ورتاعاسىرلىق يسلام مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسى ءوز داۋىرىنەن وزىپ, قازىرگى كۇندە دە ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدە. ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءال-فارابي سىندى عىلىمداعى ءىرى تۇلعا ارقىلى قازاق حالقى ءوزىن ماقتان تۇتادى. ول ءوزىنىڭ كەرەمەت فيلوسوفيالىق ىلىمدەرى ارقىلى تۇركىلىك ويلاۋ, تۇركىلىك دۇنيەتانىم, تۇركىلىك ينتەللەكت مۇمكىندىگىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەندىگىن بۇكىل ەۋروپاعا پاش ەتتى. ورتاعاسىرلىق يسلام رەنەسسانسىنىڭ ەۋروپا عىلىمىنا جاساعان ىقپالى ەۋروپالىق رەنەسسانس ءداۋىرىنىڭ باستالۋىنا الىپ كەلىپ, اسىرەسە, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا جاساعان اسەرى ەۋروپالىق وركەندەۋ ءداۋىرىنىڭ بەتىن اشتى.
يسلام مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋى ورتاعاسىرلىق يسلام فيلوسوفياسىنىڭ ءىرى وكىلدەرى ءال-كيندي, ءال-فارابي, يبن-سينا, ءال-عازالي, يبن-رۋشد سىندى الىپ تۇلعالاردى ومىرگە الىپ كەلدى. ەڭ باستىسى, مۇسىلماندىق شىعىس ەلليندەردىڭ ۇلى رۋحاني مۇرالارىن كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزە ءبىلدى.
ورتا عاسىر يسلام فيلوسوفتارى اريستوتەل مەن پلاتون تراكتاتتارىن اراب تىلىنە اۋدارىپ, شىعىس پەريپاتەتيزمىنىڭ نەگىزىن قالادى. يسپاندىق پەريپاتەتيزم وكىلدەرى اراب تىلىنەن لاتىن تىلىنە اۋداردى. بۇل اۋدارما قولجازبالار بۇكىل ەۋروپاعا تاراتىلا باستادى. كەيىنگى ۇرپاق ەستەن شىعا باستاعان ەلليندەردىڭ رۋحاني مادەنيەتى مەن ەركىن ويلاۋعا, ومىرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك كوزقاراستار نەگىزىندە تاربيەلەندى. وسى كىتاپتاردان باستاپ ورتاعاسىرلىق ەۋروپادا رەنەسسانس ۇعىمى دۇنيەگە كەلدى. رەنەسسانس – بۇل ەللينيزمنىڭ ەۋروپاداعى وركەندەۋى. ول ەجەلگى گرەكيا مەن يسلام الەمىندە باستاۋ العان گەنەتيكالىق باي تۇقىم بولدى. وسىدان باستاپ باتىستىق الىپ وركەنيەتتىڭ الىپ اعاشى ءوسىپ شىقتى. بۇل – باتىس پەن يسلام وركەنيەتىنىڭ سۇحباتتاسۋىنىڭ دالەلى.
يسلام فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتەتىن بولساق, ءال-فارابي رۋحاني الەمىنىڭ قانشالىقتى بيىك جوعارى دەڭگەيدە بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. فيلوسوفيادا فارابي يجديحاد دارەجەسىنە كوتەرىلدى, سوندىقتان دا ول فيكح, قالام سەكىلدى ىلىمدەر بويىنشا ءوز ويىن ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سول ماسەلەلەر بويىنشا لايىقتى شەشىم قابىلداي الاتىن ەدى.
وسىنداي اسا ماڭىزدى ايعاقتاردى ايتىپ وتپەي ءال-ءفارابيدىڭ ىشكى رۋحاني دۇنيەسىن يسلام فيلوسوفياسى تاريحىنداعى ورنى مەن دارەجەسىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىز ءارتۇرلى ءدىني عىلىمدار بويىنا وزدەرىنىڭ تەرەڭ ويلارىمەن بەلگىلى بولعان ورتا عاسىر يسلام فيلوسوفتارىن ەسكە الىپ سالىستىرار بولساق, ورتا عاسىر تاريحشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ فيلوسوفيا تاريحىنداعى ءفارابيدىڭ دارەجەسى ولاردىڭ دارەجەسىنە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنىنە سەنىمدى بولدى. ءفارابيدىڭ وزدەرىنىڭ يدەولوگيالىق قارسىلاستارىنا تيگىزگەن اسەرىنە كوڭىل اۋداراتىن بولساق, ەش تالاسسىز, ونىڭ دارەجەسى مەن فيلوسوفيالىق ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي-اق كورىنىپ تۇر.
بۇل كريتەريدى ءال-ءفارابيدىڭ ءوزىنىڭ فيلوسوفياسىنان ىزدەۋ كەرەك. ەگەر ءبىز ءال-ءفارابيدى يسلام فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى دەپ ايتاتىن بولساق, ودان كەيىنگى ويشىلداردىڭ تالقىلاپ وي قوسا الاتىن وزىنە ءتان فيلوسوفياىق پرينتسيپتەرى مەن يدەيالارىنىڭ بولعانى ءشۇباسىز. بۇل قانداي نەگىزدەر مەن پرينتسيپتەر؟ بۇل نەگىزدەردىڭ ەجەلگى گرەكتىك جانە الەكساندرلىق فيلوسوفيالىق مەكتەپتەردىڭ ويلارىنان قانشالىقتى ايىرماشىلىعى بار؟
ءال-فارابي جانە ونىڭ ءىزباسارلارى انتيكالىق ءداستۇردى بويلارىنا قالاي ءسىڭىردى, ءال-فارابي فيلوسوفيالىق رۋحاني الەمىنىڭ قالىپتاسۋىنا انتيكالىق فيلوسوفيانىڭ ناقتىراق ايتساق, اريستوتەل فيلوسوفياسىنىڭ ىقپالى قالاي بولدى؟ ونى قالاي زەرتتەدى دەگەن سۇراقتار تۋادى؟
ءبىز ءال-فارابي جانە ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ ەجەلگى گرەك فيلوسوفيالىق مەكتەپتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنە تەك قانا كوممەنتاري جاساۋمەن شەكتەلىپ قالماعانىن بىلەمىز. قازىرگى كەزدەگى بەلگىلى نەمىس فيلوسوفى مارتين حايدەگگەر ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان فيلوسوفتارى جايلى ايتقاندا بىلاي وي تۇجىرىمدايدى: «ارينە ولاردىڭ (ورتا عاسىر فيلوسوفتارى) اريستوتەل فيلوسوفياسىن تۇسىنبەدى دەگەنى جالعان بولار ەدى. ولار ونىڭ فيلوسوفياسىن جاڭا قىرىنان عانا كورىپ قويماي, وعان جاڭا ءمان مەن تالعام بەردى», – دەيدى.
دەمەك, ءال-فارابي دە جانە ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ دا ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسىن سوقىر تانىممەن زەرتتەمەي, ونى تەرەڭ تۇسىنە ءبىلدى.
اريستوتەل مەن پلاتون فيلوسوفياسى اراسىندا قايشىلىق بار, بىراق كۇمانسىز, ونىڭ سەبەبى ءال-ءفارابيدىڭ ولاردى دۇرىس اۋدارماعانىندا ەمەس. ءال-فارابي جاڭا فيلوسوفيالىق تۇسىنىكتەر ورناتا وتىرىپ سولارعا ساي ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىردى. بۇل ناتيجەلەردىڭ كورىنىسىن دىندە, ءدىني زاڭنامالاردا, ساياسات پەن عىلىم سالالارىندا بايقاي الامىز. بۇل ەنگىزىلگەن «جاڭاشىلدىقتاردا» ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفيالىق پرينتسيپتەرى مەن فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ ەڭ العاشقى باستاۋى رەتىندە ءدىن قارالادى, ارينە ءدىن بۇل جەردە ەرەكشە فيلوسوفيالىق عىلىم رەتىندە قارالدى. ءدىن مەن فيلسوفيا سوناۋ سوفيستەر زامانىنان بەرى ءبىر-بىرىنە قارسى قاراستىرىلىپ كەلدى. سوكراتقا تاعىلعان ايىپتاردىڭ ءبىرى ونىڭ ءدىني قۇندىلىقتاردى مويىنداماي, ونىمەن ساناسپاۋىندا ەدى (ياعني, ول فيلوسوفيانى دىننەن جوعارى قويدى).
بىراق ورتا عاسىرلاردا ءدىن مەن فيلوسوفيانىڭ بىرلىگى ماسەلەسى يسلام فيلوسوفياسىنداعى الدىڭعى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى بولدى. ءال-كيندي ءال-ءفارابيدىڭ ويىنا قارسى پىكىر ايتا وتىرىپ, فيلوسوفيا مەن ءدىن ەكى ءتۇرلى قاراما-قارسى كۇشتەر جانە ولار دۇنيەنى ءتۇسىندىرۋ مەن اقيقاتقا جەتۋ جولىندا ءارتۇرلى پوزيتسيا ۇستانادى دەگەن ويدا بولدى. ءفارابيدىڭ ويىنشا فيلوسوفيالىق اقيقات سياقتى ءدىني اقيقات تا بار, بىراق بۇل ءبىر اقيقاتتىڭ ەكى ءتۇرلى كورىنىسى سياقتى.
فيلوسوفيا ارنايى زاڭدار مەن ارگۋمەنتتەر, دالەلدەرگە نەگىزدەلىپ جاسالاتىن بولسا, ال دىندە وسىنداي ايعاقتار مەن دالەلدەردىڭ ۇندەلۋى مەن بۇيىرىلۋى تۇرىندە كورىنىس بەرەدى. جوعارىداعى سوزدەردى قورىتا كەلە, ءال-فارابي فيلوسوفيانى دىنمەن سالىستىرعاندا العاشقى باستاما رەتىندە اتاپ وتەدى. ءال-فارابي بۇل جەردە فيلوسوفيانىڭ العاشقى باستاما بولۋىن ونىڭ ەڭ ءبىرىنشى ءارى ايقىن ارتىقشىلىعى ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسپايدى. بىراق ول فيلوسوفيانىڭ دىنمەن سالىستىرعاندا پايدا بولۋ ۋاقىتى تۇرعىسىنان العاشقى بولۋىمەن قاتار ول بارلىق جاعىنان دىننەن جوعارى تۇراتىنىن ايتىپ وتەدى. ءال-فارابي تىرشىلىكتە فيلوسوفيا مەن ءدىن اراسىندا ەشقانداي قارام-قايشىلىق كورمەگەندىگىن كورسەتەدى. ونىڭ باستى ماقساتى فيلوسوفيا مەن ءدىندى تاتۋلاستىرۋ.
وسى ويلارمەن تىعىز بايلانىستى ءال-ءفارابيدى ەكى ماڭىزدى سۇراق قاتتى تولعاندىرعان:
– پلاتون مەن اريستوتەل فيلوسوفياسى اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى جوققا شىعارىپ ولاردى تاتۋلاستىرۋ;
– يسلام دۇنيەتانىمى مەن ەجەلگى گرەك فيلوسوفياسى اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى جويۋعا تىرىسقان.
سول ۋاقىتتاردا گرەك فيلوسوفياسىنا قارسى باعىتتالعان باستى سىن پلاتون مەن اريستوتەل اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتىڭ بار ەكەندىگى ەدى. ەگەر فيلوسوفيا ءبىرتۇتاس اقيقاتتى تانىمعا اكەلە السا, وندا ەكى ەڭ تانىمال فيلوسوفيالىق جۇيەلەر ءبىر-بىرىنە قالاي قارسى تۇرادى؟ ەگەر ولاردىڭ ەكەۋى دە اقيقاتقا جەتسە, وندا ولاردىڭ اراسىندا ەشقانداي قايشىلىق بولماۋى ءتيىس ەدى; قاراما-قايشىلىق بولا تۇرا ەكى فيلوسوفيالىق جۇيە دە دۇرىس دەپ تانىلسا, وندا فيلوسوفيانىڭ جەتىلمەگەندىگى مەن اقيقاتقا جەتكىزەتىن قابىلەتىنىڭ جوقتىعىن امالسىزدان كورسەتىپ وتىر – سول داۋىردەگى فيلوسوفيانى سىناۋدىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى ءدال وسىدان تۇرادى.
ءال-فارابي وسى سىنعا جاۋاپ رەتىندە ء«ال-دجام بەيب فاي ءال-حاسيمەت ەفلبۋم ءال-يلياحي ۋا اريستو» («ەكى دانا قۇدىرەتتى پلاتون مەن اريستوتەل كوزقاراستارىنىڭ بىرلىگى») كىتابىن جازادى, ول كىتابىندا پلاتون مەن اريستوتەل اراسىنداعى ايىرماشىلىق ءتىلدىڭ ءارتۇرلى قولدانۋلارى مەن ەكى فيلوسوفتىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ءومىر ءسۇرۋ سالتتارىندا ەكەندىگىن كورسەتۋگە تىرىستى; نەگىزى ويشىلداردىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراستارى ءمانى جاعىنان بىردەي ەدى. كىتاپتىڭ باسىندا ءال-فارابي فيلوسوفيانىڭ ءپانى تۋرالى ايتادى جانە عىلىمعا تالداۋ جاسايدى, سودان كەيىن پلاتون فيلوسوفياسىنان قىسقاشا مازمۇن كەلتىرەدى, ال كىتاپتىڭ سوڭعى بولىمىندە اريستوتەل فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزگى سيپاتتامالارىن كورسەتە كەلە, ەكى ويشىلدىڭ دا ويلارىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىندىعىن ايتادى.
ال ەندى ءال-ءفارابيدىڭ انتيكا داستۇرىمەن بايلانىستىلىعى, وسىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانىپ, داڭققا يە بولعانىن ايتار بولساق, ءال-فارابي جاستايىنان ۇلى اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ ەرتە دۇنيەدەگى گرەكيا فيلوسوفتارىنىڭ شىعارمالارىمەن ءتۇپ نۇسقاسىنان تانىسقانى جونىندە دەرەكتەر بار.
ءال-فارابي رۋحاني الەمىنىڭ قالىپتاسۋى دا وسى انتيكالىق فيلوسوفيالىق ءداستۇردى بويىنا سىڭىرۋمەن بايلانىستى. انىعىراق ايتساق, اريستوتەل مەن پلاتون فيلوسوفياسى ءال-فارابي ويلارىنىڭ تەوريالىق قاينار كوزى بولدى. پلاتوننىڭ (نەوپلاتونيزمنىڭ) جانە اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسى ءال-ءفارابيدىڭ فيلوسوفياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزى بولعانىمەن, ونىڭ دۇنيەتانىمىن تەك قانا پلاتونيزم مەن اريستوتەليزمنىڭ قوسىندىسى دەپ بىلۋگە بولمايدى.
ءال-فارابي اريستوتەل مەن پلاتوننىڭ, ءال-كينديدىڭ ءىزىن قۋىپ, فيلوسوفيا مەن عىلىمنىڭ بارلىق سالالارى بويىنشا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. ونىڭ رۋحاني الەمى, ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيى ءوز زامانداستارىن تاڭعالدىرادى. ءال-فارابي ءوز زامانىنداعى ونەر ءبىلىمىنىڭ ەڭ اسىلىن تاڭداپ الىپ, ءوز ءداۋىرىنىڭ شىنايى ەنتسيكلوپەدياسىن جاساپ بەردى. ونىڭ تەرەڭ ماعىنالى پىكىر ايتپاعان, زەر سالماعان, عىلىمي بولجام جاساماعان بىردە-ءبىر عىلىم سالاسى جوق دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ماسەلەن, ءال-فارابي ءوزىنىڭ «فيلوسوفيانى ۇيرەنۋ ءۇشىن قاجەتتى شارتتار جايلى تراكتات» ەڭبەگىندە اريستوتەل فيلوسوفياسىن مەڭگەرۋگە قاجەت بولاتىن توعىز شارت جايلى ءوز پىكىرىن ورتاعا سالدى.
بۇل ويلاردى تۇيىندەپ ايتا كەلگەندە, ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە, عىلىم مەن فيلوسوفيا ادامى بولۋ ءۇشىن قويىلاتىن ەڭ ءبىرىنشى تالاپ, ول ادامنىڭ جان تازالىعى, ار تازالىعى, ادامعا, ءوز حالقىنا دەگەن تازا ماحاببات, عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى مەن بەرىلگەندىگى. بۇل شارت ورىندالماعان كۇندە ادام فيلوسوفيانى ۇيرەنە المايدى, ۇيرەتە دە المايدى دەپ كورسەتەدى ءال-فارابي.
ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە تانىتقان مۋزىكا تەورياسىنا ارنالعان شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» ەڭبەگى بولىپ تابىلادى. عۇلاما بۇل ەڭبەكتە ماتەماتيكالىق تاسىلدەر پايدالانۋ ارقىلى مۋزىكالىق دىبىستاردى تۇڭعىش رەت قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, نوتانى العاش دۇنيەگە كەلتىردى. ءفارابيدىڭ بۇل ەڭبەگى حV عاسىردا لاتىن تىلىنە اۋدارىلىپ, ەۋروپا مۋزىكا عىلىمى مەن ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى.
1930-1935 جىلدارى فرانتسۋزدىڭ بەلگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى گ.ەرلانجە فرانتسۋز تىلىنە اۋدارعان. ول: ء«فارابيدىڭ بۇل ەڭبەگىن كەيىننەن اراب تىلىندە جازعان اۆتورلاردان ارتىقشىلىعى جەر مەن كوكتەي», دەپ جازسا, اعىلشىننىڭ قازىرگى ۇلكەن ءبىر مۋزىكا زەرتتەۋشىسى گ.فارمەر «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» «فارابي ورتا عاسىرلارداعى مۋزىكا جونىندە جازعان ەڭ ۇلكەن اۆتور بولدى دەگەن پىكىرىمىزدى دالەلدەپ وتىر», دەپ جازدى.
ەندى ءال-ءفارابيدىڭ الەۋمەتتىك-ەتيكالىق رۋحاني دۇنيەتانىمىنا كەلەتىن بولساق, ەتيكانى ول ەڭ الدىمەن جاقسىلىق پەن جاماندىقتى اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىم دەپ قارادى. سوندىقتان ونىڭ ەتيكا جونىندەگى كونتسەپتسيالارىندا جاقسىلىق, مەيىرباندىق كاتەگورياسى باستى ورىن الادى. عۇلامانىڭ ەتيكالىق ويلارىنان تەرەڭ گۋمانيزمنىڭ لەبى ەسەدى, ول ادام بالاسىن جاراتىلىستىڭ, بۇكىل جان يەسى اتاۋلىنىڭ بيىك شوقتىعى, سوندىقتان دا ونى قۇرمەتتەۋ, قاستەرلەۋ كەرەك دەپ تۇسىنەدى. فارابي جاساعان قورىتىندىنىڭ باستى ءتۇيىنى – ءبىلىم, مەيىرباندىق, سۇلۋلىق ۇشەۋىنىڭ بىرلىگىندە. ءفارابيدىڭ گۋمانيستىك يدەيالارى الەمگە كەڭ تارادى. ول اقىل-وي مەن ءبىلىمنىڭ بيىك ءمانىن دارىپتەدى. فارابي كوركەمدىق سۇلۋلىق حاقىندا بىلاي دەيدى: ونىڭ پىكىرىنشە, كوركەمدىك ءومىر شىندىعىنىڭ وزىنە ءتان قاسيەت, ول بولمىستى ناقتى تۇردە بار قۇبىلىستاردىڭ, الەۋمەتتىك ءومىردىڭ كوكەيدەگى ەلەسى. كوركەمدىك ادامنىڭ دەنەسى مەن رۋحاني جان دۇنيەسىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتىنىڭ سۇلۋلىعىن كورسەتەتىن بەلگى دەپ سانايدى.
فارابي «باقىت جولىن سىلتەۋ» تراكتاتىندا: باقىتقا, وعان جەتۋگە باستايتىن جولعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. ءال-فارابي ولگەننەن كەيىنگى بايانسىز باقىت تۋرالى ەمەس, ءتىرى ادامنىڭ باقىتى تۋرالى ايتادى. وعان جەتۋ ءۇشىن ادام ءوزىن ءوزى جەتىلدىرە وتىرىپ, قيىن جولدان ءوتۋى كەرەك.
ادامنىڭ تابيعي قابىلەتى وزدىگىنشە جاقسى قىلىقتى دا, جامان قىلىقتى دا ىستەۋگە بىردەي مۇمكىندىك بەرەدى.
ادامنىڭ جەتىلۋى مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جەتىلۋىمەن ۇيلەس كەلەدى, وسىدان كەلىپ باقىتقا جەتۋ مەن مىنەز-ق ۇلىقتىڭ جەتىلۋى اراسىندا بايلانىس تۋادى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا فارابي ادامداردىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋى ونىڭ وزىنە عانا بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ادام رۋحاني جاعىنان ۇنەمى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرىپ وتىرۋعا ءتيىس ەكەن, ادام اقيقاتتى, تەك اينالاداعى دۇنيەنى تانىپ-ءبىلۋ ارقىلى جەتىلەدى دەپ ءتۇيىن جاسايدى.
ءال-ءفارابيدىڭ ازاماتتىق ساياسي, ادام, قوعام جونىندەگى ويلارى دا, ءوزىنىڭ «فۋسۋل ال-ماداني» «مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ ناقىل سوزدەرى» تراكتاتىندا قارالادى. بۇل تراكتاتتىڭ تاقىرىپتارى ءارتۇرلى بولسا دا نەگىزىنەن ءبىر ماقساتقا – ادام مەن قوعامنىڭ ارا-قاتىناسى, ونىڭ جەتىلۋىنە ارنالعان. ەڭبەكتىڭ وزىنە ءتان ءبىر ەرەكشەلىك سيپاتى – دەنەلىك جانە رۋحاني قۇبىلىستاردىڭ سالىستىرىلىپ وتىراتىندىعى.
فارابي «ازاماتتىق ساياساتتا» ادام قوعامدارىن تالداۋدى قالادان باستاسا, «ناقىل سوزدەردە...» ول مۇنى ەڭ كىشكەنە ۇيادان – وتباسىنان نەمەسە ۇيدەن باستايدى. اريستوتەل سياقتى ول ءۇيدى بىرنەشە بولىككە – ەرى مەن ايەلى, قوجايىنى مەن قىزمەتشىسى, اتا-اناسى مەن بالاسى, مۇلكى جانە يەسى دەپ بولەدى. ءۇيدىڭ وزىنە ءتان ماقساتى بولادى, بىراق كالانىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان ول قالا بەلگىلەيتىن ورتاق ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە ارنالادى, ءسويتىپ بۇل ارادا ادامنىڭ ءوز باسىنىڭ مۇددەلەرىن قوعام مۇددەلەرىنە باعىندىرۋ تۋرالى پىكىر ايتىلادى. بۇل جەردە ءفارابيدىڭ قالا دەگەنىن مەملەكەت دەپ تۇسىنە وتىرىپ, ونىڭ ويلارىنان ۇلكەن ازاماتتىق گۋمانيزمنىڭ بيىك كورىنىستەرىن تابامىز. مۇندا تەك جەكە باسىنىڭ مۇددەلەرى عانا ەمەس, قوعام مۇددەلەرىن جوعارى ساناۋى ۇلكەن ءبىر ازاماتتىقتىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ قاسيەتتى كورىنىستەرى دەپ بىلەمىز.
ءال-فارابي ادام مىندەتتى تۇردە ادال نيەتتى بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى, جاقسى ىستەر ىستەپ, مۇنىڭ تولەۋىن كۇتسە, ادام بۇل ىستەرىن جاماندىقكا اينالدىرادى.
تۇيىندەپ ايتقاندا, ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي وي-پىكىرلەرى وزىنەن كەيىنگى داۋىردەگى شىعىس پەن ەۋروپا حالىقتارىنىڭ فيلوسوفيالىق, ەستەتيكالىق, قوعامدىق ەتيكالىق وي-پىكىرىن جانە ونەردىڭ دامۋىنا, جالپى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ, ۇلكەن ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. ۇلى وركەنيەت فيلوسوفى ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي رۋحاني الەمى – ادامزات وركەنيەتى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ بيىك شىڭى.
جاقىپبەك التاەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فارابي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
