ادەبيەت • 17 قاڭتار، 2020

ايتماتوۆ فەنومەنى: ادام مەن ادامزات اراسى...

133 رەتكورسەتىلدى

كوركەم شىعارمانىڭ اتاۋى ءاماندا اۆتورلىق كونتسەپتسيامەن، سۋرەتكەرلىك يدەيامەن ءھام وبرازدار تابيعاتىمەن جىمداسىپ كەلۋى وتە سيرەك قۇبىلىس. تۋىندىنىڭ ەستەتيكالىق اسەرىن، بار وي-سالماعىن سىعىمداپ، ءبىر عانا اتاۋى­نا سىيعىزىپ، سيمۆولدىق مانگە اينالدىرۋعا، ارينە تەك شىن تالانتتىڭ عانا قاۋقارى جەتپەك. «انا – جەر-انا»، «قوش بول، گۇلسارى»، «اق كەمە»، «بوراندى بەكەتتىڭ» وبرازدى ماعىناعا يە بولۋىنىڭ استارى وسىندا جاتسا كەرەك. بۇل قالام-قابىلەت – ءسوز ونەرىندە قىرعىز ادەبيەتى پوەتيكاسىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتقان شىڭعىس ايتماتوۆتىكى. ادامزاتتىڭ ءزىلماۋىر پروبلەمالارىن تام-تۇمداپ شىعارماسىنا توككەن سۋرەتكەر الەم مەن ادام الدىنا ومىرلىك قۇندىلىقتاردى كورسەتە الدى. ءبىر شىعارماسىمەن ەكىنشىسى ۇقسامايتىن ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ تاعدىرلى كەيىپكەرلەرى ءجاميلادان باستالىپ، تاناباي، ەدىگەدەن اسىپ، اۆدي كاليستراتوۆ، بوستان ۇركىنشيەۆ بولىپ جالعاستى. قانشا «جازىلىپ بولدى، وقىلىپ ءبىتتى» دەگەنىمىزبەن، ايتماتوۆ شىعارماسىنا قايتا ورالىپ جاتامىز. بۇگىن دە سول داستۇردەن جاڭىلماي، ادەبيەتتانۋشى-عالىمدارمەن ايتماتوۆ سۋرەتكەرلىگى حاقىندا وي قوزعاماققا بەكىندىك.

– بەينەلەپ ايتقاندا، ايت­ماتوۆ شىعارمالارىن وقىپ بولعان سوڭ، اي ۇستىندە بىرەۋ وتىرعانداي سەزىممەن اسپانعا كوز سالاسىز، سول ايدان ەس­سىز­دىك پەن قۇسانىڭ، ۇمىتىلعان قا­سيەتتەردىڭ بەلگىسىندەي ناي­مان انا­نىڭ اق ورامالىن كور­گەندەي بولا­سىڭ. ايتماتوۆ قالا­مىنىڭ وسى سي­قىرى، ادام جا­نىن تەبىرەنتەتىن جۇم­باق قۋا­تى بارلىق شىعارمالارىنا بىر­­دەي بەرىلدى مە؟

 1

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ايتماتوۆ – كوسميكالىق كەڭ­دىكتەردىڭ، ياكي ينتەللەكتۋال­دىق بيىكتىك پەن ادامدىق تەرەڭ­دىكتەردىڭ ادامى. تاڭ­عالاتىن ءبىر دۇنيە، ايتماتوۆتىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگى ومىردەن وتكەن سوڭ بۇرىنعىدان دا انىعىراق بايقالۋدا. ونىڭ جازۋشىلىق، گۋمانيستىك قادىرى اسقاقتاپ بارادى.

 

2

بەكەن ىبىرايىم:

– قاي قالامگەردىڭ دە ينتۋيتسياسى، ينتەللەكتىسى شىعار­مالارىنان ار­كەلكى دەڭگەيدە بەلگى بەرەدى. كوپ قۇ­پيا جۇيەلى ەڭبەككە، كوڭىل كۇي شابى­تىنا، ت.ب. كەشەندى اسەرلەرگە بايلا­نىس­تى. ەندەشە، قۇلشىنعان قا­لام­نىڭ قىزۋى مەن قۋاتى قاي شى­عار­مانىڭ دا كوركەم­دىك الەمى­نە اسەر ەتپەي قالۋى مۇمكىن ەمەس.

 

3

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ايتماتوۆ شىعارمالارى – ادەبي كوركەمدىگى، تەرەڭ پسي­حولوگيزمى، ين­تەللەكتۋالدىق پو­تەن­تسيالى تۇرعى­سىنان الەم­­دىك ادەبيەتتىڭ فەدور دوس­­توەۆسكي، دجەك لوندون، ەرنەست حەمينگۋەي، ميحايل شو­لوحوۆ، گابريەل گارسيا مار­­كەس سەكىلدى الىپتارىنىڭ ەڭ تاڭ­داۋلى دەگەن تۋىندىلارىنان ەشبىر كەم سوقپايتىن ادام­زاتتىق قۇندى­لىقتار. ال وسىنداي بيىككە كوتەرىلگەن ونىڭ تۋىن­دىلارىنىڭ وقىرمانداردى ەرىك­سىز باۋراپ الاتىن سيقىرى نەدە دەگەن سۇ­راققا كەلەر بول­ساق، مەنىڭشە، ەڭ الدىمەن ونىڭ كوكىرەگىن جارىپ شىققان تۋىن­دىلارىندا سۋرەتتەلەتىن ومىرلىك سيتۋاتسيالاردىڭ بارىنشا شىن­شىل­دىعىندا، ولاردىڭ سىرشىل ليريزمىندە، ادامزاتقا ورتاق گۋمانيتار­لىق پروبلەمالاردى جۇرتتان بۇرىن اڭعارا بىلەتىن، سەزە بىلەتىن زەرەكتىگىندە.

جالپى، گۋمانيتارلىق پروبلەمالار دەگەننەن شىعادى، ەگەر ادامزات، ونى باسقارىپ وتىرعان قازىرگى ات توبەلىندەي ازعانتاي ەلي­تا نەگىزىنەن ەڭ الدىمەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زاماننىڭ ەڭ كوكەيكەستى رۋحاني ماسەلەلەرىن شەشىپ الماي، تەك قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىن كۇيىتتەپ كەتە بەرەتىن بولسا، بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبارىمىزدى تىعىرىققا اپا­رىپ تىرەمەي قويمايدى، ءتىپتى مۇن­داي بىرجاقتى دامۋدىڭ اقىرى ءبىزدى پلا­نەتارلىق دەڭگەيدەگى اپاتقا اكەلۋى مۇمكىن. دەمەك، تۇم­سىعىنا اتومدىق بومبالار ورنالاستىرىلعان، جۇزدەگەن، ءتىپتى مىڭداعان كيلومەتر قاشىقتىققا جارىققا ءتان جىلدامدىقپەن ءاپ-ساتتە جەتىپ بارىپ، دىتتەگەن نىسانالارىنىڭ ك ۇلىن كوككە ءبىر-اق ۇشىراتىن جويقىن بال­ليستيكالىق راكەتالاردى ويلاپ تاپقان زور تەحنيكالىق سانا يە­لە­رىنىڭ ءبىر كۇنى جەر اتتى پلانە­تامىزدىڭ ويپان-تويپانىن شى­عارماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماسا كەرەك. سوندىقتان دا، اسىلى، ەندى الداعى ۋاقىتتاردا، كۇن­نەن-كۇنگە الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي قاۋىپ-قاتەرلەر ۋشى­عىپ تۇرعان مىنا زاماندا – سايلاۋشىلاردىڭ مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ۇيىم­دارىنىڭ تىزگىنىن گۋمانيتاريلەرگە بەرگەنى دۇرىس بولار ەدى.

قازىرگى مىناۋ ءبىز ءومىر ءسۇ­رىپ وتىرعان كەزەڭدە ادامزاتتى الدان كۇتىپ تۇرعان وسىنداي داعدارىستاردى كۇنى بۇرىن سەزىپ، ولاردى كوركەمدىك ءارى في­لو­سو­فيالىق تۇرعىدان بارىن­شا جەتەمىزگە جەتكىزىپ بەينەلەپ بەرە الاتىن ايتماتوۆ سەكىلدى الىپ سۋرەتكەرلەردىڭ بولماۋى نەمەسە بولسا دا تاپشى بولۋى ءبىزدىڭ وركە­نيەتىمىزدىڭ دۇرىس جولمەن دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى بولىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ەستەرىڭىزدە بولار، XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ايتماتوۆ شىعارمالارىندا بەي­نەلەنگەن تابيعي تەپە-تەڭ­دىكتىڭ بۇزىلۋىنان پايدا بول­­عان ەكولوگيالىق اپاتتار مەن ماڭ­گۇرتتىك دەپ اتالاتىن ساياسي-الەۋ­مەت­تىك فەنومەننىڭ سول كەزدەگى كەڭەس ودا­­عى­نىڭ وقىرماندارىنا اشىق كۇن­دەگى نايزاعايداي اسەر ەتىپ، جاپپاي تو­عىشارلانۋعا بەت العان سوتسياليستىك رەا­ليزم ۇردىسىندە تاربيە العان كەڭەستىك، كوممۋنيستىك سانا يەلەرىن ۇلكەن رۋحاني كاتارسيسكە تۇسىرگەنى. سوندىقتان دا شىڭعىستىڭ «بو­راندى بەكەت»، «جاڭ­عىرىق» (جاڭ­عىرىق دەگەن ءسوز – ومونيم، ونىڭ ءبىرىنشى ماعىناسى ورىس­شا ەحو بول­سا، ەكىنشى ماعىناسى اعاش جا­راتىن نەمەسە ولىمگە كەسىلگەن قىل­مىسكەرلەردىڭ باسىن شاباتىن دوڭ­بەك، كەسپەلتەك بورەنە اعاش دەگەندى بىلدىرەدى) روماندارى كەزىندە كەڭەس قو­عامىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەزونانس تۋدىرعان بولاتىن.

– جالعىزدىق كونتسەپتسياسى­ ايت­ماتوۆ شىعارمالارىندا كۋلت­­تىك وبراز­دار تۋدىردى. ايتماتوۆ­ «جال­عىز­دىعىنىڭ» ءمانى نە­دە؟

 وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ايتماتوۆ ءوزى جايلى، ادام­دىق، تۇلعا رەتىندەگى تاعدىرى جايلى ءوز شى­عار­مالارىندا ازداپ ايتىپ كەتتى. بىراق سولاردىڭ ارا­سىنداعى ايداي اشىق انىعى شىقاڭنىڭ تۇلعالىق، ادام­دىق قاسيەتىنە جاقىنى كوسموس موناحى، ياعني فيلوفەي بولدى. مەن فيلو­فەي­دى ايتماتوۆتىڭ مەتافورا رەتىندەگى پور­ترەتى دەپ تۇسى­نەمىن. وسى جايلى شىڭ­عىس اعا «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىندا ابدەن قىزىقتى جازدى.

جالعىزدىق – ءبىزدىڭ زاماننىڭ ەڭ كەڭ تارالعان ينتەللەكتۋال­دى دراماسى. ونىڭ سەبەبىن ءبىر سوزبەن ءتۇسىندىرۋ قيىن. ەڭ نەگىزگى سەبەبى – ءبىر كەزدەردە ميلليونداعان ادامنىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت وتىن جاق­قان الەۋمەتتتىك جانە ساياسي يل­ليۋزيالاردىڭ ىسكە اسپاعانى، وتكەن زاماننىڭ سوڭىندا ءبىرجولا قيراعانعا ۇقسايدى. باسقاشا ايتقاندا، رۋحاني داعدارىس، ونىڭ­ ىشىندە دىندەر قاقتىعىسى ارقايسىسىمىزدى مورالدىق تۇر­عىدان تىعىرىققا تىرەدى. ءوز جا­نىمىزدى ما­زا­لاعان سۇراق­تارعا جاۋاپ تاپپادىق. ماسە­لەن، حەمينگۋەيدىڭ ومىرىنە قا­راڭىز. سەليندجەر، يۋكيو مي­شيما، مار­كەس... ورىس اقىنى يۋري كۋزنەتسوۆتىڭ: «يا ۆ پوكولەنە درۋگا نە ناشەل...» دەگەن جولدارى ءدال ايتماتوۆ حاقىندا ايتىل­عانداي.

 بەكەن ىبىرايىم:

– جالعىزدىق «ماسەلەسى» – جەر پلانەتاسى حالىقتارىنىڭ فول­كلورىندا دا، جالپى الەم ادە­بيەتىندە دە ازەلدەن بەرى ءارتۇرلى ىڭ­عايدا سيپاتتالىپ، سارالانىپ كەلە جاتقان تانىس گاپ. دەگەن­مەن، عىلىمي وي مەن كوركەمدىك ويدىڭ ءوز­ارا ىقپالداسا دامۋىنا سايكەس XIX عاسىردان باس­تاپ، كوركەم تۋىندىلاردىڭ ماز­­مۇندىق ەرەكشەلىگىنە الۋان راكۋرس­تا، قيلى ماقساتتا زور اسەر ەتكەنى ءما­لىم. ەر تارعىننىڭ مەرتىك­كەن ءساتى نەمەسە تولەگەننىڭ اسپاندا ۇشقان التى قازعا مۇڭ شاعۋى سەكىلدى وقيعالىق-پسي­حولوگيالىق ءسات-ەپيزود ۇلگى­سىندە قالماي، مازمۇننىڭ اجىراماس، تابيعي ەستەتيكالىق، وزەكجاردى سىرى مەن شىندىعىنا اينالدى.

ادام مەن بولمىستىڭ، ادام مەن قوعام­نىڭ، ادام مەن مەم­لەكەت­تىڭ، ادام مەن ادامنىڭ وبەك­تيۆتى جانە سۋبەك­تيۆتى قا­­رىم-قاتىناستارىنان تۋىن­داي­تىن قايشىلىقتار مەن ۇيلە­سىم­دەر قيساپسىز. سول تاراپتان جەكە تاعدىر مەن سوعان تىكەلەي ن­ەمەسە جاناما اسەر ەتەتىن ىقپال­داردى سول داۋىرگە ءتان كەزەڭدىك نەمەسە جالپىۋاقىتتىق كونتەكس­تە بايىپتاۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىر­عان – زاماننىڭ كۇردەلى، سان سالالى قۇبىلىستارى. كۇن­دەلىكتى تۇرمىس-تىر­شىلىگى مەن كەلەشەك تاعدىرىنا – شامامەن جوبا­لان­عان، بۇعان دەيىنگى سالىستىرمالى تۇردە داعدىلى، ۇيرەنشىكتى سەزىلگەن دۇنيەگە ەندى ويدا جوقتا جارق ەتكەن جاسىنداي توسىن ساۋلە تۇسىرگەن، ايتىپ بولماس، اڭعارىپ بىتپەس اۋىر زاردابىن تيگىزگەن يدەيالىق ۇمتىلىستار قاقتىعىسى اسىرەسە XX  عا­سىردا جان شىداتپاي اسقىندى، تاكتيكاسى تابىل­عانىمەن، ستراتەگيالار قارسىلى­عى شيەلەنىسە ءتۇستى. ءبىر عاسىردا عانا تۇتان­عان ەكى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس تاريحتىڭ تىعىرىعىنان، الاساپىرانىنان شىعۋ­دىڭ جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ەندى بۇرىنعى كوز­تانىس جالعىزدىق فيلوسوفيا­دا دا، ادەبيەت پەن ونەردە دە اي­رىقشا كوركەمدىك كاتەگورياعا اينالىپ، ءتۇرلى «يزمدەردىڭ» تارالۋىنا تۇرتكى بولدى. ءومىردىڭ ءبىر قاراعاندا، قارا­پايىم سياقتى، ال تۇپتەپ كەلگەن­دە، تامىرلارى ابدەن ماتاسقان دا شاتاس­قان، الداۋ مەن اداستىرۋعا قولاي­لايتىن مۇمكىندىكتەرىن بارلاۋ-بايىپتاۋ ادەبيەتتىڭ پروبلەمالىق وزەكتى­لىگىنە الابوتەن اسەر ەتتى. ەندەشە، زا­ما­نى­نىڭ ەڭ كوكەيكەستى، ەڭ كۇر­دەلى ماسە­لەلەرىنە قاشاندا زەر سالىپ، ۇنە­مى وڭتايلى شەشىمىن، لايىقتى جاۋابىن ىزدەگەن ويشىل سۋ­رەتكەردىڭ شى­عار­مالارىندا جالعىزدىقتىڭ الۋان سيپاتتاعى مازمۇندىق-ەستەتيكالىق بىرلىك رەتىندە بىرەگەي كونتسەپتسيالىق سيپات الۋى زاڭدى بولاتىن.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– نەگىزىنەن جالعىزدىق دەگە­نى­مىز بار ادامنىڭ باسىندا بار جاعداي عوي. سوندىقتان دا اتامىز قازاق: «قۇداي – جالعىز، مەن – جالعىز» نەمەسە «اتادان ون بولساڭ دا، ءار باسقا – ءبىر جال­عىزدىق» دەيدى. مەنىڭشە، جال­عىزدىقتان قاشۋدان دا، ۇرەي­لەنۋدىڭ دە قاجەتى جوق سەكىلدى. مۇمكىن ول – ادامنىڭ سانالى ين­ديۆيد رەتىندە دامۋىنىڭ ەڭ باس­تى شارتى بولۋى. ءتاڭىرىمىز ءبىز­دى ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز جاساۋى­مىز ءۇشىن، تىربانىپ تىر­شىلىك ەتۋىمىز ءۇشىن، اقىرىندا ءوزىنىڭ الدىنا باراردا ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن وسىلاي جاراتقان شىعار. مەنىڭشە، ش.ايتماتوۆ – وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن سۋرەتكەر.

– ادامدى جانۋاردان ءبولىپ قارا­­مايتىن اۆتور تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت، بالىقشى شال، گۇلسارى مەن قارانار سىندى تاعدىرلى ءھام جالعىز جانۋارلاردى كەيىپكەر قىلۋىن­دا قانداي ادەبي استار بار؟ جانە بۇل كور­كەم شىعارمادا قانشالىقتى ۇتىم­دى ءتاسىل؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ايتماتوۆ و باستان جانۋار­لاردى ادامداردان ءبولىپ قارا­عان جوق. مەنىڭشە، دۇنيەگە كوزقاراسى جاعىنان شىڭعىس ايت­ماتوۆتى جاڭا ءداۋىردىڭ فران­تسيسك اسسيزسكيى سياقتى تۇل­عا دەپ ەسەپتەيمىن. البەتتە، شىڭ­­عىس فران­تسيسك سياقتى ۇلى بول­­مادى. بىراق ات پەن تۇيەنى، اسپانداعى قىران بۇركىتتى، تۇز­دەگى قاسقىرلاردى جاقىنىم، تاعدىر­لاسىم دەپ سەزىندى. ولار­­­­دىڭ وبرازىن سۋرەتتەدى. بەي­نە­لەگەندە دە تازا ءھام پاك ماحاب­باتتى جانىمەن كورسەتە الدى. ايتماتوۆتىڭ تالاسسىز گۋمانيزمى، مىنە، وسىندا.

بەكەن ىبىرايىم:

–تاعدىر مەن بولمىستىڭ سان سىرلى، سان قىرلى ساباقتاستىعى مەن قاي­شىلىقتارىن سيمۆولدىق ءمانى بار اي­رىقشا «كەيىپكەرلەر» ارقىلى پايىمداۋ مەن بەينەلەۋ­دىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. ادام تاع­­دىرىن، تانىمداعى جاڭعىرۋ­لارىن، قوعامدىق بولمىستىڭ داۋىرلىك كەلبەتىن كوركەمدىك بايىپتاۋدىڭ وزىن­دىك ۇلگىسى رەتىندە پايدالانۋ – قالام­گەردىڭ كوركەمدىك ويلاۋىنىڭ «كۋاسى» ءارى ماقساتتى ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى. كەڭەستىك داۋىردە اشىق ايتۋعا ەرىك بە­رىل­­مەيتىن اقي­قاتتى ايشىقتاۋدا، اي­تۋ­دا مەگ­زەۋ، استارلاۋعا ۇشتاساتىن كەيىپ­­كەرلەردىڭ وزىندىك بولجالدى نىساناسى مەن استارلى مازمۇنمەن بايىعان سال­ماعى بولعانى ايان.

مۇنداي ءتاسىلدى قولدانعاندا، باس­قاشا ايتقاندا، استارلاۋ مەن تۇسپال­داۋدا «قولعا ۇستار­لىقتاي» ناقتىلىق ماردىمسىز سەزىل­گەنىمەن، ەمەۋرىن، يشارا ار­قىلى نەبىر قيان، قيىردى قيا­لمەن شارلاۋعا ۇشىراتىن قيسىن جەتكىلىكتى. البەتتە، دەرەكسىزدىك، ب ۇلىڭ­عىرلىق ءجون-جوسىقسىز جوسىعان، ساۋ باستى سار­ساڭعا سا­لاتىن بۇلدىر-بۋال­دىر ەلەس­تەر الە­مىنە ۇلاسىپ كەتسە، ارينە ءسوز باسقا. كور­كەمدىك لوگيكا­سى سىڭار­ەزۋلەپ، بەت الدىنا لاعىپ كەتپەيتىن، تياناعى مىزعىماي­تىن، ەستەتيكالىق اڭسارى مازدا­عان، ناعىز كوركەمدىك بىرلىككە اينالسا، شىندىقتى بايىتا تۇ­سەدى. ادەبي استار دەگەنىڭىز وسى شىن­دىقپەن تىكەلەي ساباقتاس. ال ۇتىم­دىلىعى شەبەرلىككە بايلانىستى. مىسال كەلتىرۋ، تالداۋ – ارنايى، جەكە زەرتتەۋدىڭ جۇگى.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ايگىلى قىرعىز جازۋشىسى ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا جانۋارلاردى ادەيى ادامداندىرادى (وچەلوۆەچيۆاەت). ون­داعى ماق­­ساتى، بىرىنشىدەن، ولاردىڭ ءومى­رىن، تىرشىلىگىن سولاردىڭ يە­لەرى – ادامدارمەن بايلانىس­تىرۋ بولسا، ەكىنشىدەن، ولاردىڭ اۋىر تىرشىلىگىن وقىرماندارعا تۇسى­نىكتىرەك ەتە ءتۇسۋ.

يسلام ءدىنىن زەرتتەگەن عۇلا­مالار ادامدى «حاليفا (ورىنباسار)» دەپ اتايدى. قۇراندى وسى تۇ­سىنىك باسىنان اياعىنا دەيىن كوكەي وتەدى دەيدى ولار. دەمەك، ادام جاراتۋشىنىڭ جەردەگى ورىنباسارى بولسا، وعان ارتىلاتىن سە­نىم دە، جۇكتەلەتىن مىندەت تە وتە زور بولىپ شىقپاي ما؟ ەن­دەشە، ءتاڭىرىسى باسقا جاراتىندى­لارىنان ەرەكشەلەپ، سانالى ين­ديۆيد ەتىپ جاراتقان جارعاق قۇلاقتى، جالپاق باستى پەندەڭىز مىنا جەر اتتى پلانەتاداعى كۇللى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ – تاۋ­لار مەن تاستاردىڭ، بۇ­لاقتار مەن وزەندەردىڭ، تەڭىزدەر مەن مۇحيت­تاردىڭ، ولاردىڭ باۋرايلارى مەن جاعالاۋلارىن مەكەن ەتەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنىڭ، ياعني بۇتكىل فلورا مەن فاۋنانىڭ ساۋ-سالاماتتىعىنا جاۋاپتى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ش.ايتماتوۆ ادامداردىڭ جەر بەتىندەگى وسى ءبىر ۇلى ميسسياسىن جان-جاقتى اشا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ شىعارمالارىنا ادامدارمەن قاتار الاتاۋ مەن ىستىقكولدى دە، قارانار مەن گۇلسارىنى دا، تاسشاينار مەن اقبورىنى دە ءبىر-ءبىر كەيىپكەر ەتىپ الا وتىرىپ، الەمدەگى اللا تاعالا جاراتقان ۇلى بىرلەسىك پەن ۇيلەسىم سالتانات قۇرعان تابيعي قالپىندا سۋرەتتەيدى. سوندا عانا بارىپ بولمىستىڭ شىندىعى بۇتىندەلە تۇسەدى.

– مومىن قارت پەن ءابۋتالىپ ۇس­تازدى، ياكي بوراندى ەدىگە مەن مالشى تانابايدى نەمەسە ال­تىناي، ءجا­ميلا، بەگىمايلاردى نە بايلانىس­تىرادى؟ ورتاق حاراك­تەرلىك مىنەز بار ما؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

–  ءابۋتالىپ پەن تانابايدى، التىناي مەن ەدىگەنى جاقىنداتىپ تۇرعان ءبىر دۇنيە بار. ماحاببات. بۇل كەيىپكەرلەردىڭ ءبارىنىڭ سەزگەنى دە، كورگەنى دە ماحاببات. ايت­ماتوۆ فيلوسوفياسىنداعى ماحاب­بات كونتسەپتىسى – بولەك ءھام ەرەك ۇعىم. ونىڭ ماحاببات كون­تسەپتىسىنە گەدونيزم، قاسى­رەت پەن تراگەديا، ءتىپتى ءومىردىڭ قىزىق شاقتارى دا كىرەدى. تراگيزم – ايتماتوۆتىڭ ومىرلىك كوز­قارا­سىنىڭ نەگىزى، ءتىپتى ىرگەتاسى دەسەك بو­لادى.

ءومىرىنىڭ سوڭىندا بەرگەن ءبىر سۇحبا­تىندا قالامگەر: «ليۋبوۆ – بوگينيا بۋدۋششەگو. بەز ليۋبۆي نە موجەت بىت بۋدۋششەگو ۋ چەلوۆەكا. ليۋبوۆ – وسنوۆا جيزني. نە بۋدەت ليۋبۆي – نە بۋدەت سۆيازاننىح س نەيۋ ستراستەي̆. ي جيزن چەلوۆەكا ستانەت وپۋستوشەننوي̆. ي پوتوم، نە بۋدەت ليۋبۆي – نە بۋدەت دەتەي̆، فاكتورا، سۆيازۋيۋششەگو ناس س بۋدۋششيم. ۆسە، چتو دانو پريرودوي̆، زۆەزدامي، كوسموسوم، – ليۋبوۆ ۆ سەبيا ۆكليۋچاەت. ليۋبوۆ – ەتو سيم­فونيا، توچنەە، ميروۆايا سيمفونيا»، – دەگەن ەدى.

بەكەن ىبىرايىم:

– «بايلانىستىراتىن»، ۇندەس­تى­رە­تىن – رۋحاني تازالىققا ۇمتى­لۋ، ءوز كەزىنىڭ كۇردەلى قايشىلىق­تارىنىڭ تەلەگەيىندە قارمانىپ ءجۇرىپ، ءوز باقىتىن تابۋعا، ادى­لەت ىزدەۋگە قۇلشىنۋ. الەم ادە­بيە­تىندە كەيىپكەرلەردى «تۋىس­تاستىراتىن» مىنەزدەر كوپ-اق. فيلو­سوفيادا دا، پسيحولوگيادا دا، ادەبيەتتە دە بۇعان مىسالدار از ەمەس.

 – ايتماتوۆتى كەڭەستىك جۇيە­­نىڭ سوڭ­عى جازۋشىسى دەپ ايتا الامىز با؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ايتماتوۆتىڭ ومىرلىك جانە شى­عارماشىلىق جولىنداعى باس­­تى دۇنيە – ول ناعىز كەڭەس جازۋ­­شىسى بولا الدى. «كەڭەس ادامى» دەگەندى قا­لاي تۇسىنە­مىز؟ مۇنداعى بار گاپ ۇشى-قيىر­سىز ۇلى دەرجاۆا كەڭەس ودا­عى مەن شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر داۋىرگە تاپ كەلۋىندە. ادامزاتتىڭ ءبىر تۇتاس­تىقتا، اجىراماس بىرلىكتە بولۋىن قالاعان ايتماتوۆ ءۇشىن كەڭەس يمپەرياسى ادامدىق، گۋما­نيستىك تاجىريبە بولدى. راس، ونىڭ كەڭەس وداعىمەن قارىم-قاتى­ناسى – امبيۆالەنتتى قاتى­ناس بولدى. سودان كەيىن ريزاشىلىق تا، نارازىلىق تا، ءسۇيۋ دە، جا­تىر­قاۋ دا، كەرەك بولسا، جەك كو­رۋ دە بولدى. يم­­پەريانىڭ ءىرى­ سىن­شىلارىنىڭ ءبىرى بولسا دا، شىڭعىس اعا شىنىنا كەل­گەن­دە وداقتىڭ ءبىر زاماتتا قۇلاپ كەتۋىن قالاعان جوق. ءدال وسى ءۇشىن ايتماتوۆتى «يمپەريانىڭ سوڭعى جازۋشىسى» دەسەك قاتەلەسپەيمىز. «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانىن قايسىبىر دەڭگەيدە وسى ۇلى يمپەريانىڭ كۇيرەۋىن جوقتاعان رەكۆيەم جانە وتكەن داۋىرمەن قوشتاسۋ زارى دەپ سانايمىن. روماننىڭ باس قاھارمانى ارسەن سامانچين دا قازا تا­ۋىپ، كۇيرەگەن ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ سوڭىنان بىرگە كەتتى.

بەكەن ىبىرايىم:

– «يمپەريا»، «كەڭەستىڭ سوڭ­عى جازۋشىسى» دەگەن پايىم-باي­لامدارعا بايلانىستى ءبىرىن ءبىرى قولدايتىن دا، ءبىر-ءبىرىن جوق­قا شىعاراتىن دا جاۋاپ­تار از ايتىلماسا كەرەك. دەگەنمەن، «سوڭ­عى» دەگەنگە كەلىسە قويۋ قيىن. ەگەر باس­قالار كوز جەتكىزىپ، دالەل­دەي السا، بۇل پىكىرىمنەن باس تارتا الامىن. قالاي دەگەنمەن، قاي پىكىر دە ايقىندالعان، مىسالى مەن دالەلى جەتكىلىكتى شىندىققا سۇيەنەدى عوي. ونى دا قاتىپ قالعان قاعيدا دەپ قابىل­داۋعا بولماس. ارقيلى سە­بەپ­تەر ىقپالىنان تۋعان وت­پەلى، ۋاقىتشا «لەبىز» بە، اقي-تاقي ايقىنداپ، كوڭىل ۇيىعان تۇجى­رىمى ما، سونى دا ەسكەرگەندە، تارتىنىپ قالاسىز. شىڭ­­عىس ايت­ماتوۆتى «نەگە سوڭعىسى» دەسەك،­ جا­ۋاپ تابىلار-اۋ، الايدا كىم قاي­ تۇرعىدان، قانداي ماقساتپەن، قاي دەڭگەيدەن پىكىر ايتقانىن ەسكەرگەندە، ەموتسيالار مەن تول­عا­نىستار شار­پىلىستارىنىڭ بىرازعا «شاباتىنىن» دا شاما­لاۋعا بولار. دەگەنمەن، باس­قاسىن ايتپاعاندا، مىزعىماس كريتەري رەتىندە ەڭ الدىمەن جۇگىنەرىمىز قاي­سىسى: سول داۋىردە ءومىر سۇر­­گەنى مە، الدە سول كەزەڭ تالا­­بىنا بەيىمدەلگەنى مە، ت.ت. تە­گىندە، «سوڭعى» دەپ تۇجىرۋ – اسى­­عىستىق. «سوڭعىدان» كەيىن تاعى دا جاڭا «سوڭعى» كەلمەسىنە ەش­كىم كەپىلدىك بەرە الماسا كەرەك. كەزەڭدىك، سامال ەموتسيا، جەل ەموتسيا تاستاي تاپجىلمايتىن تۇ­جىرىم ەمەس.

تاعى دا بۇرىلىپ قاراسا­ڭىز، «كەڭەس­تىڭ سوڭعى قالامگەر­لەرى» كەشەگى كەڭەستىك رەسپۋبلي­كالاردىڭ بارلىعىندا ءالى دە بار ەكەنى راس. ولاي بولسا...

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ايتماتوۆ كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن يمپەريانىڭ يدەولوگياسىنا ەمەس، ادامزاتتىڭ شىنايى يماندىلىققا نەگىزدەلگەن ۇلى مۇراتتارىنا قىزمەت ەتتى، سوندىقتان دا ونى كەڭەستىك يمپە­ريانىڭ سوڭعى جازۋشىسىنا بالاۋ شىندىققا قيانات بولار ەدى.

 – جازۋشىنىڭ سوڭعى رومانى «تاۋلار قۇلاعاندا» ۋاقىتىندا ءوز باعاسىن الا ال­مادى. اقىرعى تى­نىستىڭ وقىر­مان مەن ادەبيەتشىلەر ارا­­سىندا تالقىلانباۋىنا نە سەبەپ بولدى؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ءيا، بۇل پوستمودەرنيستىك رومان وقىرمانداردىڭ دا، سىن­شى­لاردىڭ دا لايىقتى باعاسىن الا المادى. نەگىزگى سەبەپ – عالامدىق داعدارىس بولدى. رو­مان وقىرمان كىتاپتان الىس­تاپ قالعان تۇستا جارىققا شىق­تى. ەكىنشى جاعىنان، رومان ايت­ما­توۆتىڭ كوركەمدىك-ەستە­ت­يكا­لىق جاعىنان، ستيلدىك جاعى­نان، كونتسەپتۋالدىق جاعىنان كور­كەم­دىك دەڭگەيگە جەتپەي قال­عان بىردەن-ءبىر شىعارماسى بول­دى. بىراق ۇلى يمپە­ريانىڭ جوعىن جوقتاعان، عالامدىق داع­دا­رىس­تىڭ گۋمانيتارلىق كەساپاتتارىن العاشقى بولىپ باعالاعان شىعارما وسى «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.

بەكەن ىبىرايىم:

–  «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانى كەزىندە قولىما تۇسە قويمادى دا، وقي الماي قالدىم. ال كەڭىنەن تالقىلانباۋىنا سەبەپ كوپ شىعار. كەزىندە كەڭەس وداعى جەر جۇزىندەگى ەڭ وقىرمانى كوپ ەل ەدى، كەيىن ادەبيەتكە دەگەن تازا، شىنايى ىنتا-ىقىلاستى بەيباستاق، بەرەكەسىز بۇقارالىق اقپاراتتار تاسقىنى، دۇم­بىلەز، ورتاقول عانا تۋىندىلاردى الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك تۋىندىسى دەپ، كوپە-كور­نەۋ وتىرىك ماقتاپ ناسيحاتتاپ، قا­لىڭ وقىرماندى اداستىرۋ مەن تۇر­مىستىڭ اۋىرتپالىعى باسىپ كەتكەن بولار.

 – ايتماتوۆ قالامىنا، ايت­ماتوۆ جازۋىنا عانا ءتان بەلگى­لەر قانداي؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– مەنىڭشە، وسى ورايدا ايت­ماتوۆتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوتەرگەن شىقاڭ عوي. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن جا­رالعان جەر پلانەتاسىن ساق­تاي الامىز با؟» دەپ پروبلەمانى توتەسىنەن قويعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ ورتاق پەرزەنتى ايتماتوۆ قوي. مەن ونى پۋشكين جازعان ماندەگى پايعامبار («پروروك») جازۋشى دەپ سانايمىن. ايتماتوۆسىز ادامزات – ءبىر دۇنيە­سى كەم ادامزات.

بەكەن ىبىرايىم:

– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى شىقاڭنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە دە، كەيىن دە تالاي اي­تىلعان، جازىل­عان، سوندىقتان قاي­تا­لامايىن. نەمەسە ارنايى ماقالا ج­ازۋ، زەرت­تەۋ جۇرگىزۋ قاجەت.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ايتماتوۆ قالامىنا ءتان بەلگىلەر، ەڭ الدىمەن، شى­نايى­­لىق، سىرشىل ليريزم، پلا­نەتارلىق دەڭگەيدەگى ويلاۋ جۇيەسى. ول شىندىقتى سۇلۋ­لىق­پەن ۇشتاستىرا بىلگەن سۋرەتكەر. ەگەر ش.ايتماتوۆتىڭ كەيىپ­كەرلەرىنىڭ ىشكى الەمى سۇلۋ بولىپ كەلسە، ونىڭ سەبەبىن وسى جازۋشىنىڭ جان سۇلۋلىعىنان ىزدەگەيسىز. الەمگە ايگىلى فلوبەر ءوزى­نىڭ باۆاري حانىم دەپ اتالاتىن سۇيىكتى كەيىپكەرى ولگەندە: «بۇل – مەن عوي!.،» دەپ، بەكەردەن-بەكەر اعىل-تەگىل بولىپ جى­لاعان جوق، ويتكەنى ول وسى ءبىر سۇي­كىمدى، ءارى باقىتسىز ايەلگە ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولشەگىن بەرىپ ەدى عوي قانشاما ايلار بويى وسى تۋىندىنى جازىپ وتىرىپ. ەندەشە اياۋلى ءجاميلا مەن دانياردى دا، «بوراندى بەكەتتەگى» ەدىگە مەن «اق كەمەدەگى» بالانى، «جاڭعىرىقتاعى» بوستوندى دا شىڭعىستىڭ ءوزى دەپ ۇققانىمىز ءلازىم.

– ول ءوزىن حح عاسىر ادامى دەپ ەسەپ­­تەدى. ايتماتوۆ جاتسىنعان جاڭا عا­­سىر­دا كوركەم ادەبيەت قايتا وركەن­دەپ، ايتماتوۆشىلدار تۋى مۇمكىن بە؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– البەتتە، مۇمكىن.

بەكەن ىبىرايىم:

– ءبارى دە مۇمكىن، «مۇمكىن» بولماۋى دا عاجاپ ەمەس.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ەگەر «ادەبيەت – ۇلتتىڭ، حالىق­تىڭ جانى بولسا»، ادامزات ءتىرى تۇر­عان­دا كوركەم ادەبيەت ولمەيدى. ادام بالاسىنىڭ بويىنداعىلاردىڭ ىشىن­دەگىسىنىڭ ەڭ اياۋلىسى – ونىڭ سەزىمى. قازىرگى زاماندىق روبوتتار اقىلدى ال­ماس­تىرعانمەن، ادام­نىڭ سەزىمدەرىن الماس­تىرا المايدى، دەمەك، كەلەر زا­مان­نىڭ ءوز اۋەزوۆتەرى مەن ايتماتوۆ­تارى تۋارى زاڭدىلىق دەپ ۇعۋى­مىزعا بولادى.

– ونىڭ شىعارمالارى عالامنىڭ 165 تىلىنە اۋدارىلىپ، جالپى 67 ميلليوننان استام دانامەن 130 ەلدە جارىق كوردى. يۋنەسكو-نىڭ مالىمەتىنشە، ولار 1998 جىلى 830 رەت باسىلعان. الەمدە شەكسپير مەن تولستويدان كەيىنگى ەڭ كوپ وقىلاتىن ءۇشىنشى جازۋشى ايتماتوۆ شىعارماشىلىعى اينالاسىندا اشىلماعان سىر، ايتىلماعان ءسوز، تالدانباعان شىعار­ما بار ما؟

وسموناكۋن يبرايموۆ:

– ۇلى سىنشى ۆ.بەلينسكي پۋش­كيندى باعالاپ وتىرىپ، بىلاي ايتقان: «پۋش­كين – پرەدستاۆيتەل سوۆرەمەننوگو چەلوۆەچەستۆا. ون ەست جيزن، جيزن پراكتيچەسكايا، بەسپوكوينايا، ۆەچنو دۆيجۋششاياسيا». شىڭعىس ايتماتوۆ ەش­قاشان جانى جاي تاپپاي، ءبىر تىنىم ال­ماي، كەيدە ءتۇن ۇيقىسىنان بەزىپ ەل تۇر­مىسىن، ادامزاتتىق پروبلەمالاردى ويلادى. بالكىم، وسى ءۇشىن ايتماتوۆتى «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەپ ايتامىز. وسى ءۇشىن شىڭعىس ايتماتوۆ ولمەس ءھام وشپەس جازۋشىعا اينالدى، ارقاشان ماڭگى جاساي بەرەتىن ويشىل، جاڭا سۋرەتكەر.

 بەكەن ىبىرايىم:

– شىنايى كوركەم شىعارما قاشاندا كوپقىرلى. قالامگەردىڭ كوڭىل كوزى شالعان ءومىر، بولمىس كەڭىستىگى شارتتى تۇردە وتكەن مەن بۇگىندى،  بولاشاقتى دا قامتيدى. دەمەك، ىجداھات پەن ىنتا­نىڭ، قيال مەن زەيىننىڭ الەۋەتى ءھام نى­سا­ناسىنا قاراي «اشىلماعان سىر، ايتىل­ماعان ءسوز» تابىلاتىنى تالاسسىز.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ءبىز شىعارمالارىن تالداپ، تارازىلاپ وتىرعان بۇل قىرعىز جازۋشىسىنىڭ ءبىر بويىندا سۋرەتكەرلىك پەن سىنشىل­دىق ساتىمەن توعىسقان. بارشا تالانت­تى جازۋشىلاردىڭ تابيعاتىندا سۋرەت­كەرلىك بولعانىمەن، تەرەڭ، جان-جاق­تى ينتەللەكتىدەن تۋاتىن سۇڭعىلا سىن­شىلدىق كوپ ۇشىراسا بەرمەيدى. ال سىنشىلدىق نەگىزىنەن فيلوسوفتارعا كوبىرەك ءتان ساپا. سوندىقتان تۋمىسىنان ءارى ساڭلاق سۋرەتكەر ءارى تەرەڭ ويشىل بولىپ جاراتىلعان سيرەك دارىن يەسى ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ ءالى ءبىز بايقاپ، تانىپ ۇلگەرمەگەن قىرلارى مەن سىرلارى، ارينە، جەتكىلىكتى. اسا كورنەكتى فرازتسۋز جازۋشىسى لۋي ارا­گوننىڭ ونىڭ ء«جاميلا» پوۆەسى حاقىندا بىلدىرگەن: «بۇل ماحاببات جايلى جازىلعان جەر بەتىندەگى ەڭ ادەمى حيكايا» دەگەن پىكىرى تەگىننەن تەگىن ايتىلماسا كەرەك.

 

سوزگە ءسوز قوسىلسا...

جۇسىپبەك قورعاسبەك

مەنىڭ ايتماتوۆىم

قارداعى گۇل، سوعىس جىلدا­رىنداعى ماحاببات، وزبىرلىققا قارسى تۇرۋ دەگەن سياقتى سەزىمدەر ادەبيەتتىڭ الىپپەسى ىسپەتتى تاقىرىپتار. وعان وقشاۋ وقيعا، سيرەك سيۋجەت اسا قاجەت بولماۋى دا مۇمكىن. ونداي تۋىندىلار بىزگە ليرو-ەپوستىق جىرلاردىڭ جالعاسى سياقتى اسەر ەتەدى. ءبارى ورىن-ورنىنا قويىلعان، قالاي باستالىپ، قالاي اياقتالاتىنىن شامالايسىڭ.

الايدا الەم ادەبيەتىندە جارىپ شى­عۋ ءۇشىن انىق سيۋجەت، قانىق وي، ءوتىم­دى يدەيا كەرەك. ونىڭ ۇشەۋى دە شىڭ­عىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» پوۆەسىندە بار. جازۋشى العاشقى پوۆەستەرىن سوتسرەا­ليزم ۇلگىسىندە جازسا، سوڭعى اتالعان پوۆەست قاتال رەاليزم باعىتىندا تۋعان.

ء بىز سوتسياليزم يدەيالارى ماحابباتقا دا ارالاسقان زاماندا ءومىر سۇردىك. بىراق سوتسياليزم يدەيالارى جەر شارىن تۇگەل جاۋلاپ العان جوق قوي. سوندىقتان كەڭەس داۋىرىندە تۋعان ادەبيەتتىڭ اڭىزى سول كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەندەر ءۇشىن عانا اسەرلى بولعانى شىندىق.

ماعان «جاميلاعا» ۇقسايتىن شىعار­مالار قازاق ادەبيەتىندە نەگە كوپ دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى قازان توڭ­كەرىسىنەن باستالعان ايەل تەڭدىگى تاقى­رىبى سوعىس جىلدارىنداعى جەتىم-جەسىرلىككە ينەرتسيامەن قالاي كەلىپ قالعانىن ءوزىمىز دە بايقاماعان سە­كىل­دىمىز. ال سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ىق­پالىنداعى ەلدەردە بولماسا، الەم ادەبيەتىندە ونداي تاقىرىپقا مۇق­تاجدىق بولماعان سياقتى.

ء«جاميلا» پوۆەسىندە سوعىس جىلدارىندا كولحوزدىڭ ات ارباسىن ايداعان جاس بالا جولاي ۇيىنە قاراي بۇرىلادى. وسى كەزدە ەسىك الدىندا ورازىمبەت دەگەن باس كوتەرەر ازاماتتىڭ اپاسىنا دىگىرلەپ داۋىس كوتەرىپ تۇرعان ۇستىنەن تۇسەدى. سويتسە، جەڭگەسى ءجاميلانى ات اربا ايداۋعا شاقىرىپ كەلگەن كەلىسى ەكەن.

سەزىمگە قۇرىلعان سيۋجەت، كوڭىل قيمايتىن اياۋلى بەينەلەر، ولارعا قيانات ىستەگىسى كەلەتىن دوكىرلىك، ءبارى دە ەتەنە كورىنىستەر. ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن اششىلى-تۇششىلى ءومىردى وزىنە قايتا اڭگىمەلەپ بەرگەندە كوڭىلى بوساپ سالا بەرەتىن وقىرمان دا بوتەن ەمەس.

مىنە، وسى شىعارما ءبىزدىڭ كىشىگىرىم اڭىزىمىزعا اينالدى. بىراق الەمدىك كلاسسيكا بولىپ قالعان-قالماعانىنا ۋاقىت تورەشى. سەبەبى بۇدان دا اششى جازىلعان، ادام تابيعاتىنا بۇدان دا تەرەڭ بويلاعان، الەۋمەتتىك قايشى­لىق­تاردى بۇدان دا وتكىر سۋرەتتەگەن شىعارمالار العا ءتۇستى. ال كەزىندە ەل جاپپاي وقىعان ء«جاميلا» پوۆەسىنەن تاڭدايىمىزدا كەرمەك ءدام عانا قالدى.

مۇنى شىڭعىس ايتماتوۆ ءوزى دە ىش­تەي بايقاپ، باعامداعان سياقتى. ء«جاميلا» مەن «العاشقى مۇعالىمنىڭ» دەڭ­گەيىندە سۇيىكتى جازۋشى عانا بولىپ قالاتىنىن تۇسىنگەن ءتارىزدى. بۇل ارادا «ايتپەسە ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» بولا ما؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋىپ تۇر.

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ زامانىندا الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر شيرەگى عانا لەنيندىك سىيلىقپەن ولشەندى. ال تۇتاس الەم ادەبيەتىنىڭ ولشەمى نوبەل سىيلىعى بولدى. وسى نوبەل سىيلىعىن العانداردىڭ شىعارمالارىنا بەرىلگەن انىقتامالاردى ءبىر ءسۇزىپ شىققان­نىڭ وزىندە كوز الدىڭىزعا ايقىن كارتينا كەلەدى.

 ماسەلەن، «سيرەك كەزدەسەتىن جان مەن ءتان تازالىعىنا تولى بولعانى ءۇشىن» دەگەندەي باعانى «جاميلاعا» دا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق كەڭەس زاما­نىندا جەكە باستىڭ قايشىلىعى بولعانمەن، قوعام قايشىلىعى دەگەن بولعان جوق. جازۋشىلارعا ادام تابي­عاتىن اشقان­مەن، قوعام تابيعاتىن اشۋعا شەكتەۋ قويىلدى. سوندىقتان دا بۇل شىعارما جەكە ماحاببات لينياسى شەڭ­بەرىندە عانا كورىنىس تاپتى.

ء«جاميلا» پوۆەسى ءسوز جوق، جازۋشى­نىڭ ء«دۇر ەتكەن تالانتىن» ايقىن باي­قاتتى. بىراق ءبىز ودان دا گورى «اق كەمە» پوۆەسىنە كوبىرەك كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك سياقتى. مۇنداعى اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن ايتۋعا بولمايتىن بالانىڭ تاعدىرى الدەبىر استارعا مەڭزەمەي مە؟

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى دە اكەسى تۋرالى ايتۋعا بولمايتىن بالا بولىپ ءوستى ەمەس پە؟ جازۋشىنىڭ كىشكەنە كۇ­نىندە حالىق جاۋى بولىپ ۇستالىپ، اتى­لىپ كەتكەن. ءبىز بويلاي الماعان ءيىرىمنىڭ تەرەڭىندە سول قاسىرەتتى جىل­دار­دىڭ تابى جاتقان جوق پا؟ مىنە، بالا باسىنداعى اششى تاعدىردىڭ اعىسى قايدا تارتادى!

ءبىز كەڭەس زامانىندا ليريكالىق دۇنيەلەرگە بەيىمدەلگەن وقىرمانبىز.

ايتماتوۆ اشىق تاقىرىپتارعا بارا باستاعاندا كەيبىرەۋمىزدىڭ توسىرقاي قابىلداعانىمىز سودان بولسا كەرەك. بەينە ايتماتوۆ جاڭا كەڭىستىككە شىعىپ كەتىپ، ءبىز ءوزىمىز ەسكى وقىرمان دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ءتارىزدىمىز.

ال ايتماتوۆتىڭ كەيىنگى روماندارىن «شىندىقتى تابۋ جولىنداعى تابان­دىلىعى ءۇشىن»، «كوركەم شىعار­مالارىنىڭ بيىك يدەاليزمى ءۇشىن»، ءتىپتى نەمەسە «ورتالىق ازيا ادەبيەتىنە جاڭا ءداۋىر اكەلگەنى ءۇشىن» دەپ باعالاۋعا بولاتىن سياقتى. مۇنىڭ العاشقى ەكەۋى نوبەل سىيلىعىن العان شىعارمالارعا بەرىلگەن قىسقا جول انىقتامالار.

ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ەكى كەزەڭىن «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تار­عىل توبەت» ءبولىپ تۇر. «تەڭىز جاعالاي جۇگىر­گەن تارعىل توبەت» الەمدىك دەڭگەيدە بەستسەللەر بولۋعا ابدەن لايىق شىعار­ما. وندا بەستسەللەر بولۋعا لايىقتى شارت­تاردىڭ ءبارى بار. ەڭ باستىسى، پوۆەست قاي جاستاعى وقىرمان ءۇشىن دە وتە قىزىقتى وقىلادى.

ۇرپاق جالعاستىعى تۋرالى ۇلكەن پريتچادا قۇدايلىق، حاديستىك، مىسالدىق سارىن بار. جازۋشى قالامىنان ۇلى اڭشى، ۇلى تەڭىز، ۇلى تۇمان دەگەن اسقاق اتاۋلار بەكەر تۋىپ وتىرعان جوق. ول ونسىز دا ۇلكەن مۇراتتار جولىندا جاندارىن قۇربان ەتكەن تەڭىز اڭشىلارىنىڭ رومانتيكالىق ءومىرىن بيىك سانا دەڭگەيىنە الىپ شىعىپ وتىر.

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كەيىنگى روماندارى وسى دەڭگەيدەن تۇسكەن جوق. ءبىر عانا ماڭگۇرت يدەياسى الەم ادەبيەتىنە ۇلكەن جاڭالىق بولىپ قوسىلدى. الەم ادەبيەتشىلەرىنىڭ ادامزات ساناسىنداعى جاڭا قۇبىلىستارعا بەرگەن ءتۇيىندى باعاسى رەتىندە قابىلداندى.

بىراق وعان وسى شىعارمالارى ءۇشىن بەرىلۋى مۇمكىن دەگەن نوبەل سىيلىعى بەرىلگەن جوق. ونىڭ دا مىڭ ءتۇرلى استارى بارىن ءىشىمىز سەزەدى. ايتماتوۆ قاي جۇيەنىڭ جازۋشىسى دەگەن سۇراق ءالى دە الدان شىعا بەرەرى ءسوزسىز. الايدا ءبىز «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەگەن ءوز باعامىزدان اينىماق ەمەسپىز.

 

اڭگىمەنى جۇرگىزگەن

مارجان ءابىش،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار