اتامەكەنى اقتوبە ءوڭىرى بولعانىمەن دە قالجاننىڭ اكەسى بولەكباي جىگىت كەزىندە قاراقالپاقستانداعى تۋىستارىنا كەلىپ, سول جەردە ۇيلەنىپ, قالىپ قويادى. كەيىن حيۋا حاندىعىنداعى بەكتەردىڭ ءبىرى بولادى. حيۋا قالاسىندا 1862 جىلى ومىرگە كەلگەن قالجان اۋەلى وسى قالاداعى ورتا ءدىني وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, كەيىننەن بۇقاراداعى ايگىلى كوكىلتاشتا وقيدى. قازاق دالاسىنىڭ نەبىر قايراتكەرلەرىن بىلىممەن سۋسىنداتقان عىلىم ورداسىن جيىرما جەتى جاسىندا تامامداعان قالجان احۋن نەگىزگى وقۋى – شاريعات جانە زاڭ سالاسىنا قوسا فيلوسوفيا, استرونوميا, ماتەماتيكا, بيولوگيا عىلىمدارىن تاۋىسا وقىپ, شارۋاشىلىق باسقارۋ ءىسىن يگەرىپ شىعادى. وراز احۋننىڭ شاقىرتۋىمەن سىرعا كەلگەن قالجاننىڭ بالالاردى وقىتۋمەن قاتار وزەن جاعالاۋىنا باۋ-باقشا ەگىپ, جۇرتتى وتىرىقشىلىققا باۋلىعان ەڭبەگى سول كەزدەگى ۇلگىلى ءۇردىستىڭ ءبىرى بولىپتى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز تۋرىندا سىرتتا تۋىپ, بار ءومىرىن سىردا وتكىزگەن, وسى ماڭنان ماڭگىلىك مەكەن تاپقان احۋن مۇراسى جايلى جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى جانىبەك ماحانبەتوۆتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ قايتتىق.
– وڭتۇستىك وڭىردە اپپاق يشان, قارناق مەدرەسەلەرىنەن كەيىن سالىنىپ, بىلىمگە سۋساعان ەلدىڭ كوزىن اشقان, رۋحاني ورتالىق بولعان وسى مەدرەسە, – دەيدى ەس بىلگەلى احۋن ءومىرىن زەرتتەپ كەلە جاتقان جانىبەك ماحانبەتوۆ. ايگىلى كوكىلتاشتىڭ كىشكەنتاي كوشىرمەسى سەكىلدى مەدرەسە قۇرىلىسى 1902 جىلدان باستاۋ الادى. جوباسى بۇقارادا جاسالعان عيماراتتى سالۋعا سول تۇستا تەمىرجول قۇرىلىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن شۆەد ينجەنەرلەرى مەن جۇمىسشىلار كومەكتەسسە كەرەك. ال كىرپىشىن ناۋرىزباي, تاڭاتار ەسىمدى جەرگىلىكتى شەبەرلەر ءورىپ شىعىپتى. مەدرەسە قۇرىلىسى احۋننىڭ قايتىس بولعانىنا 6 جىل وتكەندە, ياعني 1922 جىلى تولىق اياقتالادى.
عيماراتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ىرگەتاسى. تابانىنا كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن كونۋس پىشىنىندە قالانعان كىرپىشتەر ءالى سول كۇيىندە جاتىر. توقسانىنشى جىلدارى مەدرەسەنى جوندەۋگە جيىلعان جۇرت ىرگەتاستىڭ قۇرىلىس اۋماعىنان تىس 8 مەترگە سوزىلىپ جاتقانىن انىقتاعان. بۇل عيمارات جوباسىنىڭ قازىرگى قالپىنان الدەقايدا اۋقىمدى بولعانىن كورسەتەدى.
مەدرەسە اۋلاسىنا كىرەبەرىستە نامازحانا ورنالاسقان. قالعان بولمەنىڭ ءبارى بالا وقىتۋعا ارنالىپ, سىنىپتىق جۇيەدە سالىنعان. ءار بولمەنىڭ كىرەبەرىس ماڭدايشاسىنداعى ويىقتارعا ءپان اتى جازىلعان بولۋى كەرەك. ولكەتانۋشى وسىنىڭ ءبارى نىساننىڭ اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەتىنىن ايتادى.
رەستاۆراتسيالىق جۇمىستارمەن قاتار مەدرەسە اۋلاسىن قورشاپ, كوگالداندىرۋ باستاماسىنا كەزىندە قاتار جاتقان سىرداريا مەن جالاعاش اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى الماگۇل بوجانوۆا, قوجاحمەت بايماحانوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جۇرتتى جۇمىلدىرىپ, جاقسى ءىستىڭ نەگىزىن قالادى. سودان بەرى بۇل ءۇردىس ۇزىلگەن ەمەس. جانىبەك ماحانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەندى ونىڭ ىرگەسىندەگى احۋننىڭ مازارىنا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. مەدرەسەنىڭ تۋرا تۇبىندە احۋن سالدىرعان شاعىن مەشىت تۇر. 1916 جىلدىڭ جازىندا جالاعاشتا ورازا كەزىندە ساجدە ۇستىندە جان بەرگەن احۋندى حالىق 20 شاقىرىم جەردەن كوتەرىپ اكەلىپ, وسى مەشىت اۋلاسىنا جەرلەيدى. وسى ساياحاتتاعى باستاۋشىمىز احۋننىڭ بارلىق جۇمىستى قۇجاتتاندىرىپ وتىرۋعا ءمان بەرگەنىن باسا ايتىپ ەدى. ماڭدايشاداعى كونە جازۋدى كورگەندە وسى پىكىردىڭ جانى بار ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. جازۋدى فوتوعا ءتۇسىرىپ الىپ, بەلگىلى تۇركىتانۋشى عالىم سەرىكباي قوسانوۆقا تەلەفون ارقىلى جولداپ جىبەردىك. عالىم جاۋابى دا كوپ كۇتتىرمەدى, ماڭدايشاداعى 1334 جىل, 22-ءشاۋال دەگەن جازۋ بولىپ شىقتى. قازىرگى جىل قايىرۋ بويىنشا بۇل 1912 جىلدىڭ 22 ماۋسىمى بولىپ شىعادى. بۇل مەشىتتىڭ سالىنعان جىلى بولۋى كەرەك. يماندىلىق ءۇيىنىڭ قۇبىلا قابىرعاسىنداعى بوياۋدىڭ ءىزى انىق كورىنەدى.
مەدرەسە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تالاي كەپتى باستان كەشىپتى. باستاپقىدا مال قورا, قويما بولىپتى. كەيىننەن مەكتەپ, بالالار ءۇيى اتانعان كەزى بولعان ەكەن. ءتىپتى الپىسىنشى جىلدارى شارۋاشىلىقتارعا كومەككە كەلگەن ستۋدەنتتەر جاتاعىنا اينالىپتى.
– «سول تۇستا وسى ماڭداعى شەڭگەل بىتكەننىڭ باسى قاعازدان كورىنبەي تۇراتىن» دەسەدى كونەكوزدەر. ءسىرا احۋننان قالعان تالاي قازىنا سول كەزدە جوعالسا كەرەك. بىراق سول دۇنيەنىڭ ءبارى ءىزسىز كەتتى دەگەنگە سەنگىم كەلمەيدى. ەل ىشىندە ءالى دە ساقتالىپ قالعاندارى بار سياقتى, – دەيدى جانىبەك ماحانبەتوۆ.
قازىر كونە قالالارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جاسالىپ جاتىر. وسىنىڭ ارقاسىندا ورتاعاسىرلىق تالاي شاھارلار تۋرالى ەل تانىمى كەڭەيىپ, ءبىراز جاڭالىق اشىلدى. ولكەتانۋشى ەندى ارحەوگرافيكالىق زەرتتەۋلەردى باستاۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. ايتپەسە, كونە ءسوز تاڭبالانعان تالاي قاعاز كۇن ساناپ كونەرىپ, جىل ساناپ جوعالىپ بارا جاتىر. سولاردى تاۋىپ, كوزى قانىق ازاماتتارعا وقىتسا, ەلەكتروندى نۇسقالارى جاسالسا ەلگە ورتاق يگىلىككە اينالار ەدى.
ەلباسى باستاماشى بولعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ نەگىزگى تەتىگىنە اينالدى, بۇل باعىتتا كوپ ءىس ەڭسەرىلدى. باعدارلاما جوبالارى شەڭبەرىندە الدا دا جۇزەگە اسار جۇمىس كوپ. وسى باعىتتا جاكەڭ «مەدرەسەنىڭ ءبىر بولمەسىنەن قالجان احۋن مۋزەيىن جاساقتاساق» دەگەن وي ايتادى. مۋزەي جادىگەرىنە اينالاتىن زاتتار دا بار. ونىڭ ءبىرى قالجاننىڭ زاتتارى ساقتالعان ساندىق. كوپ جىلعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان احۋن ۇستاعان قايراق تاس تا بار.
ساپارىمىز تۇيىندەلەر تۇستا جانىبەك ماحانبەتوۆ ەستىگەن جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزەر تاعى ءبىر جاڭالىقتىڭ شەتىن شىعاردى. ارال وڭىرىندە ءوز زامانىندا قالجان احۋنمەن كوكىلتاشتا قاتار وقىعان سماعۇل تولەگەن ۇلى دەگەن ازامات ءومىر ءسۇرىپتى. وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلىنە ورالعان سماعۇل بىردە اعايىن اراسىنداعى الاۋىزدىققا كۇيىنىپ, وزگە وڭىرگە بەت تۇزەيدى. وسى ساپارىندا جولاي قالجان احۋننىڭ ۇيىنە تۇسەدى. بارلىق ءمان-جايعا قانىق بولعان قالجان سماعۇل احۋندى وسى ولكەدە قالدىرىپتى. اعايىندارىنىڭ قىزىن ارالدىق جىگىتكە قوسادى, ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, دۇنيەسىن دە بەرەدى. كەيىننەن سماعۇل ءوز ەلىنە قايتادى. قالجان احۋن بەرگەن سول كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەلەرى ارالدا ءالى ساقتاۋلى تۇر ەكەن.
ولكەتانۋشى بۇل جايلى ارالدىق جەتكەرگەن نۇرقابىلوۆ اقساقالدان ەستىپتى. قازىر قىمبات قازىنا شيجاعا اۋىلىندا تۇرعان كورىنەدى. قازىرگى يەسى دە كيىز ءۇيدى قايتارۋعا قارسى بولىپ وتىرعان جوق. تەك ءجۇز جىلدان اسا تاريحى بار جادىگەردى تەرەڭوزەككە بۇلدىرمەي جەتكىزەتىن سايلى دا, جايلى كولىك كەرەك.
جۋىردا تەرەڭوزەكتەن جاقسى حابار جەتتى, اۋداننان وسى ىسكە كومەك كورسەتۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار تابىلىپتى. قالجاننان قالعان قازىنانىڭ قۇندى مۇرالار قاتارىنان ورىن تەبەر ءساتى دە الىس ەمەس سەكىلدى.
قىزىلوردا
