اقش-يران داعدارىسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, يراننىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ستراتەگيالىق ورنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ۇزاق جىلدار بويى يران – رەسەي/كەڭەس وداعى جانە بريتانيا/اقش اراسىنداعى باسەكەنىڭ الاڭى رەتىندە زارداپ شەگىپ كەلگەنى ءمالىم. ستراتەگيالىق ورنالاسۋى ارقاسىندا دەرجاۆالار تەكەتىرەسىندە ول ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قالدى. گەوساياسي تەرميندەر تۇرعىسىنان يران تەڭىز دەرجاۆالارى مەن قۇرلىق دەرجاۆالارى اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ قابىلەتىنە يە. اقش-يران داعدارىسىن ساراپتاعاندا وسى جاعدايدى ەسكەرۋىمىز كەرەك.
1979 جىلعا دەيىن يران اقش-تىڭ وداقتاسى بولدى. الايدا, يسلام توڭكەرىسى يرانعا تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى كۇننەن باستاپ اقش يران ءۇشىن «ۇلكەن شايتانعا» اينالدى. دەگەنمەن اقش يراندى قايتادان وزىنە قاراتۋ نيەتىنەن ەشقاشان باس تارتقان ەمەس. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تۇسىندا بۇل ديپلوماتيالىق جولمەن جۇرگىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر جاعىنان رەسەيدىڭ قايتا كۇش جيناۋى, ەكىنشى جاعىنان قىتايدىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ ارتۋى جانە تاياۋ شىعىسقا قاراي ەنۋى ۆاشينگتوندى يرانعا قاتىستى جۇمساق ساياسات جۇرگىزۋگە ءماجبۇر ەتتى. بۇل جەردە ەۋروپا ەلدەرىنە ماڭىزدى مىندەت جۇكتەلدى. ىشكى ساياساتتا حاسان رۋحاني سياقتى رەفورماتورلار وسى ساياساتتىڭ ىشكى ولشەمىن قالىپتاستىردى. ح.رۋحانيگە «يراننىڭ گورباچەۆى» ءرولى بەرىلدى. ەگەر بۇل جوبا ءساتتى بولعاندا, يران كەڭەس وداعى سياقتى باتىسقا ءبىرتابان جاقىنداپ, ونىڭ قۇندىلىقتارىن قابىلداپ, «يسلام رەۆوليۋتسياسى» بولمىسىنان باس تارتاتىنداي ەدى. يراندى ءوز جاعىنا شىعارعان اقش سولتۇستىكتە رەسەيگە, شىعىستا قىتايعا اسەر ەتەدى. كاسپي ايماعىندا اقش-تىڭ ىقپالى كۇشەيىپ, قىتايدىڭ ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» جوباسى دا تىعىرىققا تىرەلەدى. شىندىعىندا بۇل ستراتەگيا وبامانىڭ كەزىندە جۇمساق تاسىلمەن جۇزەگە اسسا, ترامپ تۇسىندا كۇشكە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.
وباما تۇسىندا اقش-تىڭ بۇل ساياساتىن بولجاعان ايماق ەلدەرى يراندى اقش-تىڭ ىقپالىنا بەرمەس ءۇشىن جانە ەكىنشى جاعىنان اقش-قا قارسى يراندا بالاما بولۋ ءۇشىن 2015 جىلى قول قويىلعان يادرولىق كەلىسىمشارت شەڭبەرىندە يران-اقش جاقىنداسۋىن قولدادى. حالىقارالىق سانكتسيالاردان قۇتىلىپ, يراننىڭ مۇناي جانە گاز نارىعىنا ورالۋى رەسەي مۇددەسىنە تەرىس بولسا دا, ماسكەۋ وعان قاراماي, يراندى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا جوبالارىنا قاراي يكەمدەدى. بۇل تۇرعىدا كاسپي تەڭىزى, سولتۇستىك-وڭتۇستىك تاسىمال ءدالىزى جانە يراننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ەركىن ساۋدا كەلىسىمشارتى كۇن تارتىبىنە ەندى. 2018 جىلدىڭ 12 تامىزىندا كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ بەكىتىلۋى جانە 2018 جىلدىڭ 18 مامىرىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن يران اراسىنداعى ەركىن ساۋدا اينالىمى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋى رەسەي ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك بولدى.
يراننىڭ ەكونوميكالىق وقشاۋلانۋدان قۇتىلۋى قىتايدىڭ مۇددەسىنە دە سايكەس ەدى. اسىرەسە 2013 جىلى باستالعان ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» جوباسى اياسىندا يراننىڭ ورنى ماڭىزدى. قىتايدىڭ بۇل جاڭا جىبەك جولى جوباسىنىڭ «ورتالىق ازيا-باتىس ازيا ءدالىزى» قۇرلىقتان وتەتىن نەگىزگى باعىت ەدى. وسى ءدالىز ارقىلى قىتاي ءبىر جاعىنان تاياۋ شىعىستىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىنا قۇرلىق ارقىلى قول جەتكىزسە, ەكىنشى جاعىنان رەسەيدەن ءوتىپ ەۋروپاعا جەتەتىن تاسىمال جولدارىنا بالاما قالىپتاستىرادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ رەسەيگە باعىنىشتىلىعىن ازايتادى. سونىمەن قاتار بۇل جەلى بەيجىڭ ءۇشىن اقش-قىتاي باسەكەسى جاعدايىندا وزەكتى بولىپ تابىلادى. سەبەبى اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جاعالاۋىنداعى وداقتاس ەلدەرى, اسىرەسە مالاككا بۇعازى مەن سۋەتس كانالىن باقىلايتىن ەلدەر قىتايعا قارسى شىقسا, قىتايدىڭ حالىقارالىق ساۋداسىنا جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ تونەدى. وسىعان بايلانىستى قىتاي يراننىڭ قالپىنا كەلىپ, شىعىس-باتىس باعىتىنداعى ساۋدا جانە تاسىمال دالىزدەرىنە بەلسەندى قاتىسۋىن قالايدى. بۇل تۇرعىدا سانكتسيالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن, 2016 جىلى يرانعا العاش بولىپ ساپار شەككەن شەتەلدىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ سي تسزينپين بولعانى وتە ءماندى.
الايدا, «يسلام رەۆوليۋتسياسىنىڭ ساقشىلار كورپۋسى» جانە وسى كۇشتىڭ ارتىنداعى يران بيلىگى ح.رۋحاني باستاعان سىرتقى ساياسات پەن ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىن ايماقتاعى يراننىڭ اسكەري ىقپالىن ودان ءارى نىعايتۋدا شەبەر قولداندى. حاسان رۋحاني 5+1 ەلدەرىمەن (اقش, رەسەي, قىتاي, بريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا) كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقان كەزدە, «رەۆوليۋتسيا ۇلاندارى» شىعىستا اۋعانستاندا, وڭتۇستىكتە يەمەندە, باتىستا يراك پەن سيريادا ىقپالىن كۇشەيتە ءتۇستى. دونالد ترامپ بيلىككە كەلگەن كەزدە, اقش-تىڭ يادرولىق كەلىسىمشارتپەن يراندى وزىنە قاراتۋى بىلاي تۇرسىن, تەگەران ۆاشينگتوننىڭ الدىن وراپ كەتكەندىگى ايقىن بولدى. سوندىقتان ترامپ اقش-تىڭ يرانعا قارسى ساياساتىن وزگەرتىپ, بارىنشا قىسىم قولدانۋ ارقىلى ونى تىزە بۇكتىرۋ باعىتىن تاڭدادى.
ەڭ الدىمەن, ترامپ 2018 جىلى جاسالعان يادرولىق كەلىسىمشارتتان شىقتى جانە يرانعا قارسى بىرجاقتى تارتىپپەن سانكتسيالار قولدانا باستادى. بۇل سانكتسيالار 2019 جىلى ودان ءارى ۇدەي ءتۇستى. ەكىنشىدەن, اقش يراننىڭ ايماقتاعى ىقپالىنىڭ بەلگىسى بولعان «رەۆوليۋتسيا ساقشىلارىن» تەرروريستىك ۇيىم دەپ سيپاتتادى. وسى كەزەڭدە اقش پارسى شىعاناعى توڭىرەگىندە ءوزىنىڭ اسكەر سانىن ارتتىرا باستادى. بۇل جەردەگى باستى ماقسات – يراندى ارانداتۋ ارقىلى قاتەلىك جاساۋعا يتەرمەلەۋ. اقش-تىڭ وسىنداي قادامدارىنىڭ ەڭ سوڭعىسى گەنەرال سۇلەيمانيدى ءولتىرۋ بولدى.
بۇل جاعدايدا «اقش-تىڭ يرانعا سوققى جاساۋى مۇمكىن بە, ەگەر جاسايتىن بولسا قاشان جاسايدى؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ازىرگە اقش-تىڭ يرانعا شابۋىل جاسامايتىندىعى كورىنىپ تۇر. سەبەبى ترامپ ءۇشىن ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. ەگەر اقش يرانعا شابۋىلداسا, يزرايلگە اراب ەلدەرى تاراپىنان قاۋىپ تونەدى. راسىندا, اقش يراندى اراب ەلدەرىنە, اسىرەسە ساۋد ارابياسىنا جاۋ جانە قاۋىپ رەتىندە كورسەتىپ, ولاردىڭ يزرايلگە قارسى جۇمىلۋىنا جول بەرمەي وتىر. اراب بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازىرگى كەزدە پالەستينا ماسەلەسى ەمەس, يران قاۋىپى ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىلانۋدا. اقش-تىڭ كوكسەگەنى دە وسى. ەگەر «كۇشتى يران» ايماقتاعى بۇل سيپاتىنان ايرىلاتىن بولسا, وندا اقش اراب ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋداراتىن جاڭا «دۇشپان» تابۋى كەرەك بولادى. تاريحتاعى وسمانلى-اراب قاتىناسىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلسەك, وندا كەلەسى كەزەكتىڭ تۇركياعا كەلۋى دە مۇمكىن.
قورىتا ايتقاندا, اقش-يران داعدارىسى ايماقتىق, ءتىپتى جاھاندىق ساياساتقا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. مۇنىڭ سەبەبى – يراننىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى. يراندى ءوز باقىلاۋىنا العان ەل بۇكىل ايماقتى ۋىسىندا ۇستايدى. ترامپتىڭ دىتتەگەنى يران ۇكىمەتىن ىشكى تولقۋلار ارقىلى قۇلاتىپ, ءوز ىقپالىنداعى ۇكىمەتتى جاساقتاۋعا قول جەتكىزۋ. باسقاشا ايتقاندا, ۋكراينا مەن گرۋزياداعى «بارقىت توڭكەرىسى» ءادىسى مۇندا دا قولدانىلۋدا. مۇنداي توڭكەرىس ەلدە دەموكراتيالانۋعا اپارادى دەپ ەسەپتەلەدى. راسىندا, يراننىڭ دەموكراتيالىق مادەنيەتى ايماق ەلدەرىنە قاراعاندا الدەقايدا دامىعان. ونىڭ ۇستىنە, يراندىقتار دىننەن جانە ءدىننىڭ شەكتەۋلەرىنەن شارشاعان. بۇل جاعدايدا يسلام دىنىنە سۇيەنگەن بيلىك ساياسي ارەنادان كەتەتىن بولسا, يراننىڭ اقش جاعىنا شىعۋى ىقتيمال.
اقش بۇل ۇدەرىستى جىلدامداتۋ ءۇشىن يرانعا قارسى سوعىس اشۋى دا مۇمكىن. بىراق سۇلەيمانيدىڭ اجالى تاعدىرشەشتى كەزەڭدە يراندىقتاردىڭ جۇمىلا قالاتىنىن كورسەتتى. ونىڭ ۇستىنە رەسەي مەن قىتاي ەلدەرى مۇنداي شابۋىلعا كوز جۇما قاراي المايدى. رەسەي مەن قىتاي ءۇشىن يراندى جوعالتۋ تاياۋ شىعىس ايماعىنان ايرىلۋمەن بىردەي. سوندىقتان ماسكەۋ مەن بەيجىڭ يرانداعى ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن يسلام ۇكىمەتىنە قولداۋ كورسەتەتىنى انىق. ەگەر اقش-يران داعدارىسى سوعىس شەگىنە جەتسە, ولار اگرەسسيۆتى تۇرعىدا بولادى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ايماق ەلدەرى قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا سوعىس ستسەناريىن كۇتپەيتىنى بەلگىلى.
دىنمۇحاممەد امەتبەك,
انكاسام (انكارا داعدارىس پەن ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعى) ەۋرازيا ءبولىمى باسشىسى
