– بەينەلەپ ايتقاندا, ايتماتوۆ شىعارمالارىن وقىپ بولعان سوڭ, اي ۇستىندە بىرەۋ وتىرعانداي سەزىممەن اسپانعا كوز سالاسىز, سول ايدان ەسسىزدىك پەن قۇسانىڭ, ۇمىتىلعان قاسيەتتەردىڭ بەلگىسىندەي نايمان انانىڭ اق ورامالىن كورگەندەي بولاسىڭ. ايتماتوۆ قالامىنىڭ وسى سيقىرى, ادام جانىن تەبىرەنتەتىن جۇمباق قۋاتى بارلىق شىعارمالارىنا بىردەي بەرىلدى مە؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ايتماتوۆ – كوسميكالىق كەڭدىكتەردىڭ, ياكي ينتەللەكتۋالدىق بيىكتىك پەن ادامدىق تەرەڭدىكتەردىڭ ادامى. تاڭعالاتىن ءبىر دۇنيە, ايتماتوۆتىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگى ومىردەن وتكەن سوڭ بۇرىنعىدان دا انىعىراق بايقالۋدا. ونىڭ جازۋشىلىق, گۋمانيستىك قادىرى اسقاقتاپ بارادى.
بەكەن ىبىرايىم:
– قاي قالامگەردىڭ دە ينتۋيتسياسى, ينتەللەكتىسى شىعارمالارىنان اركەلكى دەڭگەيدە بەلگى بەرەدى. كوپ قۇپيا جۇيەلى ەڭبەككە, كوڭىل كۇي شابىتىنا, ت.ب. كەشەندى اسەرلەرگە بايلانىستى. ەندەشە, قۇلشىنعان قالامنىڭ قىزۋى مەن قۋاتى قاي شىعارمانىڭ دا كوركەمدىك الەمىنە اسەر ەتپەي قالۋى مۇمكىن ەمەس.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ايتماتوۆ شىعارمالارى – ادەبي كوركەمدىگى, تەرەڭ پسيحولوگيزمى, ينتەللەكتۋالدىق پوتەنتسيالى تۇرعىسىنان الەمدىك ادەبيەتتىڭ فەدور دوستوەۆسكي, دجەك لوندون, ەرنەست حەمينگۋەي, ميحايل شولوحوۆ, گابريەل گارسيا ماركەس سەكىلدى الىپتارىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى دەگەن تۋىندىلارىنان ەشبىر كەم سوقپايتىن ادامزاتتىق قۇندىلىقتار. ال وسىنداي بيىككە كوتەرىلگەن ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ وقىرمانداردى ەرىكسىز باۋراپ الاتىن سيقىرى نەدە دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق, مەنىڭشە, ەڭ الدىمەن ونىڭ كوكىرەگىن جارىپ شىققان تۋىندىلارىندا سۋرەتتەلەتىن ومىرلىك سيتۋاتسيالاردىڭ بارىنشا شىنشىلدىعىندا, ولاردىڭ سىرشىل ليريزمىندە, ادامزاتقا ورتاق گۋمانيتارلىق پروبلەمالاردى جۇرتتان بۇرىن اڭعارا بىلەتىن, سەزە بىلەتىن زەرەكتىگىندە.
جالپى, گۋمانيتارلىق پروبلەمالار دەگەننەن شىعادى, ەگەر ادامزات, ونى باسقارىپ وتىرعان قازىرگى ات توبەلىندەي ازعانتاي ەليتا نەگىزىنەن ەڭ الدىمەن ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زاماننىڭ ەڭ كوكەيكەستى رۋحاني ماسەلەلەرىن شەشىپ الماي, تەك قوعامنىڭ تەحنولوگيالىق دامۋىن كۇيىتتەپ كەتە بەرەتىن بولسا, بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبارىمىزدى تىعىرىققا اپارىپ تىرەمەي قويمايدى, ءتىپتى مۇنداي بىرجاقتى دامۋدىڭ اقىرى ءبىزدى پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى اپاتقا اكەلۋى مۇمكىن. دەمەك, تۇمسىعىنا اتومدىق بومبالار ورنالاستىرىلعان, جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭداعان كيلومەتر قاشىقتىققا جارىققا ءتان جىلدامدىقپەن ءاپ-ساتتە جەتىپ بارىپ, دىتتەگەن نىسانالارىنىڭ ك ۇلىن كوككە ءبىر-اق ۇشىراتىن جويقىن بالليستيكالىق راكەتالاردى ويلاپ تاپقان زور تەحنيكالىق سانا يەلەرىنىڭ ءبىر كۇنى جەر اتتى پلانەتامىزدىڭ ويپان-تويپانىن شىعارماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماسا كەرەك. سوندىقتان دا, اسىلى, ەندى الداعى ۋاقىتتاردا, كۇننەن-كۇنگە الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي قاۋىپ-قاتەرلەر ۋشىعىپ تۇرعان مىنا زاماندا – سايلاۋشىلاردىڭ مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ۇيىمدارىنىڭ تىزگىنىن گۋمانيتاريلەرگە بەرگەنى دۇرىس بولار ەدى.
قازىرگى مىناۋ ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان كەزەڭدە ادامزاتتى الدان كۇتىپ تۇرعان وسىنداي داعدارىستاردى كۇنى بۇرىن سەزىپ, ولاردى كوركەمدىك ءارى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان بارىنشا جەتەمىزگە جەتكىزىپ بەينەلەپ بەرە الاتىن ايتماتوۆ سەكىلدى الىپ سۋرەتكەرلەردىڭ بولماۋى نەمەسە بولسا دا تاپشى بولۋى ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىزدىڭ دۇرىس جولمەن دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى بولىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ەستەرىڭىزدە بولار, XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا دۇنيەگە كەلگەن ايتماتوۆ شىعارمالارىندا بەينەلەنگەن تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنان پايدا بولعان ەكولوگيالىق اپاتتار مەن ماڭگۇرتتىك دەپ اتالاتىن ساياسي-الەۋمەتتىك فەنومەننىڭ سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ وقىرماندارىنا اشىق كۇندەگى نايزاعايداي اسەر ەتىپ, جاپپاي توعىشارلانۋعا بەت العان سوتسياليستىك رەاليزم ۇردىسىندە تاربيە العان كەڭەستىك, كوممۋنيستىك سانا يەلەرىن ۇلكەن رۋحاني كاتارسيسكە تۇسىرگەنى. سوندىقتان دا شىڭعىستىڭ «بوراندى بەكەت», «جاڭعىرىق» (جاڭعىرىق دەگەن ءسوز – ومونيم, ونىڭ ءبىرىنشى ماعىناسى ورىسشا ەحو بولسا, ەكىنشى ماعىناسى اعاش جاراتىن نەمەسە ولىمگە كەسىلگەن قىلمىسكەرلەردىڭ باسىن شاباتىن دوڭبەك, كەسپەلتەك بورەنە اعاش دەگەندى بىلدىرەدى) روماندارى كەزىندە كەڭەس قوعامىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەزونانس تۋدىرعان بولاتىن.
– جالعىزدىق كونتسەپتسياسى ايتماتوۆ شىعارمالارىندا كۋلتتىك وبرازدار تۋدىردى. ايتماتوۆ «جالعىزدىعىنىڭ» ءمانى نەدە؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ايتماتوۆ ءوزى جايلى, ادامدىق, تۇلعا رەتىندەگى تاعدىرى جايلى ءوز شىعارمالارىندا ازداپ ايتىپ كەتتى. بىراق سولاردىڭ اراسىنداعى ايداي اشىق انىعى شىقاڭنىڭ تۇلعالىق, ادامدىق قاسيەتىنە جاقىنى كوسموس موناحى, ياعني فيلوفەي بولدى. مەن فيلوفەيدى ايتماتوۆتىڭ مەتافورا رەتىندەگى پورترەتى دەپ تۇسىنەمىن. وسى جايلى شىڭعىس اعا «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىندا ابدەن قىزىقتى جازدى.
جالعىزدىق – ءبىزدىڭ زاماننىڭ ەڭ كەڭ تارالعان ينتەللەكتۋالدى دراماسى. ونىڭ سەبەبىن ءبىر سوزبەن ءتۇسىندىرۋ قيىن. ەڭ نەگىزگى سەبەبى – ءبىر كەزدەردە ميلليونداعان ادامنىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت وتىن جاققان الەۋمەتتتىك جانە ساياسي يلليۋزيالاردىڭ ىسكە اسپاعانى, وتكەن زاماننىڭ سوڭىندا ءبىرجولا قيراعانعا ۇقسايدى. باسقاشا ايتقاندا, رۋحاني داعدارىس, ونىڭ ىشىندە دىندەر قاقتىعىسى ارقايسىسىمىزدى مورالدىق تۇرعىدان تىعىرىققا تىرەدى. ءوز جانىمىزدى مازالاعان سۇراقتارعا جاۋاپ تاپپادىق. ماسەلەن, حەمينگۋەيدىڭ ومىرىنە قاراڭىز. سەليندجەر, يۋكيو ميشيما, ماركەس... ورىس اقىنى يۋري كۋزنەتسوۆتىڭ: «يا ۆ پوكولەنە درۋگا نە ناشەل...» دەگەن جولدارى ءدال ايتماتوۆ حاقىندا ايتىلعانداي.
بەكەن ىبىرايىم:
– جالعىزدىق «ماسەلەسى» – جەر پلانەتاسى حالىقتارىنىڭ فولكلورىندا دا, جالپى الەم ادەبيەتىندە دە ازەلدەن بەرى ءارتۇرلى ىڭعايدا سيپاتتالىپ, سارالانىپ كەلە جاتقان تانىس گاپ. دەگەنمەن, عىلىمي وي مەن كوركەمدىك ويدىڭ ءوزارا ىقپالداسا دامۋىنا سايكەس XIX عاسىردان باستاپ, كوركەم تۋىندىلاردىڭ مازمۇندىق ەرەكشەلىگىنە الۋان راكۋرستا, قيلى ماقساتتا زور اسەر ەتكەنى ءمالىم. ەر تارعىننىڭ مەرتىككەن ءساتى نەمەسە تولەگەننىڭ اسپاندا ۇشقان التى قازعا مۇڭ شاعۋى سەكىلدى وقيعالىق-پسيحولوگيالىق ءسات-ەپيزود ۇلگىسىندە قالماي, مازمۇننىڭ اجىراماس, تابيعي ەستەتيكالىق, وزەكجاردى سىرى مەن شىندىعىنا اينالدى.
ادام مەن بولمىستىڭ, ادام مەن قوعامنىڭ, ادام مەن مەملەكەتتىڭ, ادام مەن ادامنىڭ وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى قارىم-قاتىناستارىنان تۋىندايتىن قايشىلىقتار مەن ۇيلەسىمدەر قيساپسىز. سول تاراپتان جەكە تاعدىر مەن سوعان تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەر ەتەتىن ىقپالداردى سول داۋىرگە ءتان كەزەڭدىك نەمەسە جالپىۋاقىتتىق كونتەكستە بايىپتاۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرعان – زاماننىڭ كۇردەلى, سان سالالى قۇبىلىستارى. كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن كەلەشەك تاعدىرىنا – شامامەن جوبالانعان, بۇعان دەيىنگى سالىستىرمالى تۇردە داعدىلى, ۇيرەنشىكتى سەزىلگەن دۇنيەگە ەندى ويدا جوقتا جارق ەتكەن جاسىنداي توسىن ساۋلە تۇسىرگەن, ايتىپ بولماس, اڭعارىپ بىتپەس اۋىر زاردابىن تيگىزگەن يدەيالىق ۇمتىلىستار قاقتىعىسى اسىرەسە XX عاسىردا جان شىداتپاي اسقىندى, تاكتيكاسى تابىلعانىمەن, ستراتەگيالار قارسىلىعى شيەلەنىسە ءتۇستى. ءبىر عاسىردا عانا تۇتانعان ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحتىڭ تىعىرىعىنان, الاساپىرانىنان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر ەتتى. ەندى بۇرىنعى كوزتانىس جالعىزدىق فيلوسوفيادا دا, ادەبيەت پەن ونەردە دە ايرىقشا كوركەمدىك كاتەگورياعا اينالىپ, ءتۇرلى «يزمدەردىڭ» تارالۋىنا تۇرتكى بولدى. ءومىردىڭ ءبىر قاراعاندا, قاراپايىم سياقتى, ال تۇپتەپ كەلگەندە, تامىرلارى ابدەن ماتاسقان دا شاتاسقان, الداۋ مەن اداستىرۋعا قولايلايتىن مۇمكىندىكتەرىن بارلاۋ-بايىپتاۋ ادەبيەتتىڭ پروبلەمالىق وزەكتىلىگىنە الابوتەن اسەر ەتتى. ەندەشە, زامانىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى, ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىنە قاشاندا زەر سالىپ, ۇنەمى وڭتايلى شەشىمىن, لايىقتى جاۋابىن ىزدەگەن ويشىل سۋرەتكەردىڭ شىعارمالارىندا جالعىزدىقتىڭ الۋان سيپاتتاعى مازمۇندىق-ەستەتيكالىق بىرلىك رەتىندە بىرەگەي كونتسەپتسيالىق سيپات الۋى زاڭدى بولاتىن.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– نەگىزىنەن جالعىزدىق دەگەنىمىز بار ادامنىڭ باسىندا بار جاعداي عوي. سوندىقتان دا اتامىز قازاق: «قۇداي – جالعىز, مەن – جالعىز» نەمەسە «اتادان ون بولساڭ دا, ءار باسقا – ءبىر جالعىزدىق» دەيدى. مەنىڭشە, جالعىزدىقتان قاشۋدان دا, ۇرەيلەنۋدىڭ دە قاجەتى جوق سەكىلدى. مۇمكىن ول – ادامنىڭ سانالى ينديۆيد رەتىندە دامۋىنىڭ ەڭ باستى شارتى بولۋى. ءتاڭىرىمىز ءبىزدى ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز جاساۋىمىز ءۇشىن, تىربانىپ تىرشىلىك ەتۋىمىز ءۇشىن, اقىرىندا ءوزىنىڭ الدىنا باراردا ءبىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن وسىلاي جاراتقان شىعار. مەنىڭشە, ش.ايتماتوۆ – وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن سۋرەتكەر.
– ادامدى جانۋاردان ءبولىپ قارامايتىن اۆتور تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت, بالىقشى شال, گۇلسارى مەن قارانار سىندى تاعدىرلى ءھام جالعىز جانۋارلاردى كەيىپكەر قىلۋىندا قانداي ادەبي استار بار؟ جانە بۇل كوركەم شىعارمادا قانشالىقتى ۇتىمدى ءتاسىل؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ايتماتوۆ و باستان جانۋارلاردى ادامداردان ءبولىپ قاراعان جوق. مەنىڭشە, دۇنيەگە كوزقاراسى جاعىنان شىڭعىس ايتماتوۆتى جاڭا ءداۋىردىڭ فرانتسيسك اسسيزسكيى سياقتى تۇلعا دەپ ەسەپتەيمىن. البەتتە, شىڭعىس فرانتسيسك سياقتى ۇلى بولمادى. بىراق ات پەن تۇيەنى, اسپانداعى قىران بۇركىتتى, تۇزدەگى قاسقىرلاردى جاقىنىم, تاعدىرلاسىم دەپ سەزىندى. ولاردىڭ وبرازىن سۋرەتتەدى. بەينەلەگەندە دە تازا ءھام پاك ماحابباتتى جانىمەن كورسەتە الدى. ايتماتوۆتىڭ تالاسسىز گۋمانيزمى, مىنە, وسىندا.
بەكەن ىبىرايىم:
–تاعدىر مەن بولمىستىڭ سان سىرلى, سان قىرلى ساباقتاستىعى مەن قايشىلىقتارىن سيمۆولدىق ءمانى بار ايرىقشا «كەيىپكەرلەر» ارقىلى پايىمداۋ مەن بەينەلەۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مول. ادام تاعدىرىن, تانىمداعى جاڭعىرۋلارىن, قوعامدىق بولمىستىڭ داۋىرلىك كەلبەتىن كوركەمدىك بايىپتاۋدىڭ وزىندىك ۇلگىسى رەتىندە پايدالانۋ – قالامگەردىڭ كوركەمدىك ويلاۋىنىڭ «كۋاسى» ءارى ماقساتتى ۇمتىلىسىنىڭ ناتيجەسى. كەڭەستىك داۋىردە اشىق ايتۋعا ەرىك بەرىلمەيتىن اقيقاتتى ايشىقتاۋدا, ايتۋدا مەگزەۋ, استارلاۋعا ۇشتاساتىن كەيىپكەرلەردىڭ وزىندىك بولجالدى نىساناسى مەن استارلى مازمۇنمەن بايىعان سالماعى بولعانى ايان.
مۇنداي ءتاسىلدى قولدانعاندا, باسقاشا ايتقاندا, استارلاۋ مەن تۇسپالداۋدا «قولعا ۇستارلىقتاي» ناقتىلىق ماردىمسىز سەزىلگەنىمەن, ەمەۋرىن, يشارا ارقىلى نەبىر قيان, قيىردى قيالمەن شارلاۋعا ۇشىراتىن قيسىن جەتكىلىكتى. البەتتە, دەرەكسىزدىك, ب ۇلىڭعىرلىق ءجون-جوسىقسىز جوسىعان, ساۋ باستى سارساڭعا سالاتىن بۇلدىر-بۋالدىر ەلەستەر الەمىنە ۇلاسىپ كەتسە, ارينە ءسوز باسقا. كوركەمدىك لوگيكاسى سىڭارەزۋلەپ, بەت الدىنا لاعىپ كەتپەيتىن, تياناعى مىزعىمايتىن, ەستەتيكالىق اڭسارى مازداعان, ناعىز كوركەمدىك بىرلىككە اينالسا, شىندىقتى بايىتا تۇسەدى. ادەبي استار دەگەنىڭىز وسى شىندىقپەن تىكەلەي ساباقتاس. ال ۇتىمدىلىعى شەبەرلىككە بايلانىستى. مىسال كەلتىرۋ, تالداۋ – ارنايى, جەكە زەرتتەۋدىڭ جۇگى.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ايگىلى قىرعىز جازۋشىسى ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا جانۋارلاردى ادەيى ادامداندىرادى (وچەلوۆەچيۆاەت). ونداعى ماقساتى, بىرىنشىدەن, ولاردىڭ ءومىرىن, تىرشىلىگىن سولاردىڭ يەلەرى – ادامدارمەن بايلانىستىرۋ بولسا, ەكىنشىدەن, ولاردىڭ اۋىر تىرشىلىگىن وقىرماندارعا تۇسىنىكتىرەك ەتە ءتۇسۋ.
يسلام ءدىنىن زەرتتەگەن عۇلامالار ادامدى «حاليفا (ورىنباسار)» دەپ اتايدى. قۇراندى وسى تۇسىنىك باسىنان اياعىنا دەيىن كوكەي وتەدى دەيدى ولار. دەمەك, ادام جاراتۋشىنىڭ جەردەگى ورىنباسارى بولسا, وعان ارتىلاتىن سەنىم دە, جۇكتەلەتىن مىندەت تە وتە زور بولىپ شىقپاي ما؟ ەندەشە, ءتاڭىرىسى باسقا جاراتىندىلارىنان ەرەكشەلەپ, سانالى ينديۆيد ەتىپ جاراتقان جارعاق قۇلاقتى, جالپاق باستى پەندەڭىز مىنا جەر اتتى پلانەتاداعى كۇللى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ – تاۋلار مەن تاستاردىڭ, بۇلاقتار مەن وزەندەردىڭ, تەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردىڭ, ولاردىڭ باۋرايلارى مەن جاعالاۋلارىن مەكەن ەتەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنىڭ, ياعني بۇتكىل فلورا مەن فاۋنانىڭ ساۋ-سالاماتتىعىنا جاۋاپتى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ش.ايتماتوۆ ادامداردىڭ جەر بەتىندەگى وسى ءبىر ۇلى ميسسياسىن جان-جاقتى اشا ءتۇسۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ شىعارمالارىنا ادامدارمەن قاتار الاتاۋ مەن ىستىقكولدى دە, قارانار مەن گۇلسارىنى دا, تاسشاينار مەن اقبورىنى دە ءبىر-ءبىر كەيىپكەر ەتىپ الا وتىرىپ, الەمدەگى اللا تاعالا جاراتقان ۇلى بىرلەسىك پەن ۇيلەسىم سالتانات قۇرعان تابيعي قالپىندا سۋرەتتەيدى. سوندا عانا بارىپ بولمىستىڭ شىندىعى بۇتىندەلە تۇسەدى.
– مومىن قارت پەن ءابۋتالىپ ۇستازدى, ياكي بوراندى ەدىگە مەن مالشى تانابايدى نەمەسە التىناي, ءجاميلا, بەگىمايلاردى نە بايلانىستىرادى؟ ورتاق حاراكتەرلىك مىنەز بار ما؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ءابۋتالىپ پەن تانابايدى, التىناي مەن ەدىگەنى جاقىنداتىپ تۇرعان ءبىر دۇنيە بار. ماحاببات. بۇل كەيىپكەرلەردىڭ ءبارىنىڭ سەزگەنى دە, كورگەنى دە ماحاببات. ايتماتوۆ فيلوسوفياسىنداعى ماحاببات كونتسەپتىسى – بولەك ءھام ەرەك ۇعىم. ونىڭ ماحاببات كونتسەپتىسىنە گەدونيزم, قاسىرەت پەن تراگەديا, ءتىپتى ءومىردىڭ قىزىق شاقتارى دا كىرەدى. تراگيزم – ايتماتوۆتىڭ ومىرلىك كوزقاراسىنىڭ نەگىزى, ءتىپتى ىرگەتاسى دەسەك بولادى.
ءومىرىنىڭ سوڭىندا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا قالامگەر: «ليۋبوۆ – بوگينيا بۋدۋششەگو. بەز ليۋبۆي نە موجەت بىت بۋدۋششەگو ۋ چەلوۆەكا. ليۋبوۆ – وسنوۆا جيزني. نە بۋدەت ليۋبۆي – نە بۋدەت سۆيازاننىح س نەيۋ ستراستەي̆. ي جيزن چەلوۆەكا ستانەت وپۋستوشەننوي̆. ي پوتوم, نە بۋدەت ليۋبۆي – نە بۋدەت دەتەي̆, فاكتورا, سۆيازۋيۋششەگو ناس س بۋدۋششيم. ۆسە, چتو دانو پريرودوي̆, زۆەزدامي, كوسموسوم, – ليۋبوۆ ۆ سەبيا ۆكليۋچاەت. ليۋبوۆ – ەتو سيمفونيا, توچنەە, ميروۆايا سيمفونيا», – دەگەن ەدى.
بەكەن ىبىرايىم:
– «بايلانىستىراتىن», ۇندەستىرەتىن – رۋحاني تازالىققا ۇمتىلۋ, ءوز كەزىنىڭ كۇردەلى قايشىلىقتارىنىڭ تەلەگەيىندە قارمانىپ ءجۇرىپ, ءوز باقىتىن تابۋعا, ادىلەت ىزدەۋگە قۇلشىنۋ. الەم ادەبيەتىندە كەيىپكەرلەردى «تۋىستاستىراتىن» مىنەزدەر كوپ-اق. فيلوسوفيادا دا, پسيحولوگيادا دا, ادەبيەتتە دە بۇعان مىسالدار از ەمەس.
– ايتماتوۆتى كەڭەستىك جۇيەنىڭ سوڭعى جازۋشىسى دەپ ايتا الامىز با؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ايتماتوۆتىڭ ومىرلىك جانە شىعارماشىلىق جولىنداعى باستى دۇنيە – ول ناعىز كەڭەس جازۋشىسى بولا الدى. «كەڭەس ادامى» دەگەندى قالاي تۇسىنەمىز؟ مۇنداعى بار گاپ ۇشى-قيىرسىز ۇلى دەرجاۆا كەڭەس وداعى مەن شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر داۋىرگە تاپ كەلۋىندە. ادامزاتتىڭ ءبىر تۇتاستىقتا, اجىراماس بىرلىكتە بولۋىن قالاعان ايتماتوۆ ءۇشىن كەڭەس يمپەرياسى ادامدىق, گۋمانيستىك تاجىريبە بولدى. راس, ونىڭ كەڭەس وداعىمەن قارىم-قاتىناسى – امبيۆالەنتتى قاتىناس بولدى. سودان كەيىن ريزاشىلىق تا, نارازىلىق تا, ءسۇيۋ دە, جاتىرقاۋ دا, كەرەك بولسا, جەك كورۋ دە بولدى. يمپەريانىڭ ءىرى سىنشىلارىنىڭ ءبىرى بولسا دا, شىڭعىس اعا شىنىنا كەلگەندە وداقتىڭ ءبىر زاماتتا قۇلاپ كەتۋىن قالاعان جوق. ءدال وسى ءۇشىن ايتماتوۆتى «يمپەريانىڭ سوڭعى جازۋشىسى» دەسەك قاتەلەسپەيمىز. «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانىن قايسىبىر دەڭگەيدە وسى ۇلى يمپەريانىڭ كۇيرەۋىن جوقتاعان رەكۆيەم جانە وتكەن داۋىرمەن قوشتاسۋ زارى دەپ سانايمىن. روماننىڭ باس قاھارمانى ارسەن سامانچين دا قازا تاۋىپ, كۇيرەگەن ءبۇتىن ءبىر ءداۋىردىڭ سوڭىنان بىرگە كەتتى.
بەكەن ىبىرايىم:
– «يمپەريا», «كەڭەستىڭ سوڭعى جازۋشىسى» دەگەن پايىم-بايلامدارعا بايلانىستى ءبىرىن ءبىرى قولدايتىن دا, ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعاراتىن دا جاۋاپتار از ايتىلماسا كەرەك. دەگەنمەن, «سوڭعى» دەگەنگە كەلىسە قويۋ قيىن. ەگەر باسقالار كوز جەتكىزىپ, دالەلدەي السا, بۇل پىكىرىمنەن باس تارتا الامىن. قالاي دەگەنمەن, قاي پىكىر دە ايقىندالعان, مىسالى مەن دالەلى جەتكىلىكتى شىندىققا سۇيەنەدى عوي. ونى دا قاتىپ قالعان قاعيدا دەپ قابىلداۋعا بولماس. ارقيلى سەبەپتەر ىقپالىنان تۋعان وتپەلى, ۋاقىتشا «لەبىز» بە, اقي-تاقي ايقىنداپ, كوڭىل ۇيىعان تۇجىرىمى ما, سونى دا ەسكەرگەندە, تارتىنىپ قالاسىز. شىڭعىس ايتماتوۆتى «نەگە سوڭعىسى» دەسەك, جاۋاپ تابىلار-اۋ, الايدا كىم قاي تۇرعىدان, قانداي ماقساتپەن, قاي دەڭگەيدەن پىكىر ايتقانىن ەسكەرگەندە, ەموتسيالار مەن تولعانىستار شارپىلىستارىنىڭ بىرازعا «شاباتىنىن» دا شامالاۋعا بولار. دەگەنمەن, باسقاسىن ايتپاعاندا, مىزعىماس كريتەري رەتىندە ەڭ الدىمەن جۇگىنەرىمىز قايسىسى: سول داۋىردە ءومىر سۇرگەنى مە, الدە سول كەزەڭ تالابىنا بەيىمدەلگەنى مە, ت.ت. تەگىندە, «سوڭعى» دەپ تۇجىرۋ – اسىعىستىق. «سوڭعىدان» كەيىن تاعى دا جاڭا «سوڭعى» كەلمەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماسا كەرەك. كەزەڭدىك, سامال ەموتسيا, جەل ەموتسيا تاستاي تاپجىلمايتىن تۇجىرىم ەمەس.
تاعى دا بۇرىلىپ قاراساڭىز, «كەڭەستىڭ سوڭعى قالامگەرلەرى» كەشەگى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىندا ءالى دە بار ەكەنى راس. ولاي بولسا...
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ايتماتوۆ كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن يمپەريانىڭ يدەولوگياسىنا ەمەس, ادامزاتتىڭ شىنايى يماندىلىققا نەگىزدەلگەن ۇلى مۇراتتارىنا قىزمەت ەتتى, سوندىقتان دا ونى كەڭەستىك يمپەريانىڭ سوڭعى جازۋشىسىنا بالاۋ شىندىققا قيانات بولار ەدى.
– جازۋشىنىڭ سوڭعى رومانى «تاۋلار قۇلاعاندا» ۋاقىتىندا ءوز باعاسىن الا المادى. اقىرعى تىنىستىڭ وقىرمان مەن ادەبيەتشىلەر اراسىندا تالقىلانباۋىنا نە سەبەپ بولدى؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ءيا, بۇل پوستمودەرنيستىك رومان وقىرمانداردىڭ دا, سىنشىلاردىڭ دا لايىقتى باعاسىن الا المادى. نەگىزگى سەبەپ – عالامدىق داعدارىس بولدى. رومان وقىرمان كىتاپتان الىستاپ قالعان تۇستا جارىققا شىقتى. ەكىنشى جاعىنان, رومان ايتماتوۆتىڭ كوركەمدىك-ەستەتيكالىق جاعىنان, ستيلدىك جاعىنان, كونتسەپتۋالدىق جاعىنان كوركەمدىك دەڭگەيگە جەتپەي قالعان بىردەن-ءبىر شىعارماسى بولدى. بىراق ۇلى يمپەريانىڭ جوعىن جوقتاعان, عالامدىق داعدارىستىڭ گۋمانيتارلىق كەساپاتتارىن العاشقى بولىپ باعالاعان شىعارما وسى «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانى ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك.
بەكەن ىبىرايىم:
– «تاۋلار قۇلاعاندا» رومانى كەزىندە قولىما تۇسە قويمادى دا, وقي الماي قالدىم. ال كەڭىنەن تالقىلانباۋىنا سەبەپ كوپ شىعار. كەزىندە كەڭەس وداعى جەر جۇزىندەگى ەڭ وقىرمانى كوپ ەل ەدى, كەيىن ادەبيەتكە دەگەن تازا, شىنايى ىنتا-ىقىلاستى بەيباستاق, بەرەكەسىز بۇقارالىق اقپاراتتار تاسقىنى, دۇمبىلەز, ورتاقول عانا تۋىندىلاردى الەم ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك تۋىندىسى دەپ, كوپە-كورنەۋ وتىرىك ماقتاپ ناسيحاتتاپ, قالىڭ وقىرماندى اداستىرۋ مەن تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعى باسىپ كەتكەن بولار.
– ايتماتوۆ قالامىنا, ايتماتوۆ جازۋىنا عانا ءتان بەلگىلەر قانداي؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– مەنىڭشە, وسى ورايدا ايتماتوۆتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى دەپ ويلايمىن. بۇگىنگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كوتەرگەن شىقاڭ عوي. «قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن جارالعان جەر پلانەتاسىن ساقتاي الامىز با؟» دەپ پروبلەمانى توتەسىنەن قويعان قازاق پەن قىرعىزدىڭ ورتاق پەرزەنتى ايتماتوۆ قوي. مەن ونى پۋشكين جازعان ماندەگى پايعامبار («پروروك») جازۋشى دەپ سانايمىن. ايتماتوۆسىز ادامزات – ءبىر دۇنيەسى كەم ادامزات.
بەكەن ىبىرايىم:
– بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى شىقاڭنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە دە, كەيىن دە تالاي ايتىلعان, جازىلعان, سوندىقتان قايتالامايىن. نەمەسە ارنايى ماقالا جازۋ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاجەت.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ايتماتوۆ قالامىنا ءتان بەلگىلەر, ەڭ الدىمەن, شىنايىلىق, سىرشىل ليريزم, پلانەتارلىق دەڭگەيدەگى ويلاۋ جۇيەسى. ول شىندىقتى سۇلۋلىقپەن ۇشتاستىرا بىلگەن سۋرەتكەر. ەگەر ش.ايتماتوۆتىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى الەمى سۇلۋ بولىپ كەلسە, ونىڭ سەبەبىن وسى جازۋشىنىڭ جان سۇلۋلىعىنان ىزدەگەيسىز. الەمگە ايگىلى فلوبەر ءوزىنىڭ باۆاري حانىم دەپ اتالاتىن سۇيىكتى كەيىپكەرى ولگەندە: «بۇل – مەن عوي!.,» دەپ, بەكەردەن-بەكەر اعىل-تەگىل بولىپ جىلاعان جوق, ويتكەنى ول وسى ءبىر سۇيكىمدى, ءارى باقىتسىز ايەلگە ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولشەگىن بەرىپ ەدى عوي قانشاما ايلار بويى وسى تۋىندىنى جازىپ وتىرىپ. ەندەشە اياۋلى ءجاميلا مەن دانياردى دا, «بوراندى بەكەتتەگى» ەدىگە مەن «اق كەمەدەگى» بالانى, «جاڭعىرىقتاعى» بوستوندى دا شىڭعىستىڭ ءوزى دەپ ۇققانىمىز ءلازىم.
– ول ءوزىن حح عاسىر ادامى دەپ ەسەپتەدى. ايتماتوۆ جاتسىنعان جاڭا عاسىردا كوركەم ادەبيەت قايتا وركەندەپ, ايتماتوۆشىلدار تۋى مۇمكىن بە؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– البەتتە, مۇمكىن.
بەكەن ىبىرايىم:
– ءبارى دە مۇمكىن, «مۇمكىن» بولماۋى دا عاجاپ ەمەس.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ەگەر «ادەبيەت – ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ جانى بولسا», ادامزات ءتىرى تۇرعاندا كوركەم ادەبيەت ولمەيدى. ادام بالاسىنىڭ بويىنداعىلاردىڭ ىشىندەگىسىنىڭ ەڭ اياۋلىسى – ونىڭ سەزىمى. قازىرگى زاماندىق روبوتتار اقىلدى الماستىرعانمەن, ادامنىڭ سەزىمدەرىن الماستىرا المايدى, دەمەك, كەلەر زاماننىڭ ءوز اۋەزوۆتەرى مەن ايتماتوۆتارى تۋارى زاڭدىلىق دەپ ۇعۋىمىزعا بولادى.
– ونىڭ شىعارمالارى عالامنىڭ 165 تىلىنە اۋدارىلىپ, جالپى 67 ميلليوننان استام دانامەن 130 ەلدە جارىق كوردى. يۋنەسكو-نىڭ مالىمەتىنشە, ولار 1998 جىلى 830 رەت باسىلعان. الەمدە شەكسپير مەن تولستويدان كەيىنگى ەڭ كوپ وقىلاتىن ءۇشىنشى جازۋشى ايتماتوۆ شىعارماشىلىعى اينالاسىندا اشىلماعان سىر, ايتىلماعان ءسوز, تالدانباعان شىعارما بار ما؟
وسموناكۋن يبرايموۆ:
– ۇلى سىنشى ۆ.بەلينسكي پۋشكيندى باعالاپ وتىرىپ, بىلاي ايتقان: «پۋشكين – پرەدستاۆيتەل سوۆرەمەننوگو چەلوۆەچەستۆا. ون ەست جيزن, جيزن پراكتيچەسكايا, بەسپوكوينايا, ۆەچنو دۆيجۋششاياسيا». شىڭعىس ايتماتوۆ ەشقاشان جانى جاي تاپپاي, ءبىر تىنىم الماي, كەيدە ءتۇن ۇيقىسىنان بەزىپ ەل تۇرمىسىن, ادامزاتتىق پروبلەمالاردى ويلادى. بالكىم, وسى ءۇشىن ايتماتوۆتى «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەپ ايتامىز. وسى ءۇشىن شىڭعىس ايتماتوۆ ولمەس ءھام وشپەس جازۋشىعا اينالدى, ارقاشان ماڭگى جاساي بەرەتىن ويشىل, جاڭا سۋرەتكەر.
بەكەن ىبىرايىم:
– شىنايى كوركەم شىعارما قاشاندا كوپقىرلى. قالامگەردىڭ كوڭىل كوزى شالعان ءومىر, بولمىس كەڭىستىگى شارتتى تۇردە وتكەن مەن بۇگىندى, بولاشاقتى دا قامتيدى. دەمەك, ىجداھات پەن ىنتانىڭ, قيال مەن زەيىننىڭ الەۋەتى ءھام نىساناسىنا قاراي «اشىلماعان سىر, ايتىلماعان ءسوز» تابىلاتىنى تالاسسىز.
سەرىك اسىلبەك ۇلى:
– ءبىز شىعارمالارىن تالداپ, تارازىلاپ وتىرعان بۇل قىرعىز جازۋشىسىنىڭ ءبىر بويىندا سۋرەتكەرلىك پەن سىنشىلدىق ساتىمەن توعىسقان. بارشا تالانتتى جازۋشىلاردىڭ تابيعاتىندا سۋرەتكەرلىك بولعانىمەن, تەرەڭ, جان-جاقتى ينتەللەكتىدەن تۋاتىن سۇڭعىلا سىنشىلدىق كوپ ۇشىراسا بەرمەيدى. ال سىنشىلدىق نەگىزىنەن فيلوسوفتارعا كوبىرەك ءتان ساپا. سوندىقتان تۋمىسىنان ءارى ساڭلاق سۋرەتكەر ءارى تەرەڭ ويشىل بولىپ جاراتىلعان سيرەك دارىن يەسى ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ ءالى ءبىز بايقاپ, تانىپ ۇلگەرمەگەن قىرلارى مەن سىرلارى, ارينە, جەتكىلىكتى. اسا كورنەكتى فرازتسۋز جازۋشىسى لۋي اراگوننىڭ ونىڭ ء«جاميلا» پوۆەسى حاقىندا بىلدىرگەن: «بۇل ماحاببات جايلى جازىلعان جەر بەتىندەگى ەڭ ادەمى حيكايا» دەگەن پىكىرى تەگىننەن تەگىن ايتىلماسا كەرەك.
سوزگە ءسوز قوسىلسا...
جۇسىپبەك قورعاسبەك
مەنىڭ ايتماتوۆىم
قارداعى گۇل, سوعىس جىلدارىنداعى ماحاببات, وزبىرلىققا قارسى تۇرۋ دەگەن سياقتى سەزىمدەر ادەبيەتتىڭ الىپپەسى ىسپەتتى تاقىرىپتار. وعان وقشاۋ وقيعا, سيرەك سيۋجەت اسا قاجەت بولماۋى دا مۇمكىن. ونداي تۋىندىلار بىزگە ليرو-ەپوستىق جىرلاردىڭ جالعاسى سياقتى اسەر ەتەدى. ءبارى ورىن-ورنىنا قويىلعان, قالاي باستالىپ, قالاي اياقتالاتىنىن شامالايسىڭ.
الايدا الەم ادەبيەتىندە جارىپ شىعۋ ءۇشىن انىق سيۋجەت, قانىق وي, ءوتىمدى يدەيا كەرەك. ونىڭ ۇشەۋى دە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» پوۆەسىندە بار. جازۋشى العاشقى پوۆەستەرىن سوتسرەاليزم ۇلگىسىندە جازسا, سوڭعى اتالعان پوۆەست قاتال رەاليزم باعىتىندا تۋعان.
ء بىز سوتسياليزم يدەيالارى ماحابباتقا دا ارالاسقان زاماندا ءومىر سۇردىك. بىراق سوتسياليزم يدەيالارى جەر شارىن تۇگەل جاۋلاپ العان جوق قوي. سوندىقتان كەڭەس داۋىرىندە تۋعان ادەبيەتتىڭ اڭىزى سول كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەندەر ءۇشىن عانا اسەرلى بولعانى شىندىق.
ماعان «جاميلاعا» ۇقسايتىن شىعارمالار قازاق ادەبيەتىندە نەگە كوپ دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى قازان توڭكەرىسىنەن باستالعان ايەل تەڭدىگى تاقىرىبى سوعىس جىلدارىنداعى جەتىم-جەسىرلىككە ينەرتسيامەن قالاي كەلىپ قالعانىن ءوزىمىز دە بايقاماعان سەكىلدىمىز. ال سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ىقپالىنداعى ەلدەردە بولماسا, الەم ادەبيەتىندە ونداي تاقىرىپقا مۇقتاجدىق بولماعان سياقتى.
ء«جاميلا» پوۆەسىندە سوعىس جىلدارىندا كولحوزدىڭ ات ارباسىن ايداعان جاس بالا جولاي ۇيىنە قاراي بۇرىلادى. وسى كەزدە ەسىك الدىندا ورازىمبەت دەگەن باس كوتەرەر ازاماتتىڭ اپاسىنا دىگىرلەپ داۋىس كوتەرىپ تۇرعان ۇستىنەن تۇسەدى. سويتسە, جەڭگەسى ءجاميلانى ات اربا ايداۋعا شاقىرىپ كەلگەن كەلىسى ەكەن.
سەزىمگە قۇرىلعان سيۋجەت, كوڭىل قيمايتىن اياۋلى بەينەلەر, ولارعا قيانات ىستەگىسى كەلەتىن دوكىرلىك, ءبارى دە ەتەنە كورىنىستەر. ءوزىنىڭ باسىنان وتكەن اششىلى-تۇششىلى ءومىردى وزىنە قايتا اڭگىمەلەپ بەرگەندە كوڭىلى بوساپ سالا بەرەتىن وقىرمان دا بوتەن ەمەس.
مىنە, وسى شىعارما ءبىزدىڭ كىشىگىرىم اڭىزىمىزعا اينالدى. بىراق الەمدىك كلاسسيكا بولىپ قالعان-قالماعانىنا ۋاقىت تورەشى. سەبەبى بۇدان دا اششى جازىلعان, ادام تابيعاتىنا بۇدان دا تەرەڭ بويلاعان, الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردى بۇدان دا وتكىر سۋرەتتەگەن شىعارمالار العا ءتۇستى. ال كەزىندە ەل جاپپاي وقىعان ء«جاميلا» پوۆەسىنەن تاڭدايىمىزدا كەرمەك ءدام عانا قالدى.
مۇنى شىڭعىس ايتماتوۆ ءوزى دە ىشتەي بايقاپ, باعامداعان سياقتى. ء«جاميلا» مەن «العاشقى مۇعالىمنىڭ» دەڭگەيىندە سۇيىكتى جازۋشى عانا بولىپ قالاتىنىن تۇسىنگەن ءتارىزدى. بۇل ارادا «ايتپەسە ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» بولا ما؟» دەگەن سۇراق وزىنەن ءوزى تۋىپ تۇر.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ زامانىندا الەم ادەبيەتىنىڭ ءبىر شيرەگى عانا لەنيندىك سىيلىقپەن ولشەندى. ال تۇتاس الەم ادەبيەتىنىڭ ولشەمى نوبەل سىيلىعى بولدى. وسى نوبەل سىيلىعىن العانداردىڭ شىعارمالارىنا بەرىلگەن انىقتامالاردى ءبىر ءسۇزىپ شىققاننىڭ وزىندە كوز الدىڭىزعا ايقىن كارتينا كەلەدى.
ماسەلەن, «سيرەك كەزدەسەتىن جان مەن ءتان تازالىعىنا تولى بولعانى ءۇشىن» دەگەندەي باعانى «جاميلاعا» دا بەرۋگە بولار ەدى. بىراق كەڭەس زامانىندا جەكە باستىڭ قايشىلىعى بولعانمەن, قوعام قايشىلىعى دەگەن بولعان جوق. جازۋشىلارعا ادام تابيعاتىن اشقانمەن, قوعام تابيعاتىن اشۋعا شەكتەۋ قويىلدى. سوندىقتان دا بۇل شىعارما جەكە ماحاببات لينياسى شەڭبەرىندە عانا كورىنىس تاپتى.
ء«جاميلا» پوۆەسى ءسوز جوق, جازۋشىنىڭ ء«دۇر ەتكەن تالانتىن» ايقىن بايقاتتى. بىراق ءبىز ودان دا گورى «اق كەمە» پوۆەسىنە كوبىرەك كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك سياقتى. مۇنداعى اكەسىنىڭ كىم ەكەنىن ايتۋعا بولمايتىن بالانىڭ تاعدىرى الدەبىر استارعا مەڭزەمەي مە؟
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى دە اكەسى تۋرالى ايتۋعا بولمايتىن بالا بولىپ ءوستى ەمەس پە؟ جازۋشىنىڭ كىشكەنە كۇنىندە حالىق جاۋى بولىپ ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەن. ءبىز بويلاي الماعان ءيىرىمنىڭ تەرەڭىندە سول قاسىرەتتى جىلداردىڭ تابى جاتقان جوق پا؟ مىنە, بالا باسىنداعى اششى تاعدىردىڭ اعىسى قايدا تارتادى!
ءبىز كەڭەس زامانىندا ليريكالىق دۇنيەلەرگە بەيىمدەلگەن وقىرمانبىز.
ايتماتوۆ اشىق تاقىرىپتارعا بارا باستاعاندا كەيبىرەۋمىزدىڭ توسىرقاي قابىلداعانىمىز سودان بولسا كەرەك. بەينە ايتماتوۆ جاڭا كەڭىستىككە شىعىپ كەتىپ, ءبىز ءوزىمىز ەسكى وقىرمان دەڭگەيىندە قالىپ قويعان ءتارىزدىمىز.
ال ايتماتوۆتىڭ كەيىنگى روماندارىن «شىندىقتى تابۋ جولىنداعى تاباندىلىعى ءۇشىن», «كوركەم شىعارمالارىنىڭ بيىك يدەاليزمى ءۇشىن», ءتىپتى نەمەسە «ورتالىق ازيا ادەبيەتىنە جاڭا ءداۋىر اكەلگەنى ءۇشىن» دەپ باعالاۋعا بولاتىن سياقتى. مۇنىڭ العاشقى ەكەۋى نوبەل سىيلىعىن العان شىعارمالارعا بەرىلگەن قىسقا جول انىقتامالار.
ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ەكى كەزەڭىن «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» ءبولىپ تۇر. «تەڭىز جاعالاي جۇگىرگەن تارعىل توبەت» الەمدىك دەڭگەيدە بەستسەللەر بولۋعا ابدەن لايىق شىعارما. وندا بەستسەللەر بولۋعا لايىقتى شارتتاردىڭ ءبارى بار. ەڭ باستىسى, پوۆەست قاي جاستاعى وقىرمان ءۇشىن دە وتە قىزىقتى وقىلادى.
ۇرپاق جالعاستىعى تۋرالى ۇلكەن پريتچادا قۇدايلىق, حاديستىك, مىسالدىق سارىن بار. جازۋشى قالامىنان ۇلى اڭشى, ۇلى تەڭىز, ۇلى تۇمان دەگەن اسقاق اتاۋلار بەكەر تۋىپ وتىرعان جوق. ول ونسىز دا ۇلكەن مۇراتتار جولىندا جاندارىن قۇربان ەتكەن تەڭىز اڭشىلارىنىڭ رومانتيكالىق ءومىرىن بيىك سانا دەڭگەيىنە الىپ شىعىپ وتىر.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كەيىنگى روماندارى وسى دەڭگەيدەن تۇسكەن جوق. ءبىر عانا ماڭگۇرت يدەياسى الەم ادەبيەتىنە ۇلكەن جاڭالىق بولىپ قوسىلدى. الەم ادەبيەتشىلەرىنىڭ ادامزات ساناسىنداعى جاڭا قۇبىلىستارعا بەرگەن ءتۇيىندى باعاسى رەتىندە قابىلداندى.
بىراق وعان وسى شىعارمالارى ءۇشىن بەرىلۋى مۇمكىن دەگەن نوبەل سىيلىعى بەرىلگەن جوق. ونىڭ دا مىڭ ءتۇرلى استارى بارىن ءىشىمىز سەزەدى. ايتماتوۆ قاي جۇيەنىڭ جازۋشىسى دەگەن سۇراق ءالى دە الدان شىعا بەرەرى ءسوزسىز. الايدا ءبىز «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» دەگەن ءوز باعامىزدان اينىماق ەمەسپىز.
اڭگىمەنى جۇرگىزگەن
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
