ايتسە دە ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى ىسپەتتەس جىلقى تۇقىمىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋ ماسەلەسى الدىڭعى اتالعان ت ۇلىكتەردىڭ تاساسىندا قالىپ كەلەدى دەسەك, شىندىقتان اۋىتقي قويماسپىز. وسى ورايدا ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بيىل رەسپۋبليكامىزدا اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەسى ونىڭ جالپى سانىنىڭ نەبارى 7,5 پايىزىن قۇراعان ەكەن. قاناعات تۇتار كورسەتكىش ەمەس, ارينە. راس, رەسپۋبليكامىزدىڭ كەي وڭىرىندە, سونىڭ ىشىندە اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بۇل كورسەتكىش 18-20 پايىزدىڭ ارالىعىندا بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى اتالعان وبلىستاردا اسىل تۇقىمدى جىلقى سانىن ارتتىرۋ ىسىندە اجەپتاۋىر جۇمىس قولعا الىنعانىن كورسەتسە كەرەك. سوندىقتان دا «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەگەندەي, اتالعان وبلىستاردىڭ مىسالىندا جىلقى ت ۇلىگىن اسىلداندىرۋ ىسىنە قاتىستى ىزدەنىستەر مەن ىركىلىستەر جونىندە اڭگىمە قوزعاعاندى ءجون كوردىك.
جىلقى ەتى مەن ءسۇتى, ياعني اتالعان ت ۇلىكتەن الىناتىن قىمىز – ۇلت دەنساۋلىعىنا وڭ اسەر ەتە الاتىن ەمدىك تاعام مەن سۋسىن ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل بۇگىندە عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەنگەن. ءتىپتى الەمدە جىلقى ەتى مەن سۇتىنە دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. ءونىمدى مول بەرەتىن جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ قاجەتتىلىگى دە وسى تۇستان تۋىندايدى.
مۇعالجار اسىل تۇقىمدى جىلقىسىن وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن «اقتوبە تاجىريبە ستانساسى» جشس جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىكباي رزاباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل جانقيارلىق ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. تەكتى تۇقىم الۋدىڭ باستى جولى – اتالىق مالعا بايلانىستى. بۇل ماسەلە شەشىمىن تاپپاسا, اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس, دەيدى ول. عالىمنىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, اتالىق مالدىڭ, ياعني ايعىردىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋ كوزدەگەن ماقسات پەن تابىسقا جەتۋدىڭ باستى كەپىلى, جاڭا اتالىق ءىز بۇعان دەيىنگى ىزاشارلارىمەن سالىستىرا قاراعاندا سالماعى مەن سىرتقى تۇرقى جانە ونىمدىلىگى جوعارى بولۋى ءتيىس. وسى تالاپ بارلىق وڭىردەگى اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىقتارىنا ەنگىزىلسە, بيىلعى 7,5 پايىزدىق كورسەتكىش بىرنەشە ەسە وسەر ەدى, دەيدى ول.
بۇل باعىتتا وڭىردەگى «جانقانات», «جانسايا» جانە ء«سات» شارۋا قوجالىقتارى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ءبىر ىزگە ءتۇسىردى. ال «مۇعالجار جىلقىلارى» جشس اتالعان جاۋاپتى ىسكە عىلىمي كوزقاراس تۇرعىسىنان تەرەڭ ءمان بەرە باستاعانى بايقالادى. شارۋاشىلىق باعىمىنداعى مۇعالجار جانە كوشىم اسىل تۇقىمدى جىلقىلارى ەتتى ءارى ءسۇتتى بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. اتالعان سەرىكتەستىكتە تازا قاندى, ءونىمدى مول بەرەتىن جىلقى ءوسىرۋ ءىسى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان. ماقسات – بۇرىننان بار تۇقىمدىق قاسيەتتى ودان ءارى جاقسارتۋ مەن جەتىلدىرۋ. اتالعان ۇيىردەگى «بوستاندىق» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن اسىل تۇقىمدى ايعىر 2012 جىلدىڭ ءتولى بولىپ شىقتى.
سالا جاناشىرلارى جىلقى تۇقىمىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە تۇبەگەيلى شەشىمىن تاپسا, جىلقى ەتى مەن سۇتىنە دەگەن سۇرانىستى وتەۋ مۇمكىندىگى تۋار ەدى دەيدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جانە كوشىم جىلقىلارىن ءوسىرۋ ىسىنە وراسان مول قاراجاتتىڭ قاجەتى شامالى. ويتكەنى اتالعان ت ۇلىك تۇرلەرى التى اي قىس بويى تەبىندە جۇرگەن سوڭ, ارنايى ازىرلەنگەن جەم-ءشوپتى قاجەت ەتە بەرمەيدى. قولدا, مال قورادا قامالىپ تۇراتىن ساتتەرى وتە سيرەك. بۇل جىلقىلاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – سۋىققا توزىمدىلىگى. ايتالىق, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە ساحا ەلىنەن كەلگەن مالشىلار اقتوبەدەن بىرنەشە ءۇيىر مۇعالجار جىلقىسىن قالاپ, ساتىپ الىپ كەتكەنى ەستە. كەيىننەن ولار اقتوبەلىك ماماندارعا 60 گرادۋس اقىرعان ايازعا دا مۇعالجار جىلقىسىنىڭ مىڭق ەتپەگەنىن سۇيسىنە حابارلاپتى. سونىمەن بىرگە بۇل جىلقىلار شالعاي ەلدە تەبىنگە دە جاقسى ءتۇسىپتى.
ال اسىل تۇقىمدى كوشىم جىلقىسىنىڭ جاي-كۇيىنە كەلسەك, بۇل ءتۇر «بۋدەننوۆسكايا», «دونسكايا» جانە «ۆلاديميروۆسكايا» سەكىلدى سالماعى اۋىر, تۇرقى ءىرى رەسەيلىك اسىل تۇقىمدى جىلقىلارمەن جەرگىلىكتى جىلقى قانىنىڭ ارالاسۋىنان پايدا بولعان. بۇل ءتۇر دە باپ تالعامايدى. تەبىندە جاقسى جايىلادى. ەتى مەن ءسۇتىنىڭ ونىمدىلىگى مۇعالجار جىلقىسىنان كەم تۇسپەيدى. ءوسىرۋ دە كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيدى. بۇل جونىندە كەزىندە كوشىم تۇقىمداس جىلقىنى عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەپ بەرگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن اقجايىق ءوڭىرىنىڭ ارداقتى اقساقالى ادىلعازى نۇرعاليەۆ تە ايتادى.
بۇگىندە اقتوبە جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا مۇعالجار جانە كوشىم تۇقىمداس جىلقىلاردىڭ سانى ءوسىپ كەلەدى. الايدا بۇل ءىس ات توبەلىندەي, ءتىپتى ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي سالا جاناشىرلارىنىڭ ەنشىسىندە قالعانداي كورىنەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ كانىگى شەبەرى, وسى سالانىڭ شىن جاناشىرى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى التاي زاينۋللين اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ توككەن تەرى مەن جۇمساعان شىعىنى ءوزىن ءوزى مۇلدەم اقتامايتىنىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ويىنشا, مۇنداي ەسىل ەڭبەكتىڭ وتەۋىنىڭ باستى جولى – مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن قارجىلاي قولداۋ, ياعني اتالعان سالانى سۋبسيديالاۋ بولماق.
ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن بوس جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىندە, سونىڭ ىشىندە 9 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپتاردا جىلقى مالىن كوبىرەك ءوسىرۋ ءىسى جاپپاي قولعا الىنسا يگى. سونداي-اق ەل ىشىندە يەسىز قالعان فەرمالار مەن بۇرىنعى مال باعۋ ورىندارىنىڭ تۇسىنان بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي نىساندار تۇرعىزىلىپ, قايتا جاڭعىرعان ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە لايىقتالسا, ۇتارىمىز كوپ.
ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ءوسۋى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جىل سايىن ءوسىپ كەلە جاتقان جىلقى مالى ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى وتەۋگە نەگىز قالايتىنى كامىل.
بۇل باعىتتا ۇتىمدى ۇسىنىستار مەن عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ دە تيگىزەر پايداسى مەن شاپاعاتى مول بولماق. ءتىپتى اسىل تۇقىمدى جىلقى ءوسىرۋدى وڭ جولعا قويا بىلگەن وبلىستار ءۇشىن جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعاننىڭ دا ارتىقشىلىعى جوق سەكىلدى.
اقتوبە
