رۋحانيات • 11 جەلتوقسان، 2019

الماتىداعى سيرەك كىتاپتار مۋزەيىندەگى «تيببي يۋسۋفي» - ءجۇسىپ مەديتسيناسى

74 رەتكورسەتىلدى

تاريحي–مادەني مۇرانى كەڭىنەن جاريالاۋ، مۇراجاي جادىگەرلەرى مەن جيىنتىقتارىن ساقتاۋ، زەرتتەۋ جانە كوپشىلىككە ۇسىنۋ، عىلىمي، ماقساتىندا قۇرىلعان «عىلىم ورداسى» رمك سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مۇراجايىندا حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ قاينار كوزىنە اينالعان جازبا جادىگەرلەردىڭ العاشقى قولجازبا نۇسقاسىنان قازىرگى زاماناۋي پوليگرافيالىق ونەردىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىمەن ساباقتاسا دامىعان كىتاپ كۇيىندەگى تاريحىن بايانداۋ، حالىققا كورسەتۋ ماقساتىندا اتاۋلى كۇندەر مەن وقيعالارعا بايلانىستى كىتاپ كورمەلەرى ۇيىمداستىرىلىپ، مەكتەپ وقۋشىلارىنا، ستۋدەنتتەرگە لايىقتى تاقىرىپتىق ەكسكۋرسيالار، لەكتسيالار، ءار ءتۇرلى دارىستەر جۇرگىزىلىپ تۇرادى.

سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى د. ابدراحانوۆتىڭ «تيببي يۋسۋفي» - ءجۇسىپ مەديتسيناسى» زەرتتەۋى مۋزەي قورىنداعى XVI عاسىردا ءومىر سۇرگەن، ءماۋلانا يۋسۋفي اتىمەن تانىلعان – يۋسۋف يبن مۇحاممەد يبن يۋسۋف ءات-ءتابيبتىڭ «تيببي يۋسۋفي» مەديتسينالىق تراكتاتىنا ارنالادى ءارى ورتا ازيا مەديتسينا تاريحىنا قىسقاشا ديكۋرس بولىپ تابىلادى.

«قازاق جەرىندەگى مەديتسينا تاريحىنا توقتالىپ وتسەك، بۇل ايماقتا مەديتسينا سالاسى ەرتە كەزەڭدەردەن باستاپ دامي باستاعانىنا كوز جەتكىزە الامىز. وعان دالەل – ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر. مىسالى، پاۆلودار-ەرتىس وڭىرىندەگى قاراوبا وباسىنان تابىلعان ايەلدىڭ، باتىس قازاقستانداعى سايقىن ستانتسياسى ماڭىنان تابىلعان ەر ادامنىڭ، تاراز قالاسى توڭىرەگىنەن تابىلعان جاۋىنگەردىڭ باسسۇيەكتەرى، ورتالىق قازاقستانداعى قارابيە مەكەنىنەن تابىلعان ادامنىڭ قاڭقاسى قازاقستاندا ءومىر سۇرگەن ەمشى-دارىگەرلەردىڭ ەمدەۋ ىسىمەن، اسىرەسە حيرۋرگيالىق ادىستەرمەن ەرتەدەن-اق تانىس بولعانىن كورسەتەدى. ورتا عاسىرلاردا مەديتسينا سالاسىنا ودان سايىن شارىقتاي ءتۇستى. ال ورتالىق ازيادا دۇنيەگە كەلگەن جانە ورتا ازيانى مەكەن ءابۋ ءالي يبن سينا (980-1037 جج.)، ءال-فارابي (870 – 950 جج.)، يبن مانسۇر، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499—1551 جج.) سىندى عۇلامالار مەديتسينا عىلىمىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان» دەلىنگەن عالىم ەڭبەگىندە.

وراعاسىرلاردا ورتالىق ازيادا كەڭىنەن تاراعان مەديتسينالىق ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى XVI عاسىردا ءومىر سۇرگەن يۋسۋف يبن يۋسۋف ءات-تابيب ءال-ءحيراۆيدىڭ «تيببي يۋسۋفي» شىعارماسى. ء ماۋلانا ءيۋسۋفيدىڭ ءومىربايانى تۋرالى جەتەرلىكتەي دەرەك جوق. ول حوراساننىڭ حاف وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى دە اتاقتى دارىگەر بولعان جانە «اين ءال-حايات» ء(«ومىر بۇلاعى») شىعارماسىنىڭ اۆتورى. جاس كەزىندە ءماۋلانا يۋسۋفي وتباسىمەن گەراتقا كوشىپ، سول جەردە «دار اش-شيفا» مەدرەسەسىندە ۇستاز-دارىگەرلەردەن ءدارىس العان. حيجرا جىل ساناۋىمەن 932 جىلى (1526 جىل) بابىر شاحپەن بىرگە گەراتتان ۇندىستانعا كوشەدى. عۇلاما ۇندىستانداعى ۇلى موعولدار پاتشالىعىنىڭ ءى-ءشى پاديشاھى زاحيرەددين مۇحاممەد بابىردىڭ جەكە دارىگەرى بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇل ۋاقىتتا دارىگەر يۋسۋفتىڭ جازعان مەديتسينالىق ەڭبەكتەرى ءۇندىستان، ءماۋرانناحر، حوراسان جەرلەرىندە كەڭىنەن تارالا باستادى. زاحيرەددين مۇحاممەد بابىر دۇنيە سالعان سوڭ ءماۋلانا يۋسۋفي حۋمايۋننىڭ جەكە دارىگەرى بولدى. تاريحتا قىزمەتىنە بايلانىستى «تابيب»، شىققان تەگى مەن جەرىنە بايلانىستى «حيراۆي»، «حوراساني»، «ماحاللي»، «كارشي» لاقابتارىمەن تانىلعان يۋسۋف ءال-حيراۆي ەڭبەكتەرىنىڭ ەرەكشەلىگى، ول ەڭبەكتەردە اتاقتى ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ اتاقتى «دارىگەرلىك عىلىمنىڭ ەرەجەلەرى» اتتى شىعارماسىندا دا كەزدەسپەيتىن ەمدەۋ تاسىلدەرىن قامتيدى جانە مەديتسينا تاريحىندا العاش رەت جەكە جاساعان دارىلىك رەتسەپتەردىڭ كومەگىمەن جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءتاسىلىن ەنگىزگەن ادام بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل شىعارمالاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – بۇل تراكتاتتاردىڭ جازىلۋ ۇلگىسى. يۋسۋف ءال-حيراۆي جازۋ بارىسىندا پوەزيالىق ءستيلدى قولدانۋى، ياعني، ەمدىك مەتوديكانى ولەڭ شۋماقتارىمەن جەتكىزىپ وتىرعان. يۋسۋف ءال-ءحيراۆيدىڭ مەديتسينا جانە باسقا دا ءبىلىم سالالارىندا جازعان شىعارمالارىڭ ءۇندى-يسلام ادەبيەتىندەگى ورنى ەرەكشە. شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تانىمالدارى: 3 بولىمنەن تۇراتىن ء«جاۋاحير ءال-لۇعا» - 1 بولىمىندە ادام ورگاندارىنا ارنالادى، 2 ءبولىمى جەڭىل جانە كۇردەلى ءدارى تۇرلەرى جانە 3 ءبولىمى دەنەگە بايلانىستى اۋرۋلار مەن تۇسىنىتەمەلەرى بەرىلگەن شىعارما; «باحر ءال-جاۋاحير في تاحقيق ءال-ءمۋستالاحاتي ءات-تيببيا» – حيجرا جىل ساناۋى بويىنشا 924 جىلى (1518 جىل) تانىلعان، الفاۆيتتىك جۇيەمەن جاسالعان مەديتسينالىق سوزدىك جانە ەنتسيكلوپەدياسى (بۇل شىعارما كوپتەگەن اناتوميالىق، پاتالوگيالىق، فارماتسەۆتيكالىق كورسەتكىشتەردەن تۇرادى).

ال جەتە توقتالۋدى قاجەت ەتەتىن مەديتسينالىق ەڭبەك «تيببي يۋسۋفي» نەمەسە «جاميۋ ءال-فاۆايد في تيبب»، «جاميۋ ءال-فاۆايد في ءيلاجي ەمرازي» اتاۋلارىمەن تانىمال ەڭبەك. بۇل ەڭبەك «رۋبايات ءال-يۋسۋفي» دەپ تە اتالادى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ كوپتەگەن كىتاپحانالارىندا كوپتەگەن اتاۋلارمەن كەزدەسەتىن بۇل شىعارما، كوپتەگەن اۋرۋلار مەن ول اۋرۋلاردىڭ ەمى رۋبايلار (تورتتاعان تۇرىندەگى ولەڭدەر) تۇرىندە جازىلعان بىردە ءبىر ەڭبەك.

رمك «عىلىم ورداسى» سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتار مۋزەيىنىڭ قورىنداعى «تيببي يۋسۋفي» قولجازبا كىتابى دا جوعارىدا اتالعان جازۋ ستيليستيكاسىنان اۋىتقىماستان تۇركى تىلىنە اۋدارىلعان. بۇل شىعارمانىڭ جانە باسقا دا اراب، پارسى، ءۇندى جانە باسقا دا شىعىس جانە باتىس مەديتسيناسىنىڭ مۇرالارىنىڭ كەڭىنەن تارالۋى ورتا ازيا جانە قازاق جەرىنە ءتان مەدتسينا سالاسىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان.     

                                                                                       

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

بوكسشىلار الەمدىك رەيتينگتە جوعارىلادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:55

قازاقى اس: ءداستۇر مەن ءدام

رۋحانيات • بۇگىن، 07:51

تەرەزەدەن قاراما...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

قىزمەت بارىسىندا قازا تاپتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:44

بوزىنگەندى يدىرگەن كۇي ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

«كوحلەار نۋكلەۋس» كومەككە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

اعا مەن ءىنى

قوعام • بۇگىن، 07:30

ىسقاق قاجى اۋليە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:25

قابان، تاڭكى جانە بىدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 07:23

قايىق كۇتكەن كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:21

«ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – مىنەزدەن»

ساياسات • بۇگىن، 07:16

جاستاردىڭ جارقىن باستاماسى

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

ۇقساس جاڭالىقتار