جانىنا حالقىمىزدىڭ جىلقى جاققان,
جىلقىعا جەتپەگەن كوز جاۋتاڭ قاققان.
مىنسەڭ – ات, ىشسەڭ – قىمىز, جەسەڭ – قازى,
قاشاننان قازاق حالقى جىلقى باققان...
ياعني, قازاق حالقى سوناۋ ىقىلىم زامانداردا ات ۇستىندە ءجۇرىپ, ەلىن-جەرىن جاۋدان قورعاعان جانە الامان جورىقتارعا اتتانىپ, ولجا اكەلگەن. اتالارىمىزدىڭ, «ەر قاناتى – ات» نەمەسە «اتقا مىنسە, ەردىڭ ارقاسى قوزادى» دەيتىن تامسىلىندە باعزى زاماننىڭ سىرى جاتىر.
العاش قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار قاي زاماندا بولسىن, قازاق پەن جىلقىنىڭ رۋحاني-تۇرمىستىق ءھام جاۋىنگەرلىك بايلانىسىن جاقسى بىلگەن. مىسالى, ءسىبىر شەبىنىڭ اسكەري باستىعى گەنەرال-مايور ۆەيمارن سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا بەرگەن قۇپيا بايانداماسىندا: «قازاقتى تىنىشتاندىرىپ, جۋاسىتۋ ءۇشىن, بىلدىرتپەي, بىرتە-بىرتە قازاقتىڭ كۇشى مەن بايلىعىنىڭ قورى – جىلقىسىن ازايتۋ, كەمىتۋ كەرەك, قازاقتىڭ جىلقىسى بولماسا, بىزگە قاۋىپسىز بولادى. قازاق امالسىز تىنىشتالادى» دەپ جازعان ەكەن.
سول سياقتى, جىلقىتانۋشى عالىم احمەت توقتاباي ءوزىنىڭ «قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە, ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا زايسان ماڭىندا ءومىر سۇرگەن ورىس-كازاكتارىنىڭ اتامانى ريابۋشكين: «بۇل قازاق دەيتىن اتقا مىنسە جىندانىپ, ەسەرلەنىپ كەتەدى. ەشكىمگە باعىنبايدى. قازاقتى باعىنىشتى ۇستاۋ ءۇشىن, اتتان ايىرۋ كەرەك. قازاق قالاي اتتان ايىرىلادى – بۇدان باعىنىشتى, بۇدان موماقان, بۇدان سورلى حالىق جوق» دەگەندى ايتادى.
ءدال وسى پىكىر 1930-جىلدارى قازاقستاندى باسقارۋعا كەلگەن گولوششەكيننىڭ دە اۋزىنان شىقتى. ول: «ەڭ ءبىرىنشى, قازاقتاردى جىلقىسىنان ايىرۋ كەرەك, سوندا ولاردان جۋاس, بەيشارا حالىق بولمايدى» دەگەن ۇستانىمىنان ەش اينىعان جوق.
تانىمال ەتنوگراف جاعدا بابالىق ۇلى ءوزىنىڭ كەزەكتى ءبىر سۇحباتىندا: كەڭەس وكىمەتى العاش قۇرىلىپ جاتقان تۇستا 1920-1930 جىلدارى قازاقتاردىڭ ىشكى قيمىلدارى مەن سىرتقا قاشىپ قۇتىلۋىنا قازاق جىلقىسى ۇلكەن ۇلەس قوستى. وسى قۇبىلىستى اڭعارعان وتارلاۋشىلار قازاقتى مۇلدە جۇگەن ۇستاتىپ, جاياۋ قالدىرۋدى كوزدەدى. ساياسي استارى بار وسى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قازاق جىلقىسىن جامانداۋ باستالدى. «قازاق جىلقىسى ءوڭسىز, ءتۇسسىز, ءمۇسىنسىز, سۇلۋ ەمەس. قازاق جىلقىسى سىرتقى ساۋداعا جارامايدى, ىشكى وندىرىستە پايداسىز» دەدى دە قازاقستانداعى قازاق جىلقىلارىن تۇگەلدەي ەت كومبيناتىنا ايداتىپ, تۇقىم قالدىرماۋ جاعىن قاداعالادى... اتا-بابادان مۇرا بولىپ كەلگەن ءتورت ت ۇلىك «پاديشاسى» – جىلقى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ «ساياسي جوسپارىنىڭ» قۇربانىنا اينالىپ, مۇلدە قۇرىپ كەتۋگە بەت الدى» دەپتى.
سول سياقتى قازاقتىڭ تاعى ءبىر قابىرعالى قالامگەرى قاليحان ىسقاقوۆ ءوزىنىڭ كەزەكتى جازباسىندا: ء«بىزدىڭ ەلدە وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى ەل اسىراعان زيالى ازاماتتارىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قازىر ەلدە زيراتى جوق. سول جىلدارى كولحوز ۇيىمداستىرامىز دەپ, بەلسەندىلەر بىتىراپ جۇرگەن ەلدى ءبىر جەرگە جيناعانىمەن, ءتۇن ىشىندە جۇكتەرىن ارتىپ الىپ, جان-جاققا قاشىپ كەتەدى ەكەن. حالىق ءالى تۇراقتانىپ بولماعان, كيىز ۇيدە وتىرعان قاراتاي ەلىن كۇندىز اكەلىپ ءبىر جەرگە قاماسا, تۇندە ۇيلەرىن جىعىپ الىپ قىتاي اسىپ, موڭعول اسىپ كەتە بەرگەن. سودان اۋدان بويىنشا الگى بەلسەندىلەر «ماڭقا» بولدى دەپ, جۇرتتىڭ جىلقىسىن جيىپ الىپ, ءار اۋىلدىڭ تۇسىنا ور قازدىرىپ, پۋلەمەتپەن تۇگىن قالدىرماي قىرىپ تاستاعان. ودان كەيىن سوعىس كەلدى. ون سەگىز بەن قىرىقتىڭ اراسىنداعى جاستاردىڭ ءبارى مايدانعا اتتاندى. ال قىرىقتان اسقانداردىڭ ءبارىن «ترۋد ارمياعا» الىپ كەتتى. سودان ءبىزدىڭ ولكە «جەتىمدەر مەن جەسىرلەردىڭ ولكەسى» دەپ اتاندى» دەپ جازىپتى.
قىسقاسى, قازاق دالاسىندا 1916 جىلى 4,3 ملن جىلقى بولسا (1928 جىلعى كسرو اتلاسى قۇجاتتاماسىنان). 1940-جىلدىڭ باسىندا 1 ملن-عا جەتەر-جەتپەس جىلقى قالىپتى. بۇل جىلقىلاردىڭ 30 پايىزىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا زەڭبىرەك سۇيرەتۋگە مايدانعا اتتاندىردى.
وسىلاي قولىنداعى جىلقىسىنان ايىرىلعان قازاق وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۇمدىق زاۋال, ەشقاشان ورنى تولماس ناۋبەت اشتىققا ۇرىندى. بۇدان دا سوراقىسى ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق جادىسىندا بەرىك ورنىققان «جىلقىتانۋ» ءىلىمى جويىلدى. جوعارىداعى ەلباسى ماقالاسى وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ايتىلعان ۇلتتى رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ باستى تەتىگى دەگەن ءجون.
