-يسلام الەمىنىڭ قاق ورتاسىن­دا ور­نالاسقان يراننىڭ بولا­شاعى قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنى ايقىن.

اقش-يران داعدارىسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، يراننىڭ ەۋرازيا قۇر­لىعىنداعى ستراتەگيالىق ور­نىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ۇزاق جىل­دار بويى يران – رەسەي/كەڭەس وداعى جانە بريتانيا/اقش ارا­سىنداعى باسە­كەنىڭ الا­ڭى رەتىن­دە زارداپ شەگىپ كەل­­گەنى ءمالىم. ستراتەگيالىق ورنا­لاسۋى ار­قا­سىندا دەرجاۆالار تەكە­تى­رە­سىندە ول ءوزىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن ساق­تاپ قالدى. گەوساياسي تەرميندەر تۇرعى­سىنان يران تەڭىز دەرجاۆالارى مەن قۇرلىق دەرجاۆالارى اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ قابىلەتىنە يە. اقش-يران داعدارىسىن ساراپتاعاندا وسى جاعدايدى ەسكەرۋىمىز كەرەك.

1979 جىلعا دەيىن يران اقش-تىڭ وداقتاسى بولدى. الايدا، يسلام توڭكەرىسى يرانعا تاۋەلسىز ساياسات جۇر­گىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى كۇننەن باس­تاپ اقش يران ءۇشىن «ۇلكەن شاي­تانعا» اينالدى. دەگەنمەن اقش يراندى قاي­تادان وزىنە قاراتۋ نيەتىنەن ەشقاشان باس تارتقان ەمەس. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تۇسىندا بۇل ديپلوماتيالىق جولمەن جۇرگىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر جاعى­نان رەسەيدىڭ قايتا كۇش جيناۋى، ەكىن­شى جاعىنان قىتايدىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ ارتۋى جانە تاياۋ شىعىسقا قاراي ەنۋى ۆاشينگتوندى يرانعا قا­تىستى جۇمساق ساياسات جۇرگىزۋگە ءماج­­بۇر ەتتى. بۇل جەردە ەۋروپا ەل­دەرى­نە ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلدى. ىشكى ساياساتتا حاسان رۋحاني سياقتى رەفور­ماتورلار وسى ساياساتتىڭ ىشكى ولشەمىن قالىپتاستىردى. ح.رۋ­حانيگە «يراننىڭ گور­باچەۆى» ءرولى بەرىلدى. ەگەر بۇل جوبا ءساتتى بولعاندا، يران كەڭەس ودا­عى سياقتى باتىسقا ءبىرتابان جا­قىن­داپ، ونىڭ قۇندىلىقتارىن قا­بىل­داپ، «يسلام رەۆوليۋتسيا­سى» بولمىسىنان باس تارتاتىن­داي ەدى. يراندى ءوز جاعىنا شى­عارعان اقش سولتۇستىكتە رەسەيگە، شىعىستا قىتايعا اسەر ەتەدى. كاسپي ايماعىندا اقش-تىڭ ىق­پالى كۇشەيىپ، قىتايدىڭ ء«بىر جول، ءبىر بەلدەۋ» جوباسى دا تىعىرىققا تىرەلەدى. شىن­دىعىندا بۇل ستراتەگيا وبامانىڭ كەزىندە جۇمساق تاسىلمەن جۇزەگە اسسا، ترامپ تۇسىندا كۇشكە با­­سىمدىق بەرىلىپ وتىر.

وباما تۇسىندا اقش-تىڭ بۇل ساياساتىن بولجاعان ايماق ەل­دەرى يراندى اقش-تىڭ ىق­پالى­نا بەرمەس ءۇشىن جانە ەكىن­شى جاعىنان اقش-قا قارسى يران­دا بالاما بولۋ ءۇشىن 2015 جى­لى قول قويىلعان يادرولىق كەلى­سىم­شارت شەڭبەرىندە يران-اقش جاقىنداسۋىن قولدادى. حالىق­ارالىق سانكتسيالاردان قۇ­تىلىپ، يراننىڭ مۇناي جانە گاز نارىعىنا ورالۋى رە­سەي مۇد­دەسىنە تەرىس بولسا دا، ماس­­كەۋ وعان قاراماي، يران­دى ەۋ­­را­­زيا­لىق ينتەگراتسيا جو­با­­­لارىنا قاراي يكەم­دەدى. بۇل تۇر­عىدا كاسپي تەڭىزى، سولتۇس­تىك-وڭتۇستىك تاسىمال ءدالىزى جا­نە يراننىڭ ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقپەن ەركىن ساۋدا كەلى­سىم­شارتى كۇن تارتىبىنە ەندى. 2018 جىلدىڭ 12 تامىزىن­دا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ بەكىتىلۋى جانە 2018 جىلدىڭ 18 مامىرىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن يران اراسىنداعى ەركىن ساۋدا اينالىمى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋى رەسەي ءۇشىن ۇلكەن جە­تىستىك بولدى.

يراننىڭ ەكونوميكالىق وق­شاۋ­­لانۋدان قۇتىلۋى قىتاي­دىڭ مۇد­دەسىنە دە سايكەس ەدى. اسىرەسە 2013 جىلى باستالعان ء«بىر جول، ءبىر بەلدەۋ» جوباسى اياسىندا يراننىڭ ورنى ماڭىزدى. قىتايدىڭ بۇل جاڭا جىبەك جولى جوباسىنىڭ «ورتالىق ازيا-باتىس ازيا ءدالىزى» قۇرلىقتان وتە­تىن نەگىزگى باعىت ەدى. وسى ءدالىز ار­قىلى قىتاي ءبىر جاعىنان تاياۋ شىعىستىڭ ەنەرگەتيكالىق رە­سۋرس­تارىنا قۇر­لىق ارقىلى قول جەتكىزسە، ەكىنشى جا­عى­نان رەسەي­دەن ءوتىپ ەۋروپاعا جەتە­تىن تاسى­مال جولدارىنا بالاما قالىپ­­تاستىرادى. بۇل ءوز كەزەگىن­دە قىتايدىڭ رەسەيگە باعىنىش­تىلىعىن ازايتادى. سونىمەن قاتار بۇل جەلى بەيجىڭ ءۇشىن اقش-قىتاي باسەكەسى جاعدايىندا وزەكتى بولىپ تابىلادى. سەبەبى اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شى­عىس ازيا جاعالاۋىنداعى وداقتاس ەلدەرى، اسىرەسە مالاككا بۇعازى مەن سۋەتس كانالىن باقىلايتىن ەلدەر قىتاي­عا قارسى شىقسا، قىتايدىڭ حالىق­ارالىق ساۋداسىنا جانە ەنەر­گە­تيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تونەدى. وسىعان بايلانىستى قىتاي يران­نىڭ قالپىنا كەلىپ، شىعىس-باتىس با­عىتىنداعى ساۋدا جانە تاسىمال دالىزدەرىنە بەلسەندى قاتىسۋىن قالاي­دى. بۇل تۇرعىدا سانكتسيالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن، 2016 جىلى يران­عا العاش بولىپ ساپار شەككەن شەتەل­دىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ سي تسزينپين بولعانى وتە ءماندى.

الايدا، «يسلام رەۆوليۋتسيا­سى­­­نىڭ ساقشىلار كورپۋسى» جانە وسى كۇش­تىڭ ارتىنداعى يران بيلىگى ح.رۋحاني باستاعان سىرت­قى ساياسات پەن ەكونوميكانى قال­پىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىن ايماق­تاعى يراننىڭ اسكەري ىقپالىن ودان ءارى نىعايتۋدا شەبەر قول­داندى. حاسان رۋحاني 5+1 ەل­دەر­ى­مەن (اقش، رەسەي، قىتاي، بري­تانيا، فرانتسيا، گەرمانيا) كەلىس­سوزدەر جۇرگىزىپ جاتقان كەزدە، «رەۆوليۋتسيا ۇلاندارى» شى­عىستا اۋعانستاندا، وڭتۇس­تىكتە يەمەندە، باتىستا يراك پەن سيريادا ىقپالىن كۇشەيتە ءتۇستى. دونالد ترامپ بيلىككە كەل­گەن كەزدە، اقش-تىڭ يادرولىق كەلى­سىم­شارتپەن يراندى وزىنە قاراتۋى بىلاي تۇرسىن، تەگە­ران ۆاشينگتوننىڭ الدىن وراپ كەت­كەندىگى ايقىن بولدى. سوندىقتان ترامپ اقش-تىڭ يرانعا قارسى سايا­ساتىن وزگەرتىپ، بارىنشا قى­سىم قولدانۋ ارقىلى ونى تىزە بۇكتىرۋ باعىتىن تاڭدادى.

ەڭ الدىمەن، ترامپ 2018 جى­لى جاسالعان يادرولىق كەلىسىم­شارتتان شىقتى جانە يرانعا قارسى بىرجاقتى تارتىپپەن سانكتسيالار قولدانا باس­تادى. بۇل سانك­تسيالار 2019 جىلى ودان ءارى ۇدەي ءتۇستى. ەكىنشىدەن، اقش يران­نىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەل­گىسى بولعان «رەۆوليۋتسيا ساق­شى­لارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى. وسى كەزەڭدە اقش پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە ءوزىنىڭ اسكەر سانىن ارتتىرا باستادى. بۇل جەردەگى باستى ماقسات – يراندى ارانداتۋ ارقىلى قاتەلىك جاساۋعا يتەرمەلەۋ. اقش-تىڭ وسىن­­داي قادامدارىنىڭ ەڭ سوڭ­عى­سى گەنەرال سۇلەيمانيدى ءولتىرۋ بولدى.

بۇل جاعدايدا «اقش-تىڭ يران­عا سوققى جاساۋى مۇمكىن بە، ەگەر جاسايتىن بولسا قاشان جا­سايدى؟» دەگەن سۇراق تۋىنداي­دى. ازىرگە اقش-تىڭ يرانعا شابۋىل جاسامايتىندىعى كورى­نىپ تۇر. سەبەبى ترامپ ءۇشىن ءيز­رايلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. ەگەر اقش يرانعا شابۋىلداسا، يزرايلگە اراب ەلدەرى تاراپىنان قاۋىپ تونەدى. راسىندا، اقش يراندى اراب ەلدەرىنە، اسىرەسە ساۋد ارابياسىنا جاۋ جانە قاۋىپ رەتىندە كورسەتىپ، ولاردىڭ يز­رايلگە قارسى جۇمىلۋىنا جول بەرمەي وتىر. اراب بۇقارالىق اقپا­رات قۇ­رال­دارىندا قازىرگى كەزدە پالەس­تينا ماسەلەسى ەمەس، يران قاۋىپى ماسە­لەسى كەڭى­نەن تال­قى­لانۋدا. اقش-تىڭ كوكسە­گەنى دە وسى. ەگەر «كۇشتى يران» ايماقتاعى بۇل سيپاتىنان ايرىلاتىن بولسا، وندا اقش اراب ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋداراتىن جاڭا «دۇشپان» تابۋى كەرەك بولادى. تاريحتاعى وسمانلى-اراب قاتىناسىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلسەك، وندا كەلەسى كەزەكتىڭ تۇركياعا كەلۋى دە مۇمكىن.

قورىتا ايتقاندا، اقش-يران داع­دارىسى ايماقتىق، ءتىپتى جاھان­­دىق ساياساتقا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. مۇنىڭ سە­بەبى – يراننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىز­دىلىعى. يران­دى ءوز باقىلاۋىنا العان ەل بۇكىل ايماقتى ۋىسىندا ۇستايدى. ترامپ­تىڭ دىتتەگەنى يران ۇكى­مەتىن ىشكى تولقۋلار ارقىلى قۇ­لا­تىپ، ءوز ىقپالىنداعى ۇكى­مەت­تى جاساقتاۋعا قول جەتكىزۋ. باس­قا­شا ايتقاندا، ۋكراينا مەن گرۋزياداعى «بارقىت توڭكەرىسى» ءادىسى مۇندا دا قولدانىلۋدا. مۇنداي توڭ­كەرىس ەلدە دەموكرا­تيا­لانۋعا اپا­رادى دەپ ەسەپتە­لەدى. راسىندا، يران­نىڭ دەمو­كرا­تيالىق مادەنيەتى اي­ماق ەلدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا دامى­عان. ونىڭ ۇستىنە، يراندىقتار دىننەن جانە ءدىننىڭ شەكتەۋلەرىنەن شارشاعان. بۇل جاعدايدا يسلام دىنىنە سۇيەنگەن بيلىك ساياسي ارەنادان كەتەتىن بولسا، يراننىڭ اقش جاعىنا شىعۋى ىقتيمال.

اقش بۇل ۇدەرىستى جىلدامداتۋ ءۇشىن يرانعا قارسى سوعىس اشۋى دا مۇمكىن. بىراق سۇلەيمانيدىڭ اجالى تاعدىرشەشتى كەزەڭدە يران­دىقتاردىڭ جۇمىلا قالاتى­نىن كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە رەسەي مەن قىتاي ەلدەرى مۇنداي شا­بۋىل­عا كوز جۇما قاراي الماي­دى. رەسەي مەن قىتاي ءۇشىن يران­دى جوعالتۋ تاياۋ شىعىس اي­ماعىنان ايرىلۋمەن بىردەي. سون­دىقتان ماسكەۋ مەن بەيجىڭ يرانداعى ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن يسلام ۇكىمەتىنە قولداۋ كور­سەتەتىنى انىق. ەگەر اقش-يران داعدارىسى سوعىس شەگىنە جەتسە، ولار اگرەسسيۆتى تۇرعىدا بولا­دى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا، ايماق ەلدەرى قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا سوعىس ستسەناريىن كۇتپەيتىنى بەلگىلى.

 

دىنمۇحاممەد امەتبەك،

انكاسام (انكارا داعدارىس پەن ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعى) ەۋرازيا ءبولىمى باسشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار