الدىمەن ارالاس مەكتەپتەر تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتەلىك. كۇندەلىكتى تاجىريبەدەن كورىپ جۇرگەنىمىزدەي, ارالاس دەپ كوڭىل جۇباتىپ, كۇلبىلتەلەنىپ اتالعانىمەن, بۇل ءبىلىم وشاقتارى دا تازا ءورىستىلدى مەكتەپتەرگە ءبىرتابان جاقىن ەكەندىگىن اشىنا ايتۋعا ءتيىسپىز.
– بۇل ءوزى ءبىر كەزدە امالسىزدىقتان تۋعان قادام بولاتىن, –دەيدى باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى روزا قايىرجانوۆا, – وبلىس ورتالىعىندا كەشەگى كەڭەس زامانىندا جالعىز-اق جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە بالاباقشا بولدى. قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ەكى-اق مەكتەپ-ينتەرنات. ەكەۋىندە دە اۋىل بالالارى وقيتىن. ال قالادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ بالالارى ءجۇز پايىز ورىس تىلىندە ءبىلىم الدى. كەيىن قازاق تىلىندەگى مەكتەپتەردىڭ سانىن كوبەيتۋگە تالپىنىس جاسالدى. №6 ورتا مەكتەپتى تازا قازاقشا ءبىلىم وشاعىنا اينالدىرامىز دەگەن كەزدە وكپە-رەنىش ايتىلىپ, باستاما باسىلىپ قالدى. كەيىن بۇل تاراپتان ۇمتىلىس بولا قويعان جوق. امالسىزدان ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان باستاۋىش سىنىپتار اشىلدى. جوقتان ءتاۋىر. بىراق مۇنداي مەكتەپتەردە ءبىلىم الاتىن قازاق بالالارىنىڭ قاي تىلگە جاقىن ەكەندىگىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. ەگەر بالالار ءوز تىلىندە تازا سويلەسىن دەسەڭىز, وندا ارالاس مەكتەپتەن ارىلاتىن جاعداي جاساۋ كەرەك.
ۇستاز ايتسا ايتقانداي, مۇنداي مەكتەپتەردە وقيتىن قازاق بالالارىنىڭ ءتىلى ورىسشاعا جاقىن, ءۇيىر. ۇزىلىستە, ويىن كەزىندە كىلەڭ ورىس تىلىندە سويلەيدى. دەمەك, پايىزعا شاققان كەزدە ارالاس ءبىلىم وشاقتارىندا ءتالىم-تاربيە الىپ جاتقان جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ ورەندەرىن ءورىستىلدى دەپ ەسەپتەسەڭىز دە ارتىق ەمەس.
ءبىر ەسەپتەن بالالارىنىڭ ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋىنا اتا-انالاردىڭ, اسىرەسە جاس وتباسىلاردىڭ وزدەرى ىنتالى. ماسەلەن, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى №13 ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ-گيمنازيادا وسى وقۋ جىلىندا ءبىلىم وشاعىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندار ءۇشىن جەتى ورىس سىنىبى, جالعىز قازاق سىنىبى بار. باستاۋىش ورىس تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن سىنىپتاردا وقيتىن وقۋشىلاردىڭ دەنى قازاق بالالارى.
– وقۋ جىلىنىڭ الدىندا وقۋشىلاردى سىنىپتارعا بولگەن كەزىمىزدە اتا-انالار كوبىنە ءورىستىلدى سىنىپتاردى قالايدى, – دەيدى روزا نىعمەتقىزى, – سەبەبىن سۇراپ كورسەك, ۇيدە ساباقتارىنا كومەكتەسە المايمىز دەيدى. ويتكەنى جاس اتا-انالاردىڭ وزدەرى انا تىلدەرىن بىلمەيدى عوي. ءتىل پروبلەماسى وسىلايشا كادىمگى ماقتا قىزدىڭ ەرتەگىسى سياقتى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتىر.
شىن نيەتتى ادامداردىڭ سۇرانىسى قاناعاتتاندىرىلمايتىن دا جاي بار. ول وزدەرى تۇراتىن مەكەنجايدا جەرگىلىكتى ۇلت تىلىندە ءتالىم-تاربيە بەرەتىن مەكتەپتىڭ بولماۋى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا: «تىلگە دەگەن كوزقاراس شىنداپ كەلگەندە ەلگە دەگەن كوزقاراس ەكەندىگى داۋسىز. سوندىقتان وعان بەيجاي قارامايىق. قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز» دەلىنگەن. اقمولا وڭىرىندە ەلباسى قويىپ وتىرعان مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ وڭاي بولماي تۇر. بۇل بارشاعا ورتاق مىندەت. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىندا: ء«بىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. قازىرگى كۇنى پرەزيدەنت العا قويىپ وتىرعان تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سارقا جۇمساپ وتىرمىز با؟ بۇگىنگى قازاق ءتىلىنىڭ تىنىسىنا قاراپ ولاي دەي الماساق كەرەك. ماسەلەن, وبلىستاعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەردىڭ سانى 33 بولسا, ونىڭ ىشىندە 26-سى ءبىلىم الۋشىلارعا ەكى تىلدە ءبىلىم بەرەدى. تازا ورىس تىلىندە 5 كوللەدج جۇمىس ىستەيدى, ال قاعاجۋ قالعان قازاق تىلىندە نەبارى ەكى كوللەدج جۇمىس ىستەپ تۇر. سوندا قۋاتى مول, ءسوزدىڭ قورى تەلەگەي-تەڭىز قازاق ءتىلى جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر كاسىپتى يگەرۋىنە قاۋقارى جەتپەيتىن بولعانى ما؟! شىنىمەن ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايتىن بولساق, ەڭ قۇرىعاندا ەل ەرتەڭى – جاستاردىڭ ءوز انا تىلدەرىندە وقىپ, كاسىپ يگەرۋىنە جاعداي جاسار ەدىك قوي.
ءبىلىم وشاقتارىنداعى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي وسىلاي بولعاندا, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋدە مۇلدە سوراقى جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعان مەكەمەلەر دە از ەمەس. ماسەلەن, اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋ باعىتىنا 2019 جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا جاسالعان ساراپتاماعا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋ دەڭگەيى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى 62,7, وبلىس بويىنشا ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت دەپارتامەنتى 55,78, سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ەسىل باسسەيندىك ينسپەكتسياسى 38,89 پايىز عانا. جاسىراتىنى جوق, قازاق تىلىندەگى ءىس قاعازدارى ايتەۋىر پايىز قۋالاۋ نەمەسە جۇرگىزىلمەدى دەپ ايتپاسىن دەگەن كۇلدىبادام كەيىپتە. كەيبىر باسشىلار قازاق تىلىندەگى بۇيرىقتار مەن انىقتاما نۇسقاۋلارعا قولدارىن دا قويمايدى. نەگىزگىسى ورىس تىلىندە. الدىمەن ءماتىن ورىس تىلىندە جازىلادى دا, زاڭ تالابىن ورىنداۋ ءۇشىن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. وسىنداي كوزقاراس بار جەردە قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسى تاياۋ ارادا كوگەرەدى دەپ ايتۋ قيىن.
ەندىگى ءبىر ماسەلە ءباسپاسوز حاتشىلارىنىڭ جەرگىلىكتى ۇلت تىلىنە ءمان بەرمەۋىندە. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ جەرگىلىكتى تىلشىلەر قوسىنىنا وبلىستاعى ارقيلى مەكەمەلەر ءباسپاسوز پاراقشالارىن جىبەرىپ جاتادى. ءبىر وكىنىشتىسى, ءباسپاسوز پاراقشالارىنىڭ دەنى, بالكىم تۇگەلگە جۋىعى ورىس تىلىندە. تالايىمەن حابارلاسىپ وكپەمىزدى ايتتىق, ءتىل ءۇشىن جاعا جىرتىستىق. بىراق قاتەلىگىن تۇزەتكەن ءبىرى جوق.
قازاق ءتىلىنىڭ بۇل وڭىردە الپىس ەكى تامىرىنا قان جۇگىرمەي جاتقانى ەڭ الدىمەن جوعارىدا ءبىز ايتىپ وتكەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر مەن ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ءورىستىلدى بولىپ سىرەسىپ تۇرعاندىعىندا. سەڭ قاشان بۇزىلار ەكەن؟!.
اقمولا وبلىسى
