بولاشاقتى «بلوكتار تىزبەگى» ايقىندايدى
زامان كوشىنەن قالماي, وزىق ەلدەرگە ىلەسۋ ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ماڭىزى ارتتى. بۇل رەتتە ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى قولعا الىنىپ, 3D-پرينتينگ, ونلاين-ساۋدا, ءموبيلدى بانكينگ, تسيفرلى قىزمەت كورسەتۋ سياقتى تەتىكتەر ءتۇرلى سالالاردىڭ ءىسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلۋدا. بۇعان قوسا, مۇنداي يننوۆاتسيالىق باستامالاردىڭ كولەڭكەلى ىستەردىڭ كوزىن كولەگەيلەۋگە كومەگى كوپ ەكەنىن العا تارتاتىن ساراپشىلار دا جەتكىلىكتى.
قازىرگى تاڭدا ازاماتتىق قوعام قۇرۋدىڭ العىشارتى رەتىندە ادىلەتتىلىك, اشىقتىق سياقتى قۇندىلىقتارعا باسا ءمان بەرىلىپ جاتىر. ال وسى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋدە تسيفرلاندىرۋدىڭ ءرولى كۇشەيىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋ دەڭگەيى بويىنشا وڭىردەگى كوشباسشىلىقتى نىعايتۋ. ۇكىمەت زاڭنامانى 5G, «اقىلدى قالالار», «ۇلكەن دەرەكتەر», بلوكچەين, تسيفرلى اكتيۆتەر, جاڭا تسيفرلى قارجى قۇرالدارى سياقتى تىڭ تەحنولوگيالىق قۇبىلىستارعا بەيىمدەۋ قاجەت. قازاقستان تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ, مالىمەت ورتالىقتارىن قۇرۋ جانە ورنالاستىرۋ, مالىمەتتەر ءترانزيتىن دامىتۋ, تسيفرلى قىزمەتتەردىڭ جاھاندىق نارىعىنا قاتىسۋ ءۇشىن اشىق يۋريسديكتسيا رەتىندە وزىندىك برەندكە اينالۋى ءتيىس» دەپ ايتتى.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەن بۇل يننوۆاتسيالىق بەتبۇرىستىڭ ءبارىن ينتەرنەتتىڭ دامىعان جاڭا ساتىسى – بلوكچەين تەحنولوگياسىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ويتكەنى بلوكچەين كۇندەلىكتى ومىرىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەن ينتەرنەتتىڭ كەلەشەكتەگى, ءتىپتى قازىرگى كەسكىنى رەتىندە ءبىراز جۇيەنىڭ ەسكىرگەنىن كورسەتىپ, بىرقاتار قىزمەت تۇرلەرىن ىعىستىرۋى ابدەن مۇمكىن. تاقىرىپتى كەڭىنەن تارقاتۋ ءۇشىن الدىمەن وسى بلوكچەين ۇعىمىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەيىك.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, بلوكچەين اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا «بلوكتار تىزبەگى» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل – مالىمەتتەردى جەلىدە تىزبەكتەپ ساقتاۋ تەحنولوگياسى. ياعني, دەرەكتەر كوزى بەلگىلى ءبىر اقپارات قويماسىندا ەمەس, كوپتەگەن كومپيۋتەر بازالارىندا بىردەي ساقتالادى. سوندىقتان بىرنەشە جەرگە بىردەي تاراتىلعان, شىنجىر ىسپەتتەس ءبىر-بىرىمەن بەرىك بەكىگەن مالىمەتتەر جيىنتىعىن وزگەرتۋ نەمەسە جويۋ مۇمكىن ەمەس. بلوكچەيننىڭ بارلىق قولدانۋشىسى اقپاراتتارعا كەز كەلگەن ۋاقىتتا ەركىن قول جەتكىزە الادى.
بلوكچەيندە مالىمەتتەردىڭ ورتاق بازاسى جوق بولعاندىقتان, بىرىڭعاي باسقارۋ ورگانى دا بولمايدى. سوندىقتان بۇل تەحنولوگيا ارقىلى ادامدار ءوزارا اقپارات, تاۋار, قىزمەت تۇرلەرىن الماسۋ پروتسەسىن ءۇشىنشى ءبىر تاراپتىڭ, دەلدالداردىڭ قاتىسۋىنسىز جۇرگىزە الادى. مۇنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە بانكتەرگە باعىنىشتى بولماي, قولدانىسقا ەنە باستاعان كريپتوۆاليۋتالاردى ايتۋعا بولادى.
بيۋروكراتياعا بوگەت بولادى
بلوكچەيننىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنىڭ ءبىرى ارادا دەلدالداردىڭ بولماۋى دەدىك. ال بۇگىندە قۇجات, اقشا جانە تاعى باسقا ءتۇرلى مالىمەتتەر الماسۋ ارقىلى جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيالار مىندەتتى تۇردە دەلدالداردىڭ ارالاسۋىمەن جۇرگىزىلەدى. مۇنداي وپەراتسيالاردىڭ بارىسىن, شىنايىلىعىن قاشاندا اتقارۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار, بانكتەر جانە وسى تەكتەس ۇيىمدار باقىلاپ وتىرادى. ادامدار مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ قيىندىقتارى, جالپى جۇيەنىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلمەۋى ءوز كەزەگىندە بيۋروكراتيانىڭ بەلەڭ الۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. سونىڭ سالدارىنان تىركەۋگە, كەزەك جىلجىتۋعا, ايىپپۇلدان جالتارۋعا «كومەكتەسەتىن» دەلدالداردىڭ تاعى ءبىر تولقىنى پايدا بولادى. بۇل جەردە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق تا قىلاڭ بەرەدى. دەلدالداردىڭ نەعۇرلىم كوپ بولعانى سوعۇرلىم قىزمەتتى كۇردەلەندىرە تۇسەدى جانە ايتارلىقتاي شىعىن كەلتىرەدى.
سوندىقتان وسىنداي دەلدالداردىڭ قىزمەتىن ىعىستىراتىن, كەز كەلگەن مالىمەتتىڭ اشىقتىعىن, قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بلوكچەين تەحنولوگياسىنا باسىمدىق بەرەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. بلوكچەين مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جۇمىسىنا قاجەتتى بارلىق اقپاراتتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى انىقتامالار, ەسەپتەر, اكتىلەر جانە باياندامالاردى بلوكچەينگە ەنگىزەدى جانە كەز كەلگەن ۋاقىتتا ولارعا قول جەتكىزە الادى. بارلىق قۇجاتتار پاپكالاردا قاتتالىپ, سورەلەردە سىرەسىپ تۇرمايدى, تسيفرلى تۇردە ساقتالادى. بلوكچەين ارقىلى ساقتالعان قۇجاتتار باسقا دا جەلىلەردە قولجەتىمدى بولعاندىقتان, ونى قايتادان جاساۋ نەمەسە جويىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس.
بلوكچەين جاڭا تەحنولوگيا بولعاندىقتان, قازاقستان تۇگىلى باسقا الەم ەلدەرىندە دە كەڭىنەن قانات جايعان جوق. بىراق ونى جاڭاشىلدىققا بىرتىندەپ بەت بۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ مىسالىن كەلتىرۋگە بولادى. ايتالىق, ەستونيا – مەملەكەتتىك ورگانداردا بلوكچەينگە نەگىزدەلگەن جوبالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل مەملەكەتتە ينفراقۇرىلىم ورتالىق جۇيەگە باعىنبايتىن اشىق جۇيەگە قۇرىلدى. ءبىر عانا «Bitnation» جوباسى نەكە تىركەۋ, تۋ تۋرالى كۋالىك الۋ, كوممەرتسيالىق شارتتار جاساسۋ سياقتى نوتارياتتىق كەڭسەلەر قىزمەتىن بلوكچەينگە كوشىردى. بۇل دەرەكتەردى ساقتاۋ سەنىمدىلىگىنە كەپىلدىك بەرىپ, قاعازعا باسۋعا قاجەتتىلىكتى جويدى. جالپى ەستونيادا 2016 جىلى ازاماتتاردىڭ 94%-ى بلوكچەين جۇيەسىن قولدانا الاتىن ەلەكتروندى كۋالىكتى العان ەكەن. سونداي-اق بۇل ەلدە قاعازسىز جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءىجو-ءنىڭ 2%-ى ۇنەمدەلگەن, 4 مىڭنان اسا قىزمەت ەلەكتروندى تۇردە ۇسىنىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ەستونيا سالىق جيناۋ جانە ەلەكتروندى ەكونوميكا يندەكسى بويىنشا الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت اتاندى.
قازىر قازاقستان دا بلوكچەيندى بارىنشا دامىتۋعا پەيىل تانىتىپ وتىر. بۇل تىڭ تەحنولوگيانى قارجى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, لوگيستيكا, جەر كاداسترى, مەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك قۇجات اينالىمى سالالارىندا قولدانىسقا ەنگىزۋ ەرەكشەلىكتەرى جان-جاقتى قاراستىرۋدا.
«اقىلدى قالا» جوباسى بويىنشا ىرگەلى باستامالار قولعا الىنىپ جاتقان نۇر-سۇلتان قالاسىندا بلوكچەين جوبالارى ءبىرشاما جۇمىستىڭ بويىنا قان جۇگىرتتى. ماسەلەن, بالاباقشا كەزەگىن اۆتوماتتاندىرۋ, «كوشە ساۋداسىنا – 1000 ورىن» باعدارلاماسىندا ورىنداردى اشىق تۇردە ءبولۋ سياقتى راسىمدەردە بلوكچەين وڭ ىقپال ەتتى. بۇعان قوسا جاقىندا عانا قورىتىندىسى شىققان «جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا ارنالعان ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا وسى تەحنولوگيانىڭ سەپتىگى ءتيدى. تىڭ ءۇردىستى تەز ۇيرەنۋگە قابىلەتتى جاستار قۇجاتتاردى قولمەن تولتىرىپ قوبىراتپاي, بۇل كونكۋرسقا قاعىلەزدىك تانىتىپ, ەلەكتروندى فورماتتا ءوتىنىم بەردى. جالپى, وسىنداي جوبالار ادامي فاكتوردى بارىنشا قىسقارتۋعا, راسىمدەردىڭ اشىق وتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
«Eurasia Blockchain Fintech Group Limited» كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى تىلەكتەس ادامبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندا بلوكچەيندى باسقا مەملەكەتتەرمەن قاتار دامىتۋعا بولادى. ويتكەنى بۇل تەحنولوگيا دۇنيە جۇزىندە ءالى كەڭ قولدانىسقا ەنىپ كەتكەن جوق.
– مەملەكەتتىك ورگانداردا بارلىق بۇيرىقتار مەن نۇسقاۋلىقتاردى, سونداي-اق نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى بلوكچەينگە اۋدارۋعا بولادى. بۇل جازبالاردى ساقتاۋ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى. مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قۇرىلىمى كوپ, ولار ەسەپ بەرۋشى رەتىندە قىزمەت ەتۋى كەرەك. سوندىقتان بلوكچەين تەحنولوگياسىن ەسەپ بەرۋ ءۇشىن, كەرى بايلانىس جاساي الاتىنداي ەتىپ قولدانۋعا بولادى. قازاقستاندا بىرنەشە جوبانى ءساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. اتاپ ايتقاندا, قوسىمشا قۇن سالىعىن (ققس) ەسەپتەۋ, سالىق مولشەرىن انىقتاۋ جانە مەملەكەتتىك بازالاردى بلوكچەينگە اۋىستىرۋ جوبالارى جوسپارلانىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قازبا جانە تابيعي رەسۋرستارى مول. ولاردىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن دە بلوكچەيندى پايدالانۋ كەرەك, – دەدى ول.
جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسەدى
جوعارىدا بلوكچەيننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ايتارلىقتاي كومەكتەسەتىنىن اتاپ وتتىك. جەمقورلىقتىڭ تىرناعىنا ءجيى ىلىنەتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا بلوكچەين قولدانىلسا, جالعان كومپانيا تىركەپ, تومەن باعا بەلگىلەپ, تەندەر ۇتىپ الاتىنداردىڭ جولىنا تۇساۋ بولار ەدى. كەلىسىمشارتتاردىڭ اشىقتىعى, مالىمەتتەردىڭ بىرنەشە جەردە قاتار ساقتالۋى ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەردى جاساۋعا جول بەرمەيدى. سونىمەن قاتار بلوكچەين قۇلاشىن كەڭگە سەرمەسە, وتكەن كۇننىڭ ەسەبىنەن كۋالىك ەتەتىن نوتاريۋستاردىڭ, ايىپپ ۇلىڭىزدى بازادان وشىرەتىندەردىڭ, نەسيە تاريحىن جاڭارتاتىنداردىڭ كۇنى كەلمەسكە كەتەدى.
قازاقستانداعى بلوكچەين جانە داتا ورتالىقتار يندۋسترياسى قاۋىمداستىعىنىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىسى جونىندەگى اعا ۇيلەستىرۋشىسى ءمادي ساكەن تسيفرلاندىرۋمەن قاتار بلوكچەين تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە ماڭىزدى قادام بولاتىنىن ايتادى.
– مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ كەز كەلگەن سالاسى دەرەكتەردى اشىق جانە قاۋىپسىز ەسەپكە الۋدى قاجەت ەتەدى. بۋحگالتەرلىك ەسەپتى تازا جۇرگىزبەۋ, دەرەكتەردىڭ بۇرمالانۋ سالدارىنان سىبايلاس جەمقورلىق قاۋپى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, جەر كاداسترى, كەدەن, قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى ەسەپكە الۋ سياقتى جۇيەلەردە كۇشەيۋى مۇمكىن. بلوكچەين وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الادى. الايدا بلوكچەين اشىقتىققا تولىققاندى كەپىلدىك بەرەدى دەۋگە بولمايدى. بۇل تەك اقپاراتتىڭ وزگەرمەيتىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. اشىقتىق بارلىق پروتسەستى اۆتوماتتاندىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىندە جانە دەرەكتەردىڭ تۇگەل قولجەتىمدىلىگى ارقىلى سالتانات قۇرادى. سوندىقتان بلوكچەيندى بارلىق قوعامدىق «دەرتتىڭ» داۋاسى رەتىندە قابىلداۋعا بولمايدى. مەملەكەت پەن بيزنەس ءۇشىن باستى مىندەت – الدىمەن تسيفرلاندىرۋ, ياعني بارلىق پروتسەستى ساندىق فورماتقا كوشىرۋ, – دەدى ءمادي ساكەن.
سونداي-اق ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان بلوكچەين تەحنولوگياسىنا قىزىعۋشىلىق ارتقان. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك سەكتوردا بلوكچەين تەحنولوگيالار نەگىزىندەگى شەشىمدەر بەلسەندى تۇردە سىناقتان وتكىزۋدە. ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا ينۆەستيتسيا ەنگىزۋ ءۇشىن «Invest Online» بلوكچەين قوسىمشاسىن ازىرلەدى. «اقپاراتتىق ەسەپتەۋ ورتالىعى» اق «Qazchain.kz» جوباسى اياسىندا استىق قولحاتتارىمەن بۋحگالتەرلىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋگە ارنالعان بلوكچەيندى ىسكە قوستى. سونىمەن قاتار قارجى مينيسترلىگى ققس-ءتى باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە بلوكچەين يندۋسترياسىنىڭ قادامى ەندى باستالىپ كەلەدى. «Astana Hub» حالىقارالىق تەحنوپاركىندە قازاقستانداعى بلوكچەين جانە داتا-ورتالىقتار يندۋسترياسى قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل – قاۋىمداستىق قازىر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى. ازىرلەنىپ جاتقان قۇجات تىڭ تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ بىرقاتار ماسەلەسى بويىنشا زاڭدىلىقتاردى ايقىنداپ جانە بلوكچەيندى قازاقستان نارىعىندا قولدانۋدى تەزدەتەدى دەپ ويلايمىز.
