بايلانىس جۇيەلەرىنىڭ جاڭا ءداۋىرى
بۇرىندارى عارىش سالاسىن دامىتۋدا مەملەكەتتەردىڭ ءرولى باسىم ەدى. قازىر جاعداي باسقاشا. بيزنەستىڭ وسى سالاعا مىقتاپ كىرىسۋى ونىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا سەپتەستى. دەمەك, عارىشتى كوممەرتسيالاندىرۋ ونىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتكەنىن اڭعارتسا كەرەك. اسىرەسە جەر وربيتاسىنا زىمىران ۇشىرۋ, سونداي-اق عارىش اپپاراتتارىن شىعارۋ قىزمەتىنە سۇرانىس مول. جىل سايىن بۇل باعىتقا شامامەن 1,5 ملرد دوللار جۇمسالاتىن كورىنەدى. وسى رەتتە شاعىن قۋاتتى زىمىرانداردىڭ ورنى بولەك. ارتىقشىلىعى سول, ونىڭ قۇراستىرىلۋى كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتپەيدى ءارى قىزمەتى ارزانعا تۇسەدى. شاعىن جەرسەرىكتەردى شىعارۋمەن اينالىساتىن ينۆەستورلار ءۇشىن بۇل تاپتىرماس مۇمكىندىك. بۇگىندە وسى قىزمەت ءتۇرىن SpaceX, Blue Origin, Rocket Lab جانە باسقا دا كومپانيالار جولعا قويىپ, تابىستارىن ەسەلەپ ءجۇر. اتالعان سالاداعى ەكىنشى تارتىمدى باعىت – عارىش قوندىرعىلارىنىڭ ءوندىرىسى ءارى وعان قىزمەت كورسەتۋ ءىسى. دەسە دە زىمىراندى ۇشىرۋ مەن جەرسەرىكتەردى جاساۋدان تۇسەتىن قاراجات اينالىمى قالعان باعىتتاردان وزىپ تۇر. ماسەلەن, 2018 جىلى 300-دەن استام كومپانيا اتالعان سالاعا قاراجات قۇيعان. ال سپۋتنيكتىك سۋرەتتەردى جانە عارىشتان كەلەتىن باسقا دا اقپاراتتى ساراپتاۋمەن اينالىساتىن كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى بۇرىنعىداي ەمەس. 2017 جىلى ودان تۇسكەن اقشا 410 ملن دوللاردى قۇراسا, ءبىر جىلدان كەيىن ونىڭ كولەمى 275 ملن دوللارعا تومەندەگەن. رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رومان ەرماشوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر تومەن وربيتالدى سپۋتنيكتىك توپتارعا سۇرانىس جوعارى. ول عارىش جەرسەرىگىنىڭ بۇل ءتۇرى بايلانىس تەحنولوگيالارى باعىتىندا يننوۆاتسيالىق توڭكەرىس جاساۋعا قاۋقارلى دەپ ەسەپتەيدى.
– تومەن وربيتالدى سپۋتنيكتىك توپتار – وتە قىزىقتى باعىت. الەمنىڭ نازارى قازىر وسى سالاعا بۇرىلىپ وتىر. نەگە دەسەڭىز, تومەن وربيتالدى سپۋتنيكتەر بايلانىس تەحنولوگيالارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنى كۇمانسىز. بۇعان دالەل رەتىندە يلون ماسكتىڭ Starlink جوباسىن ايتۋعا بولادى, – دەدى ر.ەرماشوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى سالانىڭ تاعى ءبىر كوشباسشىسى – OneWeb كومپانياسى دا قاتاردان قالماي كەلەدى. رەسەيلىكتەر دە ءوز جوبالارىن ۇسىنىپ جاتىر. بۇل باعىتتا قىتاي StarNet بالاماسىن جەتىلدىرۋ ۇستىندە. ياعني, بارلىق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەر سەرىگى وپەراتورلارى گەوستاتسيونارلىق ەمەس توپتاردىڭ بۇل باعىتىن مۇقيات باقىلاپ وتىر. ويتكەنى, بيزنەس ورتا مەن نارىق وتە قاتال. قازىر ىلەسە الماساڭ, كەيىن قۋىپ جەتۋ قيىنعا تۇسەدى.
تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ اۋقىمى كەڭەيەدى
تومەن وربيتالدى جەرسەرىك جۇيەلەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - جەر بەتىنە جاقىن ورنالاسۋىندا جاتسا كەرەك. بۇل بايلانىستىڭ كىدىرمەي تارالۋىنا ايتارلىقتاي سەپتەسەدى. ءداستۇرلى گەوستاتسيونارلىق سپۋتنيك پەن جەر بەتىنىڭ اراقاشىقتىعى 40 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, تومەن وربيتالدى جەرسەرىككە مىڭ شاقىرىم بيىكتىكتە جەتكىلىكتى. ەگەر دە كلاسسيكالىق گەوستاتسيونارلاردا بايلانىس شامامەن 600 ميلليسەكۋندقا كىدىرسە, تومەن وربيتالدى جۇيەدە بۇل كورسەتكىش اسا بايقالمايدى جانە جەر بەتىندەگى بايلانىس جەلىلەرىنەن ەش كەم تۇسپەيدى, دەيدى ساراپشى.
– بۇگىندە MTOM قوسىمشالارى دامىعان زاماندا, بايلانىس تاراتۋشى جۇيەلەرگە قويىلاتىن تالاپ وتە قاتال. ياعني, اۆتونومدى ماشينالار اراسىنداعى بايلانىس كەدەرگىسىز ءجۇرۋى ءتيىس. قازىر باعالى قور نارىعى بەلسەندى دامىپ جاتقانى ءمالىم. تابىس پەن شىعىس كولەمىن ۇزدىكسىز باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن بايلانىس جۇيەسى سوعان لايىقتى بولۋى قاجەت. سول سەكىلدى ۇزدىكسىز بايلانىس كيبەرسپورتتا اسا ماڭىزدى. مىسالى, جۇرگىزۋشىسىز باسقارىلاتىن اۆتوكولىكتى الىپ قارايىق. مۇنداي كولىك قۇرالدارى ورتالىقتاندىرىلعان سەرۆەرمەن جۇمىس ىستەيدى. ول جول بويىنداعى قاۋىپتى الدىن الا كوردى دەلىك. تيىسىنشە, «ابايلاڭىز, الدىڭىزدا قابىرعا» دەگەن بەلگى جىبەرىلەدى. ويلاپ قاراڭىزشى, وسى بەلگى جارتى سەكۋندقا كىدىرسە, نە بولاتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن. كلاسسيكالىق سپۋتنيك مۇنى قامتاماسىز ەتە المايدى. سوندىقتان گەوستاتسيونارلىق ەمەس سپۋتنيكتىك جۇيەلەر جاھاندىق سۇرانىستى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز جولى, – دەدى رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىس ورتالىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.
دامۋدىڭ جولى – ارىپتەستىك ورناتۋ
ماماندار قازاقستانعا جاھاندىق جارىسقا ءتۇسۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ سانايدى. ودان گورى سالاداعى زاماناۋي ۇردىستەردى مۇقيات زەرتتەپ, كوشباسشى كومپانيالارمەن جەمىستى ارىپتەستىك ورناتقان اناعۇرلىم پايدالى بولماق. بۇل ءبىر جاعىنان وتاندىق تەلەكوممۋنيكاتسيانىڭ دامۋىنا جول اشسا, ەكىنشىدەن قازاقستانعا ءوز ايماعىندا تومەن وربيتالدى سپۋتنيك جۇيەلەرىن وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– بايقوڭىرعا يە قازاقستاننىڭ باعى بار. بۇل – عارىشتىڭ مەككەسى دەسەم ارتىق ايتپاسپىن. جاسىراتىنى جوق, ول ابدەن ەسكىردى. عارىش ايلاعىن جاڭعىرتۋ قاجەت. دەسە دە ونىڭ جۇمىسى توقتامايتىنى داۋسىز. مۇنداي پوليگون كۇللى دۇنيە جۇزىندە جوقتىڭ قاسى. البەتتە, زىمىراندى ۇشىرۋعا قاتىستى پروبلەمالىق سۇراقتار از ەمەس. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ەكولوگياعا بايلانىستى. الايدا قورشاعان ورتاعا قاتىستى بارلىق داۋلى ماسەلەلەردى تەك عارىش ونەركاسىبىنە تەلي بەرۋگە بولمايدى. كەرىسىنشە ەكولوگيامىزدى قورعاۋعا باعىتتالعان عارىش جوبالارىنىڭ سانى از ەمەس. عارىش – جاھاندىق پروبلەمالاردى رەتتەيتىن الاڭ. قازىر بۇل سالانى كوممەرتسيالىق تۇرعىدا دامىتۋ جولعا قويىلعانى بەلگىلى. جەكەلەگەن كومپانيالار تابىستى جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇر. ارينە, بيزنەستىڭ اتالعان سالاعا تارتىلۋى قۋانتادى. دەگەنمەن وعان ۇلكەن قاراجات جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ۇلكەن تاۋەكەلدى قاجەت ەتەدى. وسى جولعا قازاقستان دا بىرتىندەپ كەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. قازىر العا قويعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ينۆەستيتسيالىق قاراجاتپەن عارىش اپپاراتىن جاساۋ. بۇل ءىستى قارجىلاندىرۋعا دايىن كومپانيالار تابىلاتىنىنا سەنىمدىمىز. اشىق ايتايىق, ءدال قازىر قازاقستان وسى سالانىڭ الپاۋىتتارىمەن باسەكەگە تۇسە المايدى. سەبەبى ۇزاق جىلدان بەرى تۇراقتى عىلىمي-تەحنيكالىق بازا بولۋى ءتيىس. ۋاقىت وتە كەلە ەلىمىز بۇل قاتاردان كورىنۋى مۇمكىن. «قازاقستانداعى عارىش كۇندەرى: بايقوڭىر – الەمدىك عارىش بەسىگى» حالىقارالىق فورۋمى وسىعان ۇلەسىن تيگىزەتىنى ءشۇباسىز. ويتكەنى, قانشاما ءباسى مىقتى كومپانيالار ەلىمىزگە كەلىپ وتىر. بارلىعى دا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا ءازىر ەكەندەرىن ءبىلدىردى. بۇل ءۇمىت ۇيالاتادى, – دەدى رەسپۋبليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ۆيكتور لەفتەر.
بىلىكتى ماماندار تاپشى
دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا ادام بالاسى عارىشقا قازاق جەرىنەن اتتانعانىمەن, قازاقستان دەربەس مەملەكەت رەتىندە اتالعان سالانى ەندى قولعا الىپ كەلەدى. وتاندىق عارىش ونەركاسىبىن ورگە دومالاتۋ ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق بازانىڭ تالاپقا ساي بولۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بىراق بۇدان دا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – مامان تاپشىلىعى. بۇل تەندەنتسيا ەلىمىزدە انىق بايقالۋدا. وسى ماسەلەنى رەتتەۋدە Airbus كومپانياسى قازاقستانمەن تىعىز ارىپتەستىك ورناتقانىنا 10 جىل تولدى.
– قازاقستانمەن عارىش سالاسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەس رەتىندە 2009 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. سودان بەرى عارىش ينفراقۇرىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, ەكى جاساندى جەرسەرىگى وربيتاعا ۇشىرىلدى. سونداي-اق «عالام» اتتى بىرلەسكەن كاسىپورىندى اشۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. بۇل كومپانيا «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇيىمىمەن بىرلەسىپ قۇرىلدى. اتالعان كاسىپورىندا عارىش جەرسەرىكتەرىنە قاجەتتى بولشەكتەر شىعارىلادى. سول سەكىلدى مۇندا سپۋتنيكتەرگە ارنالعان قۇراستىرۋ سىناق الاڭىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن قالدى, – دەدى Airbus قازاقستان كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى رومان بلاششيشين.
جۋىردا باس شاھاردا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ ەلىمىزدە عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعانىن جەتكىزدى. ۆەدومستۆو باسشىسى بۇل كەشەن وتاندىق عارىش سالاسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنىن ايتادى.
– بۇگىندە قازاقستاندا ەكى تەلەكوممۋنيكاتسيالىق سپۋتنيك جۇمىس ىستەيدى. ءبىز وسى سالاداعى مۇمكىندىكتەرىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيمىز. قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ياعني, 2020 جىلى ءوز سپۋتنيگىمىزدىڭ جوباسىن جاساپ, وندىرىسكە كىرىسۋ ارقىلى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل قازاقستاننىڭ الەمدىك عارىش قاۋىمداستىعىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندەگى باستاماسى, – دەيدى مينيستر.
بۇگىندە عارىش – ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىستىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. ەلىمىزدىڭ اتالعان سالادان تاباتىن پايداسى قانشالىقتى؟ وربيتاداعى وتاندىق جوبالار وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرە الا ما؟ بۇل – ۋاقىت ەنشىسىندەگى ماسەلە.
