پيرەنەي تۇبەگىندەگى سامميت رەسمي تۇردە 2 جەلتوقساندا باستالعان. الايدا كليمات جونىندەگى كەلىسسوزدەرگە ءبىر جۇمادان كەيىن عانا شارتاراپتىڭ نازارى اۋدى. ويتكەنى بۇعان دەيىن جاھاندىق جىلىنۋعا قاتىستى جالىندى سوزدەرىمەن جادىمىزدا قالعان گرەتا تۋنبەرگ مادريدكە كەلىپ, شاھاردا وتكەن شەرۋدە ءسوز سويلەدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, يسپانيا استاناسىنداعى نارازىلىق اكتسياسىنا 500 مىڭ ادام قاتىسقان. كوشەگە شىققاندار الەم ەلدەرى كوشباسشىلارىنان كليمات وزگەرۋىنە نازار اۋدارىپ, كومىرقىشقىل گازىنا قاتىستى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدى تالاپ ەتكەن.
«ايتا ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدى» دەمەكشى, گرەتا جاھاندىق جىلىنۋ جونىندەگى نارازىلىق اكتسيالارىنان ەش ناتيجە شىقپاعانىن العا تارتادى. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, كەيىنگى ەكى جىلدا پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمى ارتپاسا, كەمىگەن جوق. تۋنبەرگتىڭ سوزىمەن عالىمدار دا, قوعام بەلسەندىلەرى دە كەلىسەدى. ويتكەنى جاھاندىق جىلىنۋ تۋرالى ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن كەلىسسوزدەر الاڭىندا لايىقتى تالقىلانعان جوق.
وتكەن اپتانىڭ باسىندا جاريالانعان «كومىرتەگى بيۋدجەتى» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ پاريج كەلىسىمى قويعان مىندەتتەمەلەردى الەم ەلدەرى قالاي ورىنداپ جاتقانىن انىقتاعان ەكەن. اتالعان قۇجاتتا پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 0,6 پايىزعا ارتقانى ايتىلعان. كليمات اسەرىن زەرتتەۋ جونىندەگى پوتسدام ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يوان روكسترەمنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەلەر جىلدان باستاپ كومىرقىشقىل گازىن ازايتۋعا كىرىسۋ قاجەت. كەيىن كەش بولۋى ابدەن مۇمكىن.
جيىندا نە تالقىلاندى؟
ايتسە دە سامميت بارىسىندا وسى ماسەلەگە قاتىستى بىرقاتار كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. ازىرگە كومىرتەگى گازىن شىعارۋدى ازايتۋ بويىنشا العاشقى قادامدار جاسالدى. بىراق ءالى دە ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدەر جەتەرلىك. ماسەلەن, پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمى قالاي ەسەپتەلۋى ءتيىس؟ نەمەسە ءوز مىندەتىن ورىنداعان مەملەكەتتەر كەلەشەكتە قالاي ارەكەت ەتۋى كەرەك؟
جالپى, بۇل سۇراقتاردىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى ءوز مىندەتىن ورىنداعان مەملەكەتتەر اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن ءبولۋدىڭ كوبەيۋىنە جاناما اسەر ەتىپ وتىر. مىسالى, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيا سەكىلدى دامىعان ەلدەر پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمىن ايتارلىقتاي ازايتتى. وسىلايشا «تۇماندى البيوننان» تۇمان تارقاپ, ەيفەل مۇناراسىن ءتۇتىن باسپاي, نەمىستەر تازا اۋامەن تىنىستاي باستاعان. الايدا اتالعان ەلدەر تۇتىناتىن تاۋارلار الەمنىڭ باسقا بولىگىندەگى كومىرقىشقىل گازىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن, پاريج كەلىسىمىنەن كەيىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قىتايدان ساتىپ الاتىن تاۋارلارى كۇرت ارتقان. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ پارنيكتىك گازدى كوپ شىعارۋىنا جول اشتى. سوندىقتان ەلدىڭ گەوگرافيالىق شەكاراسىنان عانا شىعاتىن كومىرقىشقىل گازىن عانا ەمەس, سول مەملەكەت تۇتىناتىن بۇكىل تاۋاردى وندىرۋدەن شىعاتىن پارنيكتىك گازدىڭ كولەمىن انىقتاۋ وتە وزەكتى.
سونىمەن قاتار سامميت بارىسىندا پاريج كەلىسىمىنىڭ 6-بابىندا ايتىلعان «كومىرتەگى نارىعى» كەلىسسوزىنە قاتىستى قارار قابىلدانبادى. بۇل ماسەلە تولىققاندى شەشىلمەسە, كەلەشەكتە تالايعا دەيىن جىر بولماق. مەملەكەتتەر كومىرتەگىن ازايتۋعا ەمەس, ونىڭ تەحنيكالىق جاعىنا نازار اۋدارىپ كەتتى. ياعني, پارنيكتىك گازدى شىعارۋ كولەمى بۇرىنعى قالپىندا قالا بەرمەك. مۇنداي جاعدايدا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ ودان ءارى قارقىن الا بەرەتىنى بەلگىلى. ال عالىمدار جەدەل شارا قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر.
سامميت بارىسىندا جالپى قۇنى 37 تريلليون دوللارعا تەڭ ونەركاسىپتەرگە باسشىلىق ەتەتىن 631 ينۆەستور كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسىپ, پاريج كەلىسىمىندە كورسەتىلگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارىن ارەكەت ەتۋگە شاقىردى.
باسقالار نە دەيدى؟
نەگىزى بۇۇ-نىڭ ءسامميتى چيليدە ءوتۋى ءتيىس-تۇعىن. الايدا ەل استاناسى سانتياگوداعى جاپپاي شەرۋدىڭ سالدارىنان جيىندى پيرەنەي تۇبەگىنە اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدى. The Guardian باسىلىمىنىڭ مالىمەتىنشە, تەحنيكالىق تۇرعىدان ءىس-شارانى وتكىزۋشى چيلي سانالدى. سامميتكە قاتىستى بۇكىل قۇجاتتا ءچيليدىڭ لوگوسى مەن بەلگىلەرى بار. وعان قوسا, ءچيليدىڭ وكىلى كەرولينا شميدت بۇكىل ماڭىزدى جيىنعا قاتىسىپ, كەيبىرىنە توراعالىق ەتتى.
سونىمەن قاتار بۇل سامميتكە مۇحيت تازالىعى تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ جۇرگەن بەلسەندىلەر دە كەلگەن-تۇعىن. ولار شەكتەن تىس بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالۋ, پلاستيكالىق قوقىستى, حيميالىق جانە باسقا دا قالدىقتاردى مۇحيتقا اعىزباۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل تەڭىز تۇبىندەگى بالىقتار مەن جاندىكتەردى قورعاپ, مۇحيتقا تاۋەلدى ميلليارد ادامعا پايدا اكەلىپ قانا قويماي, كليماتتىڭ وزگەرۋىن رەتتەۋگە ۇلەس قوسپاق. ويتكەنى مۇحيت سۋى تازا بولعان جاعدايدا عانا كومىرقىشقىل گازىن كوبىرەك سىڭىرەدى.
شارتاراپ كوشباسشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارۋدى كوزدەگەندەر يسپانيا استاناسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە ءتۇرلى سۋرەتتەر سالىپ جاتىر. WWF جانە Prado ونەر گالەرەياسى تانىمال كارتينالاردى وزگەرتىپ, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىن كورسەتۋگە تىرىسقان. ماسەلەن, داڭقتى سۋرەتشى ديەگو ۆەلاسكەس سالعان يسپانيا كورولى IV ءفيليپپتىڭ پورترەتى وزگەرتىلىپ, پاتشانىڭ اتى موينىنان سۋعا باتقانى كەيپىندە بەينەلەنگەن.
ۇتاتىن كىم, ۇتىلاتىن كىم؟
بۇۇ سامميتىنە 190 ەلدەن وكىل قاتىسۋدا. ايتسە دە جاھاندىق جىلىنۋ تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, ەكى قۇرلىقتى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ونىڭ ءبىرى – اۋستراليا. بۇۇ-نىڭ پارنيكتىك گازدى شىعارۋ جونىندەگى ەسەبىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ماڭگى جاسىل قۇرلىققا الەمدىك لاستانۋدىڭ 1,3 پايىزى تيەسىلى. ياعني, لاستاۋشىلار ءتىزىمىنىڭ 16-ساتىسىنا جايعاسقان. ايتسە دە, 40 ەلگە قاراعاندا كومىرقىشقىل گازىن ارتىق شىعارادى. سونداي-اق جان باسىنا شاققانداعى پارنيكتىك گاز كولەمى جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر.
اۋستراليا كومىر ساتۋ بويىنشا ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. بۇل ءوندىرىستىڭ پارنيكتىك گازدى كوپ بولەتىنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى ەلدەر اتالعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە ىنتا تانىتپاي جۇرگەن اۋستراليا باسشىلىعىن سىنعا الدى. الايدا ەل بيلىگى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى ەكىۇشتى كوزقاراس ۇستانادى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءبىر جاعىنان ءوز مىندەتىن تولىققاندى ورىنداۋعا اسىقپاسا دا, ەكىنشى جاعىنان كەلىسسوزدەرگە بەلسەندى ارالاسىپ كەلەدى.
جاھاندىق جىلىنۋ اسەر ەتەتىن ەكىنشى قۇرلىق – افريكا. بۇل قۇرلىقتى مەكەندەگەن ەلۋگە جۋىق ەلدىڭ جالپى كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋ كولەمى 4 پايىزعا جەتەر-جەتپەس. الايدا بۇۇ-نىڭ مالىمەتىنە ساي, كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قاتتى اسەر ەتەتىن ايماق تا وسى افريكا.
الەمنىڭ باسقا بۇرىشىندا پارنيكتىك گازدى ازايتۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتسا, مۇندا جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان تۋىنداعان اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ماڭىزعا يە. سونداي-اق كومىرقىشقىل گازىن از پايدالانۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋ دا نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق بۇل ەكى ماسەلەگە كوپ قارجى كەرەك. ال افريكا ەلدەرىنىڭ باسىم بولىگى كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرەتىنى بەلگىلى. ياعني, قارا قۇرلىق ءۇشىن قاراجات تابۋ قيىن بولىپ تۇر.
بۇۇ-نىڭ ەسەپتەۋىنە سۇيەنسەك, ساحارا ماڭىنداعى ەلدەر جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن جىل سايىن 50 ميلليارد دوللار قاجەت ەتەدى. 2017 جىلى دامىعان ەلدەردىڭ كليمات وزگەرۋىمەن كۇرەسۋگە قاتىستى بولگەن قاراجاتى 54,5 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. الايدا دامۋشى ەلدەردەگى جەمقورلىق سەكىلدى تۇيتكىلدەر كەسىرىنەن بولىنگەن قارجى كوزدەلگەن ماقساتقا جەتپەي جاتادى. ال تابيعات انا ادامزات جەمقورلىقتى قاشان جەڭەدى ەكەن دەپ قاراپ وتىرمايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ونىڭ سالدارى انىق بايقالادى. قازىردىڭ وزىندە افريكادا ءشول, تاسقىن, تسيكلون كۇرت كوبەيگەن.
قىسقاسى, مادريدتەگى بۇۇ-نىڭ كليماتتىڭ جىلىنۋىنا قاتىستى كەزەكتى ءسامميتى الەم نازارىن اۋدارعانىمەن, ناقتى ىسكە كەلگەندە قاۋقارسىزدىق تانىتتى. اقش, قىتاي سەكىلدى الپاۋىت ەلدەردىڭ بيلىگى جاھاندىق جىلىنۋدى جەتە تۇسىنبەي, ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋ نەعايبىل. وسىلايشا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ جاعدايى كەلەسى جيىنعا دەيىن قاز- قالپىندا قالا بەرمەك.
