زامانا پەرزەنتى

ۇلتتىڭ قايتا ورلەۋ ءداۋىرى بو­لاتىنداي, مەملەكەتتىڭ دە ءوز جو­لىندا ايرىقشا قارقىنمەن دا­مى­عان, بەل-بەلەس جەتىستىكتەرگە قا­رىمداپ ەمەس, قارىشتاپ ۇمتىلعان كەزەڭدەرى بولادى. الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋدە, ساياسي, ەكونوميكالىق سالالاردا زاماناعا ساي بەيىمدەپ دامىتۋدا سۇبەلى جە­تىس­تىكتەرگە جەتۋ تۇڭعىش پرەزي­دەنت, ەلباسىنىڭ قاجىرلى ەڭبە­گىنىڭ ناتيجەسىندە الەۋمەتتىك مەم­لەكەتتى قۇرىپ, دامۋدىڭ قازاق­ستان­دىق جولىن قالىپتاستىرا الدىق. بۇل ماقالا – ەڭبەك جولىن قاراپايىم تەرگەۋشىلىكتەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى, جوعارعى سوت توراعاسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, كەيىنگى جىلدارى ءوزىنىڭ ۇلكەن ارمانى – ۇس­تاز بولۋعا بەت بۇرىپ, قازاق گۋ­ما­­نيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنت-رەكتورلىعىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلە جاتقان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوك­­­­تورى, پروفەسسور ماقسۇت سۇل­تان­ ۇلى نارىكباەۆ تۋرالى بولماقشى. ماقسۇت سۇلتان ۇلى سوعىستا وتان ءۇشىن شەيىت بولعان قازاق جاۋىنگە­رىنىڭ بالاسى. ساراڭ تاعدىر مەن سارابدال تاريح, كوزىن اشپاي جا­تىپ, اكەسى سوعىسقا اتتاندى. قاڭ­قاسى, سۇيەگى قايدا قالعانى بەل­گىسىز (كەيىن تاپتى) قايران اكەلە­رىمىزدىڭ, جەسىر­لىكتەن جەركۇيىك بوپ كەتە جازداعان اياۋلى انالارى­مىز­دىڭ سۇراپىل سوعىس سالدارىنان جە­تىمدىكتەن كوزكۇيىك بولعانى بار­شا­مىزعا ايان. بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ, ىشتەگى مۇڭعا سىرتتاعى الا­پاي ۇلاستى. قابىرعاسى قاتپاي جا­تىپ جوقتىق, جەتىمدىك كوردى. كو­كى­رەگىندەگى زاردى بايقاتپاي, كوزىندەگى جاستى كورسەت­پەي, قاسارىسا ءجۇرىپ قايرات, الىسا ءجۇرىپ اقىل جيىپ ءوستى. ماقاڭ تۇسكەن ەڭىس قانداي تۇڭعيىق بولسا, ول جەت­كەن جەڭىس سون­­داي تىم بيىك. وزىنەن باسقا ەشكىم ايتىپ جەتكىزە المايتىن وزىندىك تاعدىر-تالايى بار, ونىڭ تۇڭعيىعىنا تەك ءوزى عانا بويلاي­تىن, وزىندىك ەكزيستەنتسيا, تىلسىم سىرلارى, مول ومىرلىك قورى مەن تا­بيعي دارالىعى, تالعامپازدىعى, كە­مەلدەنگەن كەلبەتى, داۋسىز موي­ىن­دالىپ وتىرعان ۇلكەن تالانت يەسى. “كەمشىلىگى جوق ادام – ادام ەمەس”, دەگەن ەكەن باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى. كەز كەلگەن ادام كەم­شى­لىك­سىز ەمەس. قاراقان باسىنىڭ قا­مى­مەن عا­نا كەلىپ, سونى تۇسىنبەدىڭ دەپ وكپە­لەيتىندەر دە, ەشتەڭەنىڭ بابىنا بار­ماي بايبالام سالاتىن­دار دا, ادەيى جوق جەردەن جاۋ تاۋ­ىپ, ىلىك ىزدەيتىن, اڭىسىن اڭداپ, ەسەپپەن كەلەتىن الاكوڭىلدەر دە بولدى. ماقسۇت سۇلتان ۇلى وسىناۋ قيلى-قيلى كوزقاراستاردى, ءتۇرلى تاعدىرلاردى سالقىنقاندىلىقپەن قابىلداپ, ماسەلەنىڭ ءمانىن, كەلگەن كىسىنىڭ جانىن ءتۇسىنىپ, بايىبىنا بارىپ, دۇرىسىن-بۇرىسىن ساراپتاپ الىپ, شەبەرلىكپەن شەشىپ وتىردى. ماقاڭ قازاق ساياسي, قۇقىقتىق ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا بەلەستەرىن قامتيتىن سىندارلى تولعاۋلار مەن سالدارلى ماقالالار جازدى. ءبىز ادامداردىڭ كەمشىلىكتەرىن كورگىشپىز دە, جاقسىلىقتارىن موي­ىنداۋعا كەلگەندە مۇلدەم ساراڭبىز. ماقسۇت سۇلتان ۇلى جوعارعى سوتقا توراعا بولىسىمەن جيىرما بەس كۇننىڭ ىشىندە بارلىق سۋديالارعا مانتيا كيگىزگەن. ەلىمىزدەگى بەلگىلى ۇلگىشىلەر مەن سۋرەتشىلەردى قاتىس­تىرا وتىرىپ, كونكۋرس جاريالاپ, سۋديالاردىڭ قازىرگى كيىپ جۇرگەن مانتياسىن تاڭداپ شىققان. استاناداعى ءۇش ءبيدىڭ ەسكەرت­كىشى, الماتىداعى “فەميدا” الاڭى دا ماقاڭنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسقان. ماقسۇت سۇلتان ۇلى ىسىمەن ءىرى, ارەكەتىمەن ايدىنىن اسىرعان, جان-جاقتى كوڭىلى جۇيرىك, كوكجيەگى كەڭ, اينالاسىنداعىلاردان, ۋاقىتتان, ۋا­قيعالاردان اتىن وزدىرىپ, بەدە­لىن بيىكتەتكەن ازامات. جارىق ءدۇ­نيەنى جارىق دەپ بىلەتىن جانە ونى جارىق ەتەتىن جانى جايساڭ ادام. زيالىقتىڭ ۇلگىسىن, ساڭلاق­تار­دىڭ ساباعىن يگەرگەن ماقاڭ ءوزىنىڭ ءوسۋ جولدارىندا, بيىكتەۋ باسپال­داق­تا­رىندا ادام باعاسىن, مامان قادىرىن, ءومىر ءمانىن, زامان زاڭىن سارالادى. مەملەكەتشىل, وتانىن ويلايتىن, ەلباسى ساياساتىن قول­داي­تىن جانە ونى جان-جۇرەگىمەن مۇلتىكسىز ورىن­دايتىن جانسەبىل جان. زامانا ءۇمىتىن اقتايتىن, ءارى ءوز قادىر-قاسيەتىن ساق­تايتىن, جاقسى­لىق پەن جاڭالىقتى جاقتايتىن, حالىق ماقتايتىن تۋرا, تۇرلاۋلى, كوپشىل, قامقور باسشى. ول ء“ادى­لەت” پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى. ۇلتتىڭ اقىل-وي الەۋەتى بۇگىندە بىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا جا­سالادى. رەفورمالاردىڭ ومىرشەڭ­دىگى ساپالى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرىن ۇسىنۋ, ماماندار دايارلاۋ, يننو­ۆاتسيالىق قاعيدالاردى ەنگىزۋ جانە سوڭعى كەزەكتە تيىسىنشە زاڭدىق قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى جەكە­لەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي بايلانىستى. ءبىلىمسىز بولاشاق جوق, ەلسىزدى ەلدىگە, ازدى كوپكە, جوق­تى بارعا تەڭگەرەتىن ءبىلىم مەن عىلىم. قازاق جاستارى ساپالى ءبىلىم الىپ, ءومىر­دەن ءوز ور­نىن تابۋى كەرەك. جاس­تا­رى­مىز باسقالارمەن تەرە­زە­مىز تەڭ بولۋى ءۇشىن تە­رەڭ ءبىلىم الۋعا, ەل يگى­لىگىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. جاhاندانۋ ۇردىسىنەن تىس قالا المايتىن قازاق­ستان ءۇشىن باسەكەگە قارسى تۇرار جان-جاقتى دايار­لى­عى بار, ءبى­لىمدى دە بىلىكتى ماماندار كە­رەك. ەلدىڭ بو­لاشاعى سو­لار­دىڭ قو­لىن­دا. ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆ: ء“بىلىم بەرۋ رە­فورما­سى­نىڭ باستى ءول­شە­مى ءتيىستى ءبىلىم مەن بىلىك العان ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازا­­ماتى الەمنىڭ كەز كەل­گەن ەلىندە قاجەتكە جاراي­تىن ما­مان بو­لا­تىنداي دەڭگەيگە كوتەرىلۋ بو­لىپ تابىلادى”, – دەپ قاداپ ايتقان. قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ مازمۇنى مەن فور­ما­سى, ونىڭ بولمىسى – ماقسۇت سۇل­تان ۇلى نارىكباەۆتىڭ بۇكىل ەلى­مىز­گە, قازاققا سالدىرعان, قالدىرعان ەسكەرتكىشى. قازگزۋ تۇلەپ, تۇرلەنىپ, ونىڭ عيما­راتىنىڭ ءوزى استانانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ, جاسانىپ شىعا كەلدى, ونىڭ ءارى مەن ءمانىن قوسا كەلتىردى. استا­نا­نىڭ داستانى ءسوز بولعاندا ءبىز ەڭ ال­دى­مەن با­تىرلارعا ءتان باتىل قادامعا بارىپ, ۇلى قالالاردىڭ بوي كوتەرۋىنە ۇشان-تەڭىز ۇلەس قوسقان ازامات­تار­دى ەسكە الىپ, سولارعا ەرەك­شە تاع­زىم ەتكەنىمىز ابزال. سارىار­قا­نىڭ سايىن دالا, ساعىمدى بەل­دەرىندە, استا­نامىزدا ماقاڭ ءزاۋلىم وقۋ ورنىن سالدى. استانانىڭ ءسانى مەن ءمانىن, مازمۇنى مەن تۇرپاتىن سال­تا­ناتتى, كۇمبەزدى, مۇنارالى سا­راي­­لار, الىپ عيماراتتار, تاريحي تۇل­­عا­لارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر, گۇل­زارلار, ساياباقتار, سۋبۇرقاقتار اشە­­كەيلەسە, سونىڭ بىرەگەيى – ءبىزدىڭ قازگزۋ. ۇلى كوشتە جاڭا استاناعا ما­قاڭنىڭ وزىمەن بىرگە كەلگەن, سەنىمدى سەرىكتەرى شاپاعاتىنا بولەندى. ءبا­رى­مىزدى قامقورلىققا الىپ, تۋىس­قان­داي باۋ­لىپ, كوڭىلدىڭ قىبىن, ءىستىڭ جىگىن تابۋعا, قيىن تۇيىندەردى شەبەر شە­شۋ­گە ۇمتىلدى. ول جاق­سىنى كورىپ ءسۇي­ىنگەنىن, جاماندى كورىپ كۇيىن­گەنىن جاسىرمايدى. ماقاڭ جۇرگەن جەر ءومىر تالعامى, ول ءسوي­لە­گەن ءسوز كە­مەلدى ويدىڭ ۇيىت­قى­سىنا اينالادى. ماقسۇت سۇلتان ۇلى قازاق­ستان­نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تالانتتى ۇستازدارعا ادەيى ىزدەۋ سالدى, الما­تى مەن قاراعاندى, شىمكەنت پەن اقتوبە, تالدىقورعان مەن قى­زىل­ورداداعى تارلانداردى جينادى. ما­قاڭ ءبارىمىزدىڭ رۋحاني قامقور­شىمىز بولا ءبىلدى, جوعارى ءبىلىم جۇيەسىن, زاڭ عىلىمىن وتە جاقسى بىلەدى, باسشى­لىق, ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق قابىلەتى, ادامگەرشىلىك قا­سيەتتەرى, ۇستازدىق تالانتى, ۋني­ۆەر­سيتەت ۇجىمىنىڭ جاعدايىن, وقۋ-تاربيە جۇمىستارى­نىڭ ساپاسىن باقىلاپ, تالداپ, وقۋ بولىمدەرىنە كومەك كورسەتىپ وتىرادى. قازگزۋ-دا ستۋدەنت ءۇشىن بارلىق جاعداي بار. ەركىندىك, تاۋەلسىزدىك, ستۋدەنت ءۇشىن قاجەتتى اقپارات تا, دەرەك تە, مالىمەت تە جەتكىلىكتى. ءبۇ­گىن­گى ستۋدەنت ءبىلىم الۋمەن قاتار, بەل­سەن­دى ومىرلىك ۇستانىمى, وزىندىك كوز­قاراسى بار, ادامي قۇندى­لىق­تاردى باعالايتىن, مادەنيەتتى, پا­راساتتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋى ءتيىس. ماقاڭنىڭ قامقورلىعىمەن ءبى­لىم جۇيەسىندە كوپتەگەن جاستار ءوسىپ جەتىلدى. ولاردىڭ ىشىندە كورنەكتى قاي­راتكەرلەر, ءىرى عالىمدار, زاڭ ور­ىن­­دارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تا­لىقتارى مەن وقۋ ورىندارىنىڭ جە­تەك­شىلەرى بار. كوپتەگەن شەتەل­دەرگە شى­عادى, ولاردان جيناپ-تەرىپ اكەل­گەن جاڭالىقتارىن ەلەك­تەن ءوت­كى­زىپ, سارالاپ, ەڭ ماڭىز­دىلارىن قازگزۋ ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىپ وتىرادى. ماقسۇت سۇلتان ۇلى الدىنا كەل­گەن ادامنان اقىل-ويىن ايامايدى. وي-ءورىسى كەڭ كاسىبي مامان, ۇلكەن قايراتكەر, بىلىكتى باسشى, جوعارى مەكتەپتىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى. ول قاراپايىم, كىشىپەيىل, وتە تازا, ادال, قايىرىمدى. ادىلدىكتى سۇيەدى, بارلىق ماسەلەلەردى ادىلدىكپەن شە­شۋگە تى­رىسادى. ونىڭ ادامي بول­مىسى, ات­قارعان قىزمەتى, تىندىر­عان تىرلىكتەرى كەيىنگى جاستارعا ۇلگى بولادى, ۇلكەن تاربيەلىك ءمانى زور. ماقسۇت سۇلتان ۇلىن ەرەكشە تولعاندىراتىن ماسەلە – ۇلتتىق مۇددەنىڭ قاينارىندا جاتقان قۇن­دىلىقتار – انا ءتىلىمىزدىڭ بۇگىنگى كۇيى. البەتتە, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولۋى باعىتىندا كوپ نارسە جۇزەگە استى. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان انا ءتىلىمىز 1995 جىلى كون­س­تيتۋتسيالىق شەشىمگە يە بولدى. ول ءتىل تۋرالى زاڭدا ناقتىلانا ءتۇستى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلى-قارارلارى مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانعانى بەلگىلى. كوپتەگەن جىلدار تەپەرىش كورگەن ءتىلىمىز كەڭىستىگىندە وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ, جاڭا باعىتتار قالىپتاستى. ماقاڭنىڭ ءتىل تاعدىرىن, ءدىل دەگبىرىن, ءدىن تاعىلىمىن ۇشتاس­تىرعان ۇلاعاتتى پىكىرلەرى مەن ۇر­ىم­تال ويلارى جۇرەككە ۇيالايدى. ول ءوز ءتىلىن, ءدىنىن, ۇلتىن وتە جاقسى كورىپ قۇر­مەت تۇتادى. قازاق ءتىلىنىڭ مايىن تا­مىزىپ سويلەپ, جازعانداعى ساۋا­تىنىڭ وزىنەن بىزدەر ءتانتى بو­لىپ, تاع­ىلىم الىپ جاتامىز. ول “جا­زۋشى” باسپاسىنان شىققان “نەمىس جازۋشىلارىنىڭ پوۆەستەرى” اتتى جيناقتاعى ەكى پوۆەستىڭ ءتارجىما­شى­سى. “تەرگەۋشى” اتتى پوۆەسىن جاز­عان. سازگەر. “جەتىسۋ-جەرۇيى­عىم” جانە تاعى بىرقاتار ءان­دەردىڭ اۆتورى. سپورتتىق ءحوببيى – تەننيس, جەڭىل اتلە­تيكا, شاڭعى, گولف, اتقا شابۋ. كا­بينەتى دە, ءۇيى دە جينالعان كىتاپ­تارعا تولى. ولار جاي كىتاپتار ەمەس, بۇكىل ەنتسيك­لو­پە­ديالىق, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن الەمدىك ءىنجۋ-مارجان تۋىندىلار. سونىمەن بىرگە, قازاق­تىڭ كلاسسي­كالىق اقىن-جازۋشىلا­رىنىڭ كور­كەم ادەبيەت­تەرى دە جي­ناقتالعان. كىتاپتاردى جيناپ قانا قويماي, ولاردى وقىپ, ۇنەمى ىزدە­نىس­تە ءوز قاجەتىنە ءتيىمدى پايدالانادى. قازاقتىڭ قامىن جەيتىن, ەلدىڭ مۇددەسىن ويلايتىن, ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن تالماي ناسيحاتتايتىن, ازاماتتىق, قايراتكەرلىك, قابىلەت-قارىمى, بولمىس ءبىتىمى ادام تاڭىر­قارلىق پەرزەنتتىك ماحابباتپەن ايالاعان اكە باقىتتى. ماقسۇت ءنا­رىكباەۆ سىندى قامقور اكەسى بولعان بالالار قانداي باقىتتى, سو­نىمەن بىرگە تالعات, قانات سى­قىلدى ءتار­بيەلى, ءارى دارىندى با­لا­لارى بول­عان اكە دە قانداي با­قىت­تى. سۇيىكتى اكەنىڭ شىنايى ازا­ماتتىق, ءارى ادامي كەلبەتىن ۇعىنۋ, ونىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنە ءۇڭىلۋ, ءومىرىنىڭ ما­ڭىز­دى دا, قىزعىلىقتى ساتتەرىن با­عامداۋ, اكەنىڭ ءبىتىم-بولمىسىنان, دۇنيەاۋي بەينەسىنەن, ومىرلىك ەكزيستەنتسيالىق فيلوسو­فيا­سىنان ءنار الۋ قانداي باقىتتى. اكە مەن بالا اراسىنداعى جۇرەك ەلجىرەتەر قارىم-قاتىناس بۇل. ماقسۇت سۇلتان ۇلى – تەرەڭنەن تولعار پايىممەن, قوعامعا, ورتاعا, ادامعا دەگەن قىراعى كوزقاراسىمەن, شىنشىلدىعى مەن شىنايىلىعى, كوك سەمسەردىڭ جۇزىندەي بايىپتى, نى­سانالى سوزىمەن حالقىمىزعا تا­نىل­عان زامانا پەرزەنتى, قازاقتىڭ ءبىتىمىن تولىقتىرىپ, ساپاسىن ارت­تىرىپ, قۋاتىن شارىقتىرىپ تۇرعان ماقسۇت – دايەكتى قۇبىلىس, فە­نومەن, وشپەس قازىنا, اسىل مۇرا بولارلىق تۇلعا. زامانا سىرىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنۋ, حالىق تىلەگىن تەرەڭ ويمەن بارلاۋ – ماقسۇتقا ءتان قاسيەت. ماقسۇت – ماڭداي ال­دىڭنان تۋىپ, جولىڭا جا­رىق ءتۇ­سىرىپ تۇرعان, اداستىر­ماي­تىن – ماقسات, زامانا نىسانى. شەرحان اعامىز: “الپىس – تال ءتۇس ەكەن” دەسە, ءابىش اعامىز: “تال­تۇستەن كەيىن سارى بەسىن كەلمەۋشى مە ەدى. ەندەشە, جەتپىس جەردىڭ ءتۇبى ەمەس, سول ايتقان سارى بەسىن. الىس جولداعى جولاۋشىنىڭ از-ماز ات شالدىرىپ الىپ, قايتادان اتقا قو­ناتىن كەزەكتى ايالداماسى”, – دەگەن. حالقىنا بەرگەنىنەن بەرەرى ءالى كوپ, جولىڭىز, ياعني جاسىڭىز ۇزاق, سارالى ساپارىڭىز ءساتتى بولعاي, ماقسۇت اعا! نۇرتاس يمانقۇل, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.