وڭالتۋ جانە بانكروتتىق راسىمدەردى جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەدى
بىلتىر قىركۇيەكتە مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىڭ التىنشى شاقىرىلىمىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا وڭالتۋ جانە بانكروتتىق راسىمدەرىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن ەدى. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وڭالتۋ جانە بانكروتتىق راسىمدەرىن, بيۋدجەتتىك, سالىق زاڭناماسىن جانە تەمىر جول كولىگى تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل قۇجاتتىڭ جاي-جاپسارىمەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ تانىستىردى.
ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇگىنگى تاڭدا بانكروتتىق راسىمىنەن 4 مىڭعا جۋىق بيزنەس سۋبەكتىسى وتۋدە جانە 400 كاسىپورىن وڭالتۋ ساتىسىندا ەكەن. ءىس جۇزىندە, كۇردەلى قارجىلىق جاعدايداعى بيزنەس سۋبەكتىلەرى ايتارلىقتاي كوپ. قولدانىستاعى زاڭ كاسىپكەرگە ءساتسىز بيزنەستى تەز جابۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءاربىر ءتورتىنشى جاعدايدا سوت بانكروت دەپ تانۋدان باس تارتادى. سوتقا سۋبەكتىنىڭ قارجىلىق جاعدايىنا وبەكتيۆتى باعا بەرۋ قيىن. سوت بولار-بولماس اكتيۆتىڭ بولۋىن قارىزدار بويىنشا ەسەپ ايىرىسۋ مۇمكىندىگى رەتىندە باعالايدى. وسىنداي جاعداي وڭالتۋ اياسىندا دا بايقالادى. بورىشكەردىڭ تولەم قابىلەتى بار نەمەسە تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردىڭ بار ەكەنىن دالەلدەي المادى دەگەن سەبەپپەن سوت كوپ جاعدايدا وڭالتۋ ءراسىمىن قولدانۋدان باس تارتادى. وسىعان بايلانىستى زاڭ جوباسى وڭالتۋ جانە بانكروتتىق راسىمدەرىن قولدانۋ ءۇشىن جاعدايلاردى قيىنداتپاۋعا, سونداي-اق راسىمدەردى جۇرگىزۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋعا جانە ارەكەتسىز بورىشكەرلەردى جابۋدى جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان.
اتالعان قۇجاتتا بانكروتتىق ءراسىمىن وتكىزۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ دا كوزدەلگەن. كرەديتورلارعا پروتسەستىڭ ناتيجەسىنە تىكەلەي قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن تۇلعالار بولعاندىقتان, راسىمدەردە باستاۋشى ءرول بەرىلەدى. كرەديتورلار جينالىسى ۋاقىت پەن قارجى جاعىنان شىعىندى جانە بارلىق كرەديتورلاردىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. ءوز كەزەگىندە كرەديتورلار كوميتەتى جينالىستىڭ وكىلدىك ورگانى رەتىندە سانالادى. سول سەبەپتى كرەديتورلار جينالىسىنىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگىن تەز ارەكەت جاسايتىن كرەديتورلار كوميتەتىنە بەرۋ ۇسىنىلادى.
سونداي-اق زاڭ جوباسىمەن كەپىلدى كرەديتور مەن الەۋمەتتىك باعىتتاعى كرەديتورلار مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇزەتۋلەردىڭ ەنگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىر كەپىلدى كرەديتورلار ەڭبەكاقىنى قوسا, باسقا كرەديتورلاردىڭ بارلىعىنىڭ الدىندا باسىم قۇقىققا يە. زاڭ جوباسىندا كەپىلدى كرەديتور ءبىر جۇمىسكەرگە ءۇش ەڭ تومەنگى جالاقىدان اسپايتىن كولەمدە ەڭبەكاقى بويىنشا تالاپتاردى وتەگەننەن كەيىن عانا كەپىل مۇلكىن ءوز تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ەسەبىنە الا الادى دەپ بەلگىلەنگەن.
ادەيى جانە جالعان بانكروتتىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەيتىن زاڭ جوباسىنىڭ قاعيدالارىن بولەك اتاپ ءوتۋ كەرەك. زاڭ جوباسىندا «جالعان بانكروتتىق» قۇرامىن الىپ تاستاۋ جانە «ادەيى بانكروتتىق» قۇرامىن ناقتىلاۋ ۇسىنىلادى. مۇندا كرەديتورلار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدان جالتارۋ ماقساتىندا مۇلكىن يەلىكتەن شىعارعاندارعا باسا نازار اۋدارىلادى.
اتالعان قۇجاتتاعى تاعى ءبىر وزگەرىس – ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس ىستەمەيتىن بورىشكەرلەردى بانكروتتىق ءراسىمىن قوزعاماي, جەڭىلدەتىلگەن تۇردە تاراتۋ. جۇمىس ىستەمەيتىن شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىن تاراتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسى اكىمشىلەردى تارتپاي, بورىشكەرلەرگە جەڭىلدەتىلگەن بانكروتتىق ءراسىمىن قولدانۋدى ۇسىنادى.
تالقىلاۋ بارىسىندا اتالعان زاڭ جوباسى قابىلداندى.
قازاقستان-تۇركيا اسكەري ىنتىماقتاستىعى دامي تۇسەدى
سونىمەن قاتار پارلامەنت سەناتىنىڭ جالپى وتىرىسىندا «قازاقستان ۇكىمەتى مەن تۇركيا ۇكىمەتى اراسىنداعى اسكەري ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ جوباسى جونىندە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر داندىباەۆ ايتىپ بەردى.
– بۇل كەلىسىمگە 2018 جىلعى 13 قىركۇيەكتە انكارادا قول قويىلدى. تۇركيا – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ءارى نەگىزگى ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى اسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىق 1993 جىلعى 8 تامىزداعى اسكەري ءبىلىم سالاسىنداعى, سونداي-اق 1994 جىلعى 23 اقپانداعى اسكەري عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمدەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ كەيبىر ەرەجەلەرى ەكى مەملەكەتتىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس كەلمەيدى جانە اسكەري سالاداعى ءىس-شارالاردى وتكىزۋ بويىنشا قارجىلىق شىعىستارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارتىبى كوزدەلمەگەن. وسىعان بايلانىستى اسكەري ىنتىماقتاستىق سالاسىندا جاڭا كەلىسىم جاساۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەلىسىمنىڭ ماقساتى – تاراپتار اراسىنداعى تەڭ قۇقىقتىق پەن ءوزارا تيىمدىلىك قاعيداتتارى نەگىزىندە اسكەري ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ. كەلىسىم اسكەري دايارلىق پەن وقىتۋدى قوسا العاندا, بۇدان بۇرىن قامتىلماعان بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلاردى وتكىزۋ, كارتوگرافيا, گيدروگرافيا, توپوگەودەزيالىق قامتاماسىز ەتۋ, اۋە كەڭىستىگى ارقىلى اسكەري م ۇلىكتىڭ ءترانزيتى, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, زاڭ قۇزىرەتتىلىگى ماسەلەلەرىن كوزدەيدى, – دەدى ت.داندىباەۆ.
جيىندا بيىلدان باستاپ تۇركيانىڭ 16 اسكەري قىزمەتشىسى قازاقستانداعى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە ارنايى باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقانى ءسوز بولدى. بۇعان دەيىن تۇركيادا قازاقستاننىڭ 34 اسكەري قىزمەتشىسى وقىپ جاتقانى حابارلانعان ەدى.
سەنات دەپۋتاتتارى باياندامادان سوڭ اتالعان زاڭ جوباسى توڭىرەگىندەگى سۇراقتارىن قويىپ, كەيبىر ۇسىنىستى ناقتىلادى. ءسويتىپ اسكەري الەۋەتىمىزگە ىقپال ەتەتىن قۇجاتقا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى.
رەفورمالاردىڭ سانى ەمەس, ساپاسى ماڭىزدى
وتىرىس سوڭىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ بيىل 8 قاراشادا جاريالانعان سەناتورلاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىنا اۋىزشا جاۋاپ بەردى.
دەپۋتاتتاردىڭ مينيسترگە باعىتتالعان ول ساۋالىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن تاراز جانە قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىگۋ جولى ارقىلى ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قوسىلعانى سىنالدى. بۇل شەشىم مۇعالىمدەر كۇنىنەن ءبىر اپتادان كەيىن جانە پارلامەنتتە «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى قارساڭىندا قابىلداندى.
ءبىر توپ دەپۋتات وسى قاۋلىنى جويۋدى, ونىڭ باستاماشىلارىن جازالاۋدى, وسىعان الاڭداعان پەداگوگتاردان كەشىرىم سۇراۋدى, مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا جانە ارنايى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋدى قاراستىرۋدى تالاپ ەتتى. سونداي-اق ولار ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترىنىڭ پلاگياتىنا قاتىستى ماسەلەنى كوتەردى.
بۇل سىن-ەسكەرتپەلەرگە جاۋاپ قاتقان مينيستر پەداگوگتاردى دايىنداۋ ماسەلەسى باستى نازاردا ەكەنىن, بۇگىندە 85 ۋنيۆەرسيتەت پەداگوگتاردى دايىندايتىنىن, سوندا 149 مىڭ ستۋدەنت ءبىلىم الىپ, بيىل 44 مىڭ پەداگوگ وقۋىن بىتىرگەنىن ايتتى. جالپى, ەلىمىزدە جىل سايىن 10-12 مىڭ مۇعالىم جەتىسپەيدى ەكەن. بۇل رەتتە پەداگوگتاردىڭ سانىنا ەمەس, ساپاسىنا دا باسا ءمان بەرىلەدى.
سونداي-اق اسحات ايماعامبەتوۆ جوعارىدا اتالعان ەكى ۋنيۆەرسيتەتتى بىرىكتىرۋ جونىندەگى شەشىمگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2013 جىلى ەكى ۋنيۆەرسيتەت بىرىكتىرىلگەن ەدى. ولار – اقتوبەدەگى جانە سەمەيدەگى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر. قازىر مينيسترلىك وسى شەشىمنىڭ تيىمدىلىگىن قاراستىرىپ جاتىر ەكەن. مىسالى, اقتوبەدەگى وقۋ ورنىندا عىلىمي اتاعى بارلاردىڭ ۇلەسى 45%-دان 55%-عا دەيىن كوتەرىلىپ, ايلىق جالاقىلارى باسقا پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن سالىستىرعاندا, الدەقايدا جوعارىلاپتى. بۇعان قوسا شەتەلدەگى تاجىريبەلەردى دە العا تارتقان مينيستر تاراز جانە قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە قاتىستى باستامانىڭ دا وڭ ناتيجە كورسەتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
وسى تۇستا سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس بەكنازاروۆ ءبىلىم سالاسىنا شەتەل تاجىريبەسىن ەنگىزۋدە اسىعىستىق تانىتپاۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
