داۋلى باپتار
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىندا جاتقان «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسىنىڭ 24-تاراۋى «دونورلىق جانە ترانسپلانتتاۋ» دەپ اتالادى. بۇل تاراۋدا «قان جانە ونىڭ كومپونەنتتەرىنىڭ دونورلىعى», «اعزالاردى (اعزالاردىڭ بولىگىن) جانە (نەمەسە) تىندەردى ء(تىننىڭ بولىگىن) ترانسپلانتتاۋ», «ادامنىڭ اعزالارىن جانە تىندەرىن, گەموپوەزدىك ءدىڭ جاسۋشالارىن (سۇيەك كەمىگىن), قان جانە ونىڭ كومپونەنتتەرىن, ادامنىڭ جاسۋشالارىنىڭ, تىندەرىنىڭ, بيولوگيالىق سۇيىقتىقتارى مەن سولدەرىنىڭ ۇلگىلەرىن اكەلۋ, اكەتۋ» دەپ اتالاتىن ءۇش تاراۋ بار. اڭگىمەنىڭ ءبارى دە وسى تاراۋلاردان شىعىپ وتىر. Whatsapp مەسسەندجەرى ارقىلى تاراعان ۇندەۋدە وسى ماسەلە كوتەرىلگەن. بۇقارا ادام اعزاسىن رۇقساتسىز الۋعا ءھام شەتەلگە اكەتۋگە قارسى شىعىپ وتىرعان جايى بار. الايدا ءبىزدىڭ ەلدە ادام اعزاسىن تۋىستارىنىڭ رۇقساتىنسىز الۋ 2009 جىلى ەنگىزىلگەن.
ياعني, ادام كوزى تىرىسىندە دونورلىقتان باس تارتپاسا, ونىڭ دەنە مۇشەلەرىن وزگە ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ەلىمىزدە رۇقسات ەتىلگەن. مۇنى ادەتتە «پرەزۋمپتسيا كەلىسىمى» دەيدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ بىرىندە بۇل جايدى ايتقان ەدى. ء«بىزدىڭ ەلدىڭ مادەني ەرەكشەلىگىنە ساي, دونورلىقتىڭ ازدىعىنا بايلانىستى پروبلەما بار. دارىگەرلەر ترانسپلانتاتسيانى جۇرگىزۋگە قورقادى, ويتكەنى تۋعان-تۋىستارى بۇعان قارسى. ءتىپتى دارىگەرلەردى سوتپەن قۋدالاۋ جاعدايى دا تىركەلگەن. زاڭ بويىنشا, ءتىرى كەزىندە ادام اعزاسىن دونورلىققا بەرۋدەن باس تارتپاسا, كوپتەگەن ەلدەگى تاجىريبەگە ساي, ونىڭ دونورلىققا كەلىسىم بەرگەنىن بىلدىرەدى. دەسە دە, حالىق ىشىندە ءتيىستى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ۇعىپ وتىرمىز», دەگەن ەدى.
ال كودەكس جوباسىندا قايتىس بولعان ادامداردىڭ دەنە مۇشەلەرىن دونورلىق ءۇشىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلعان. الايدا, whatsapp ارقىلى تاراعان اقپاراتتاردا كودەكس جوباسىنداعى باپتاردى قاتە ءتۇسىنۋ كەزدەسىپ قالادى. ماسەلەن مەسسەندجەرلەردە «215 باپتىڭ 8 تارماعىندا تۋىستارىڭىزدىڭ ءسىز ومىردەن وتكەن سوڭ دەنە مۇشەلەرىڭىزدى دونورلىققا الۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋ مۇمكىندىگىن جويۋ قاراستىرىلعان. ويتكەنى ادام كەلىسىمىن ءتىرى كەزىندە بەرۋ كەرەك» دەگەن ماعىناداعى ءماتىن تارادى. ال كودەكس جوباسىندا «ەگەر الۋ كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنا وسى ادام ءتىرى كەزىندە نەمەسە زاڭدى وكىلدەرى ول ولگەننەن كەيىن ونىڭ اعزالارىن (اعزالاردىڭ بولiكتەرىن) جانە (نەمەسە) تiندەرىن ء(تىننىڭ بولىكتەرىن) ۋاكىلەتتى ورگان ايقىندايتىن تارتىپپەن رەتسيپيەنتكە ترانسپلانتتاۋ ءۇشىن الۋعا كەلىسپەيتىنىن مالىمدەگەنى تۋرالى حابارلانعان بولسا, مايىتتەن اعزالاردى (اعزالاردىڭ بولiكتەرىن) جانە (نەمەسە) تiندەردi ء(تىننىڭ بولىكتەرىن) الۋعا جول بەرىلمەيدى» دەلىنگەن. ياعني, ءبارىبىر قايتىس بولعان ادامنىڭ تۋىستارىنىڭ ءسوزى شەشۋشى ءرول ويناماق. دەمەك قايتىس بولعان ادامداردىڭ اعزاسىن دونورلىققا پايدالانۋ ماسەلەسىنە قاتىستى تاراپ جاتقان اقپاراتتاردا شىندىقتان گورى قاۋەسەت باسىم.
ەكىنشى قاۋەسەت كودەكستە قازاقستاندىقتاردىڭ اعزاسىن شەتەلگە اكەتۋگە قاتىستى تاراپ وتىر. Whatsapp-تا «سىزدەر بىلەسىزدەر مە, ەندى قر-دىڭ قايتىس بولعان ازاماتتارىنىڭ اعزالارىن ترانسپلانتاتسيا كەزەگىن كۇتىپ وتىرعان شەتەلدىكتەر ءۇشىن الىپ كەتۋ مۇمكىندىگى تۋادى. جوبانىڭ 222 بابى, 2 تاراماعى, 1 ءبولىمى» دەگەن اقپارات تارادى. ال كودەكس جوباسىنىڭ تۋرا سول تۇسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەگىنەن تىس جەردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا, سونداي-اق شەتەلدە تۇراتىن جانە ترانسپلانتتاۋدى كۇتىپ جۇرگەن رەتسيپيەنتتەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ قاجەت بولعان كەزدە» اعزانى شەتەلگە الىپ كەتۋگە بولاتىنى كورسەتىلگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىرقاتار ماسس-مەدياعا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە «قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ اعزالارى مەن تىندەرىن شەتەلگە اكەتۋ (222 باپ, 2 تارماق, 1 ءبولىم) ماسەلەسىنە كەلسەك, كودەكس جوباسىندا قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ اعزالارىن تەك قانا قازاقستاندىق ازاماتقا سالۋ قاراستىرىلعان» دەلىنگەن. مينيستر دە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تۋرا وسىلاي دەپ جازدى. مينيسترلىكتىڭ بۇل ۇستانىمىن ء«ومىر سىيى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى ساندۋعاش ورىنباەۆا دا قولدايدى. ول ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتىندا «قازاقستاندا قايتىس بولعان ادامنىڭ اعزالارى ەشقاشان شەتەلدىككە سالىنعان ەمەس, ءارى الداعى ۋاقىتتا دا سالىنبايدى. ترانسپلانتاتسياعا كوپتەگەن ادام قاتىسادى: اعزانى الۋعا رۇقسات بەرىلگەن قر-داعى ستاتسيونارلار, ترانسپلانتاتسيا بويىنشا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى, ايماقتارداعى ۇيلەستىرۋشىلەر, ترانسپلانتاتسيا ورتالىقتارى, قان ورتالىقتارى, ليتسەنزياسى بار كوپتەگەن ەمحانالار, ساناۆياتسيا, قىسقاسى مۇنىڭ بارلىعى قايتىس بولعان ادام اعزاسى دونورلىعى ارقىلى قازاقستاندىقتاردى قۇتقارۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتەدى. قايتىس بولعان 1 دونور ازامات ءولىم مەن ءومىر شەكاراسىندا تۇرعان 5-6 قازاقستاندىقتى قۇتقارۋى مۇمكىن» دەپ جازدى. سونىمەن قاتار ول «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسى بويىنشا وتكەن قوعامدىق تىڭداۋدا دا ءوز ۇستانىمىن ايتتى. «Whatsapp ارقىلى تاراپ جاتقان مالىمەتتەردىڭ بارلىعى حايپتان باسقا ەشتەڭە ەمەس. ادامدار ماسەلەنىڭ ءمانىن تۇسىنبەستەن, وندا نە ايتىلعانىنا نازار اۋدارماستان whatsapp-تا تاراپ جاتقان مالىمدەمەلەردى قولداپ, پەتيتسيا جازىپ جاتىر. قازىر ەلىمىزدە 3128 پاتسيەنت اعزا ترانسپلانتاتسياسىن كۇتىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ جالعىز ءۇمىتى», دەدى ساندۋعاش ورىنباەۆا.
«ەستىگەنىمدى ايتايىن با, كورگەنىمدى مە؟»
داۋلى كودەكسكە قاتىستى قاۋەسەتتى تاراتۋشىلار قۇجاتتى وقىماعانى بايقالىپ تۇرادى. ايتالىق, جوبانىڭ 170 بابىندا بيولوگيالىق ءولىمدى انىقتاۋ ماسەلەسى بار. وندا دارىگەرلەر ادامنىڭ ميى مۇلدەم جۇمىسىن توقتاتسا جانە وزگە دە ءولىم بەلگىلەرى بايقالسا بيولوگيالىق ءولىمدى تىركەيتىنى كورسەتىلگەن. الايدا, ادام ميى ولگەنىمەن كەيدە وزگە ورگاندار ارنايى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرۋى مۇمكىن ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. مۇندايدا ادام ءتىرى سياقتى كورىنگەنىمەن, قايتادان قاتارعا قوسىلۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل تۋىستارى ءۇشىن ءۇمىت ۇيالاتاتىن جاعداي. وسىنداي ساتتە ادامنىڭ تىرشىلىگىن قولداۋ ءۇشىن ارنايى اپپاراتتار قوسىلاتىنى بار. كودەكستىڭ اتالعان بابىندا ادام اعزالارىنىڭ تىرشىلىگىن قولداۋ جونىندەگى جاساندى شارالاردى توقتاتۋ نەمەسە جالعاستىرۋ جاعدايلارى قاراستىرىلعان. وسى باپتىڭ 4 تارماعىندا «اعزالاردىڭ فۋنكتسيالارىنا دەم بەرۋ بويىنشا جاساندى شارالار الدىمەن ترانسپلانتتاۋ ماقساتىندا مايىتتەن اعزالاردى (اعزالاردىڭ بولىكتەرىن) جانە (نەمەسە) تىندەردى ء(تىننىڭ بولىكتەرىن) الۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا, سودان سوڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ جانە (نەمەسە) زاڭدى وكىلدەرىنىڭ قارجىلىق, ونىڭ ىشىندە دەنەگە كۇتىم جاساۋ بويىنشا شىعىنداردى وتەۋگە كەلىسۋى بولعان كەزدە عانا جالعاستىرىلۋى مۇمكىن» ەكەنى كورسەتىلگەن. الايدا, دارىگەرلەر ادامنىڭ ميى سەمىپ, ەندى ءومىر سۇرۋگە جارامايتىنىن ايتسا دا الگى قۇرىلعىلاردان اجىراتۋ ءۇشىن ءبارىبىر تۋىستارىنىڭ كەلىسىمى كەرەك. كودەكستە سولاي كورسەتىلگەن. اعزانىڭ تىرشىلىگىن جالعاستىرۋ ءۇشىن پايدالاناتىن اپپاراتتار ترانسپلانتولوگيا ءۇشىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن قوسۋلى بولعان جاعدايدا شىعىنىن مەملەكەت كوتەرەدى. ال تۋىستارىنىڭ وتىنىشىمەن قوسۋلى تۇرسا شىعىنىن ولار وزدەرى وتەۋى كەرەك. كوپشىلىك وسى باپتاعى ءتۇرلى اپپاراتتاردى قوسۋ, قوسپاۋ ماسەلەسىنىڭ دونورلىققا قاتىستى بولۋىنا بايلانىستى قيلى كۇمان ايتىپ ءجۇر. «كومادا جاتقان ادامدى ءولدى دەيدى دە, دەنە مۇشەلەرىن العانشا اپپارات قوسىپ قويادى» دەگەن قاۋەسەت وسى باپتان شىقتى. ودان بولەك 172 باپتىڭ دا «سىيى» بار ەكەن. «اناتوميالىق سىي» دەپ اتالاتىن باپتا ادامنىڭ كوزى تىرىسىندە دەنە مۇشەلەرىن ءوزى ومىردەن وتكەن سوڭ دونورلىققا بەرۋ جايلى وسيەت قالدىرۋىن «اناتوميالىق سىي» دەپ كورسەتكەن. بىراق وسى باپتىڭ 3 تارماعىندا «وسيەت ەتىلگەن اعزالاردان (اعزالاردىڭ بولىكتەرىنەن) جانە (نەمەسە) تىندەردەن (تىندەردىڭ بولىكتەرىنەن) باسقا, تابىلعان كۇننەن باستاپ ون كۇن ىشىندە تانىلماعان جانە سۇراۋى بولماعان ادامداردىڭ مايىتتەرى دە اناتوميالىق سىي رەتىندە تانىلادى» دەگەن ۋاجگە قارسى شىعۋشىلار بار. ويتكەنى مەسسەندجەرلەردە قايتىس بولعان ادام ءمايىتحانادا 10 كۇن جاتسا, ونى ءارى قاراي «اناتوميالىق سىي» رەتىندە دارىگەرلەر وقۋ ورىندارىنا, دونورلىققا جىبەرەدى دەگەن قاۋەسەت تاراعان. الايدا, ادام اعزاسىن دونورلىققا پايدالانۋدىڭ وزىندىك شارتتارى بار. مايىتحاناعا اپارىلعان دەنە دونورلىققا جارامايدى. ال ءمايىتتى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءۇشىن پايدالانۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ء«مايىت ءمايىتحانادا تەك 10 كۇن ساقتالادى» دەگەن قاۋەسەت شىققان. مەديتسينا مەكەمەلەرى كىم ەكەنى بەلگىسىز مايىتتەردى 45 كۇن ساقتاۋعا مىندەتتى. وسى مەرزىم ىشىندە تۋىستارى ءمايىتتى تانۋى دا مۇمكىن. جۇرتتىڭ «10 كۇن عانا ساقتالادى» دەپ جۇرگەنى وزگە ماسەلە. وندا ءمايىتتى بيولوگيالىق-مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە عىلىمي, عىلىمي-پراكتيكالىق جانە وقۋ ماقساتتارىندا پايدالانىلۋعا بەرۋ ماسەلەسى سوت-مەديتسينالىق ساراپتامادان كەيىن 10 كۇن وتكەن سوڭ عانا قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەنى ەسكەرىلگەن. داۋدىڭ باسى وسى عانا. ال ءىس جۇزىندە وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە ەشبىر ادام ءوز دەنەسىن مەديتسينانىڭ يگىلىگى ءۇشىن «اناتوميالىق سىي» رەتىندە بەرمەپتى. بۇل دەرەكتى ادىلەت مينيسترلىگى ساراپتاما قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسقار ۇمبەتاليەۆ ايتتى.
بۇقارا نەدەن سەسكەنەدى؟
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كوپشىلىك ترانسپلانتولوگيا ىسىنە سىبايلاستىق ارالاسادى دەپ قاۋىپتەنەتىن ءتارىزدى. راس, ازىرگە قازاقستان ازاماتىنىڭ اعزاسىن شەتەلدىكتەرگە سالعانى جايلى دەرەك جوق. الايدا, بيىل ەلىمىزدە ەكى دارىگەر زاڭسىز ترانسپلانتولوگيا جاساعانى جايلى كۇدىككە ءىلىندى. بىرەۋى بەلگىلى ترانسپلانتولوگ عاني قۇتتىمۇراتوۆ بولسا, ەكىنشىسى شىمكەنت قالاسىنىڭ №1 كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ابىلاي دونباي بولاتىن. ولار شەتەل ازاماتتارىنىڭ اعزالارىن زاڭسىز اۋىستىرۋعا قاتىستى دەپ ايىپتالعان. ماسەلەن ع.قۇتتىمۇراتوۆ كۇدىكتى سانالعان ىستە وزگە قانشا ادام بار ەكەنىن ەلىمىزدىڭ قۇزىرلى ورگاندارى جاريالاعان جوق. بىراق اتالعان ىسكە ۋكراينالىقتاردىڭ قاتىسى بار سىڭايلى. ونى ۋكراينا ۇلتتىق پوليتسياسى توراعاسىنىڭ ەكس-ورىنباسارى ۆياچەسلاۆ ابروسكين الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاعان بولاتىن. ول: «قازاقستاندا بىرنەشە ادام تۇتقىندالدى, ولاردىڭ ءبىرى دارىگەر-ترانسپلانتولوگ. ءوز بۇيرەكتەرىن ساتقان ادامداردىڭ 20-سى ۋكراينالىقتار. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز بۇيرەكتەرى ءۇشىن 10-15 مىڭ دولللار العان, ال بۇيرەكتەردى ساتىپ العانداردىڭ ارقايسىسى 150 مىڭ دوللار تولەگەن. بۇل ءىستىڭ ارتىندا ادام قاسىرەتىنەن پايدا تاۋىپ جۇرگەن حالىقارالىق ۇيىمداسقان قىلمىس تۇر», دەپ جازعان ەدى.
ال ماسس-مەديا ا.دونبايدىڭ يزرايلدىكتەرگە قىرعىزستان, تاجىكستان, ۋكراينا ازاماتتارىنىڭ اعزالارىن سالىپ بەردى دەگەن كۇدىككە ىلىنگەنىن جازدى. ازىرگە تەرگەۋ اياقتالا قويماعاندىقتان بۇل وقيعالاردىڭ بۇگە-شىگەسى بەلگىسىز. الايدا, دارىگەرلەرگە قاتىستى مۇنداي دەرەكتەردىڭ شىعۋى بۇقارانى الاڭداتاتىنى ءسوزسىز. بالكىم الگى whatsapp-تاعى پەتيتسيا وسىنداي اقپاراتتاردىڭ نەگىزىندە شىعۋى مۇمكىن.
جالپى, مەسسەندجەرلەر ارقىلى تارايتىن ءتۇرلى دەرەكتەر قوعام مۇشەلەرىن الاڭداتىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. ادام ازعالارىن ساتۋ ەلىمىزدە عانا ەمەس, جاھانداعى بارلىق مەملەكەتتە تىيىم سالىنعان ءىس. بىراق مەسسەندجەرلەر ارقىلى تاراپ جاتقان دەرەكتەردىڭ بارلىعى ادام اعزاسى ساۋداسىمەن اينالىساتىن «قارا بازار بار» دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرادى. ارينە دارىگەرلەر بۇل پىكىرلەردى بارىنشا جوققا شىعارۋمەن كەلەدى. بىراق قالىڭ بۇقارانى سەندىرىپ كورىڭىز.
ءتۇيىن
ءبىر كەزدەرى ترانسپلانتاتسيا ارقىلى بۇيرەگىن اۋىستىرعان مارات ءتۇسىپوۆ ءوز باسىنان وتكەن جاعدايدى ەشكىمگە تىلەمەيتىنىن ايتتى. «كوپ ادامدار ترانسپلانتولوگيا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن بىلمەيدى. كوبىنە ايعايعا سۇرەڭ قوسىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە ەكى ترانسپلانتولوگتىڭ كۇدىككە ءىلىنۋى الاڭداتادى. ال ءىس جۇزىندە الماستىراتىن اعزاعا مۇقتاج ادامدار كوپ. اقپاراتتى دۇرىس تاراتپاۋدىڭ دا زاردابى مول. جەمقورلىقتىڭ دا زيانى وتە كوپ بولىپ تۇر», دەدى ول.
جالپى «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكس جوباسىن قوعام مۇشەلەرىنىڭ قىزۋ تالقىلاي باستاۋىنىڭ ءپوزيتيۆتى قىرى دا بار. راس, قاۋەسەت تاراتىپ, ەلدى ەلەڭدەتىپ قويعاندار از ەمەس, الايدا كودەكس جوباسىنا بۇقارانىڭ نازار اۋدارۋى حالىقتىڭ ەلدەگى زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جۇمىسىنا كوڭىل بولە باستاعانىن بايقاتادى. ياعني, قازاقستاندىقتار ءوز ومىرلەرىنە قاتىستى زاڭ جوبالارىن نازاردان تىس قالدىرماۋعا داعدىلانىپ كەلەدى. ايتپەسە دەنساۋلىققا قاتىستى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەر بۇرىن دا قابىلدانعان. ال قازىر باسقاشا. ەندى كودەكستى تالقىلاعان جۇرت دەنساۋلىقتى كۇتۋگە دە سالعىرت قاراماسا دەيمىز.
