تۇركىستاندى ورتالىق ەتۋ يدەياسى
ءيا, وتكەن جىلدارعى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ەڭ الدىمەن 1985-1988 جىلدارى قازاق كسر مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن تۇستا ن.نازارباەۆ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ارنايى ات باسىن بۇرىپ, مۇنداعى اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالارمەن تانىسادى. سودان بەرى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تاراپىنان جاڭا يدەيالار, تىڭ باستامالار ۇسىنىلىپ, جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە ەندى قول جەتكىزىپ, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە ەڭسەسىن تىكتەپ جاتقان جاۋاپتى كەزەڭدە ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركىستان قالاسىنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ باسىن قوسۋعا باعىتتالعان جوبالاردى بەكىتتى. ءتىپتى ەلورداعا لايىقتى قالالار قاتارىندا قاراستىرىلعانى دا جۋىردا جاريا ەتىلگەنى ءمالىم. ياعني, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسشىلارىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەلوردانى كوشىرەتىن كانديدات قالالاردى تاڭداعان كەزدە تۇركىستان دا قاراستىرىلعانىن ايتتى. «ول كوپتەن ويلاپ جۇرگەن ماسەلە ەدى. ءتىپتى ەلوردانى تاڭداعان كەزدە دە ويىمدا بولدى. ول كەزدە كىشىگىرىم قالا. ەلوردانى وندا اپارا المايتىن بولدىق. سەبەبى ول – ءبىزدىڭ رۋحاني ورتالىعىمىز, ءتىپتى تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورداسى», دەدى ن.نازارباەۆ.
ەلباسى باستاماسىمەن كيەلى مەكەننەن قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. سونىمەن قاتار كەسەنەنىڭ كورىك-كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش جۇمىلدىرىپ, 2000 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتۋگە بارلىق جاعدايدى جاسادى. پرەزيدەنتتىڭ ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە جاساعان قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا كونە شاھاردىڭ شىنايى شەجىرەسىن ايقىنداۋ قولعا الىندى.
جالپى, بۇگىندە ساراپشىلار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركىستان قالاسىن وبلىس رەتىندە تانىپ, وعان مارتەبە بەرۋ ارقىلى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋى كەشە كوتەرىلگەن تاقىرىپ ەمەس ەكەنىن ايتۋدا. سەبەبى «تۇركىستان يدەياسى» العاش ەل استاناسىن بەكىتۋ كەزىندە پايدا بولعانىن ەلباسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان سۇحباتىنداعى ءوز ءسوزى دە دالەل بولا الادى. 1500 جىلدىق تاريحى بار تۇركىستاندى قايتا جاڭعىرتۋ, وبلىستىق دەڭگەيدە مارتەبەسىن كوتەرۋ, بۇكىل تۇركى حالىقتارى اراسىندا ورتاق ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ – وسىنىڭ ءبارى كونە قالاعا دەگەن ەرەكشە كوزقاراستىڭ اياسىندا جاسالىپ جاتقان اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى شارالار. ەلباسى حالىقارالىق بيىك ساياسي فورۋمداردا بولسىن, وڭىرلىك ماڭىزدى جيىنداردا بولسىن تۇركىستان مۇراتىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان ەمەس. مىسالى, ازەربايجان ەلىنىڭ استاناسى باكۋ قالاسىندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ جەتىنشى وتىرىسىندا ەلباسى ەكى ۇسىنىستى ورتاعا سالعان بولاتىن: بىرىنشىدەن, «تۇركى كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ. بۇل قۇجاتقا تۇركىتىلدەس قوعامداستىقتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى مەن وعان قول جەتكىزۋ جولدارى ەنگىزىلۋگە ءتيىس. وسىلايشا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ءۇشىن سىرتقى ساياسات پەن «جۇمساق كۇش» ساياساتى, ساۋدا جانە ترانزيت, تۋريزم جانە ينۆەستيتسيا, ەنەرگەتيكا مەن جاسىل ەكونوميكا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سياقتى باسىم باعىتتارداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ەلباسى وسى وتىرىستا تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى – تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ, ونىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ال بيىلعى قازان ايىنداعى تۇركىستان قالاسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت حالىقپەن كەزدەسۋىندە كونە شاھاردىڭ ەرتەڭىنە دە توقتالدى. «وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز دەپ ءبىراز شارۋانى اتقارعان ەدىك. سوندا وسى الاڭدا كەزدەسىپ, سويلەسكەنبىز. سول كەزدە تۇركىستان ورتالىق بولادى دەپ ايتقانمىن. مىنەكەي, بىلتىر تۇركىستان وبلىس ورتالىعى بولادى دەگەن جارلىققا قول قويدىم. ەلىمىزدە الماتى, نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت – ءبىر ميلليون تۇرعىنى بار قالالار قاتارىندا. بولاشاقتا وسىنداي ۇلكەن قالالاردا ەكونوميكا, مادەنيەت – بارلىعى ءوسىپ-وركەندەي بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا ميلليون تۇرعىنى بار قالالار سانى تاعى ارتادى. بۇگىن شاھاردى جانداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. تۇركىستان – تۇركى الەمىنىڭ بەسىگى. باۋىرلاس تۇركى مەملەكەتتەرى دە بىزگە كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىن. تۇركىستان شاھارى الداعى ۋاقىتتا ءىرى مەگاپوليسكە اينالادى», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق ءتۋريزمنىڭ دامي تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, وبلىس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى مەن جاندانۋىنا اتسالىسىپ جاتقان بارشا جۇرتقا العىسىن جەتكىزدى. ء«بىرىنشى كەزەڭدە 175 نىساننىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. ونىڭ 102-ءcى بيىل ىسكە قوسىلادى. بۇل پروتسەسكە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى قاتىسىپ جاتىر. جۇمىستىڭ قانداي قارقىنمەن اتقارىلىپ جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. بولاشاقتا ادەمى قالا بولادى, حالىق سانى وسەدى. قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 170 مىڭ بولسا, مەنىڭشە از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جارتى ميلليونعا جەتەدى. كەيىن ودان سايىن كوبەيەدى دەپ ويلايمىن», – دەدى ەلباسى.
ءيا, 1990-جىلداردىڭ اياعىندا ەلباسىنىڭ ۇيعارىمىمەن تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا بايلانىستى دايىندىق شارالارى باستالدى. ال 2000 جىلى 22 ساۋىردە ن.نازارباەۆ مەرەيتويعا دايىندىق بارىسىمەن تانىستى. بۇل شاراعا تۇڭعىش پرەزيدەنت ايرىقشا كوڭىل ءبولدى, ويتكەنى رۋحاني استانا مەرەيتويىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋى ماڭىزدى ەدى. مەرەيتويدى ابىرويمەن وتكىزۋگە وڭتۇستىك حالقى بەلسەنە اتسالىستى. قالاداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى مەن ونىڭ توڭىرەگىندە كوپ ءىس اتقارىلىپ, تۇركىستان شاھارى تانىماستاي تۇرلەنىپ, ءسان-سالتانات قۇشاعىنا بولەندى. قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق تورقالى تويى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتتى. ءزاۋلىم قۇرىلىستار بوي تۇزەدى. كوشە, اياقجولدار رەتكە كەلتىرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس بولعان شىن مانىندەگى تاريحي يگى ىسكە حالقىمىزدىڭ جاناشىر ازاماتتارى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى. وبلىس, اۋدان, قالا باسشىلارى ناقتى كومەك كورسەتتى. جان-جاقتان قۇرىلىس ماتەريالدارى اعىلىپ, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشى-پروفەسسورلارىنا ارنالعان سوڭعى ۇلگىدەگى كەڭ دە جارىق, جايلى كوتتەدجدەر دە بوي كوتەرە باستاعان ەدى. سول ۇيلەرگە الماتى, شىمكەنت قالاسى مەن وزبەكستاننان, موڭعوليادان, وزگە دە جەردەن بەكەم بەل بۋىپ, ءبىرجولاتا كەلگەن اتاقتى پروفەسسورلار قونىستانا باستادى. 2000 جىلى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق سالتاناتىنا قاتىسقان قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى ساحي رومانوۆ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «قالانىڭ قىسقا ۋاقىتتا جوندەلىپ, كەسەنەنىڭ قالپىنا كەلتىرىلگەنىنە, ەڭ باستىسى, قوجا احمەت ياساۋي رۋحىن قاستەرلەۋ اتموسفەراسى ساقتالعانىنا قايران قالدىم. تۇركىستان دايارلىعى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءوز ەلىنىڭ حالقى مەن تاريحىنا, ءداستۇرى مەن مادەنيەتىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ جارقىن بەينەسى», – دەدى. وسىلايشا جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلگەن مەرەيتويدان كەيىن دە ەلباسى تۇركىستاننىڭ دامۋىن نازاردان تىس قالدىرعان جوق. جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى جالعاسىن تاپتى. مىسالى, ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن 2002 جىلى تۇركىستان قالاسىندا بەكزات ساتتارحانوۆ اتىنداعى سپورت كەشەنى سالىندى. ەلباسى سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىستى. بۇگىندە اتالعان نىسان جاس سپورتشىلاردىڭ شەبەرلىگىن شىڭداۋىنا قىزمەت ەتۋدە. سونداي-اق تۇڭعىش پرەزيدەنت تۇركىتىلدەس مەملەكەت باسشىلارىمەن تۇركىستاندا كەزدەسۋ وتكىزىپ وتىردى.
ءبىلىم ورداسى – باۋىرلاستىق باستاۋى
رەسپۋبليكا حالقى, اسىرەسە تۇركىستاننىڭ تۇرعىندارى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كيەلى قالانى قايتا جانداندىرۋ جونىندەگى يدەيانى ءوزى كوتەرىپ, ونى ناقتى قامقورلىعىمەن جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەدى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن 1991 جىلعى 6 ماۋسىمدا تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاڭىراق كوتەرىپ, وعان ۇلى ويشىل-اقىن, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسىمى بەرىلۋى تەك ەلىمىزدە عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندە تاريحي وقيعا بولدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى كوتەرگەن يدەيا تۇركىستاننىڭ ۇلى قاسيەتىنىڭ جاندانا تۇسۋىنە نەگىز بولدى. قاسيەتتى قالانىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىندا, ءوسىپ-وركەندەۋىندە كەزىندە ەلباسىنىڭ ءوزى ۇكىلى ۇمىتپەن اشقان حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەرەكشە ءرول اتقارىپ وتىرعانىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. ءبىلىم ورداسى كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ ابىروي-بەدەلى ارقاسىندا تۇركيادان قوماقتى قارجى تارتىلدى. تۇركى الەمىندەگى تۇڭعىش حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسى: «كەلەشەكتە بۇل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق وقۋ ورنىنا اينالادى. تۇركىستاندى وسى ۋنيۆەرسيتەت وركەنيەت بيىگىنە كوتەرۋگە ءتيىستى», دەگەن ۇلكەن مىندەت جۇكتەدى. ۋنيۆەرسيتەت اشىلعان ۋاقىتتان باستاپ, وقۋ ورداسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, دامۋ بارىسى ەلباسى نازارىنان تىس قالعان ەمەس. قاسيەتتى قالاعا جاساعان ساپارلارىنىڭ بارلىعىندا ۋنيۆەرسيتەتكە ارنايى ات باسىن بۇرىپ وتىردى. سونداي ءىس-ساپارلاردىڭ بىرىندە, 2002 جىلى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىى قۇرىلتايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قاسيەتتى قالانىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زور ءرول اتقارىپ وتىرعاندىعىن ريزاشىلىقپەن ايتامىن. بۇل ءبىلىم ورداسى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولىنا, قازاقستان مەن تۇركيا دوستاستىعىنىڭ, ءبىلىم مەن مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەت قىسقا مەرزىمدە قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. رۋحاني استانا – تۇركىستاندا شاڭىراق كوتەرگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق وقۋ ورنى – حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىرعاسىنان تۇلەپ ۇشقان جاستاردىڭ حالىقتار ىنتىماعى, بەرەكە-بىرلىگى جولىندا قىزمەت ەتىپ, بىرىگۋ كەزەڭى اياقتالىپ كەلە جاتقان تۇركى دۇنيەسىن قالىپتاستىرۋعا لايىقتى ۇلەس قوساتىندىقتارىنا كامىل سەنەمىن!», دەگەن ەدى. قازىر قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ تەك رەسپۋبليكا عانا ەمەس, ورتالىق ازياداعى ءىرى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالادى.
ال 1998 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ تۇركىستان قالاسىنا جاساعان ساپارىندا حقتۋ-دا بولىپ, تۇركيا پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلمەن «تۇركىستان – ىستانبۇل» تەلەكوپىر ارقىلى تىكەلەي سۇحباتتاستى. تەلەكوپىر بارىسىندا ەكى ەل پرەزيدەنتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى ءسوز قوزعاپ, ياساۋي كەسەنەسىن كوركەيتۋ, جوندەۋ جانە بولاشاقتا مادەني-رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ ماسەلەلەرى جايىندا پىكىر الماستى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەر قالاشىعىندا بولىپ, ونداعى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن تانىستى. ال 2015 جىلى ساۋىردە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان قازاقستانعا رەسمي ساپارى بارىسىندا تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-عا باردى. وقۋ ورنىنا كەلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەدجەپ تايپ ەردوعان ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىنىڭ ماكەتىمەن تانىستى جانە مۋزەيدى ارالاپ كوردى. سونداي-اق ەكى ەل پرەزيدەنتى تۇركىستان قالاسىنداعى تۇرىك تاراپىنىڭ قاراجاتىنا سالىنعان 2 مىڭ ادامدىق مەشىتتى ارالاپ كوردى, ءدىن وكىلدەرىمەن جانە قالا تۇرعىندارىمەن اڭگىمەلەستى. مىنە, وسىلايشا ەكى ەلدى جاقىنداستىرا تۇسكەن ءبىلىم ورداسى بۇگىندە ورتالىق ازياداعى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى سانالادى. قازىرگە دەيىن وقۋ ورنىن 80 مىڭنان استام تۇلەك ءبىتىرىپ شىقتى. وتكەن جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت بارلىق باعىتتار بويىنشا ءىس-شارالاردى تولىق كولەمدە مودەرنيزاتسيالاۋدى باستادى. ۋنيۆەرسيتەتتى 2023 جىلعا دەيىن دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسى جاسالىپ, ول حقتۋ-دىڭ ۇكىمەتارالىق وكىلەتتى كەڭەسى تاراپىنان قابىلدانعان. سونىڭ اياسىندا 2018–2019 وقۋ جىلىندا بارلىق پروتسەستەردى جان-جاقتى قايتا قۇرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتە 19 ەلدەن 40 ۇلت وكىلى سانالاتىن 10 مىڭنان استام جاس ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە تۇركىتىلدەس 17 مەملەكەتتەن كەلگەن 1200-دەن استام ستۋدەنت پەن تىڭداۋشى بار. ستۋدەنتتەر نەگىزىنەن قازاق, تۇرىك, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە ءبىلىم الادى. سونداي-اق بارلىعى 54 ماماندىق بويىنشا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بولسا, 30 ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا, 4 ماماندىق بويىنشا رەزيدەنتۋرا جانە 11 ماماندىق بويىنشا دوكتورانتۋرا (PhD) اشىلعان. جىل سايىن قازاقستاندىق تالاپكەرلەرگە تۇركيا رەسپۋبليكاسى تاراپىنان 500 ءبىلىم گرانتى بەرىلەدى. سودان بەرى وتكەن ۋاقىتتا كەڭ ءورىس العان قازاقستان-تۇركيا اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستار ءتۇبى ءبىر تۋىستىقپەن تىعىز استاسىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر عانا جارقىن دالەلى رەتىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى تۇركيا ءوز موينىنا الىپ, قىرۋار ءىس اتقارعانىن ايتار ەدىك. ياعني تۇركىستان قالاسى اجارىنىڭ اشىلا تۇسۋىندە تۇرىك باۋىرلارىمىزدىڭ دا ۇلەسى مول.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ەرەكشە ءمان بەرىپ, مارتەبەسىن وسىرگەن تۇركىستاندى اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ باعىتىندا بۇگىندە اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قالا 32 سەكتورعا ءبولىنىپ, وعان جاۋاپتى اۋداندار مەن باسقارمالار وزدەرىنە تيەسىلى ورىنداردى تازالاۋ, ارلەۋ جۇمىستارىن اتقارۋدا. سونداي-اق ء«بىر وتباسى, ءبىر اعاش» اكتسياسى وتكىزىلىپ, بارشا تۇركىستاندىقتار ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. سونىمەن قاتار, تۇركىستان قالاسى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمعا مۇشە بولدى. تاريحي شاھاردىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى باس جوسپارى بەكىتىلدى. قالا اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, الداعى ۋاقىتتا دامۋ جوسپارى بويىنشا تۇركىستان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قالانىڭ قاتارىنا قوسىلماق, ياعني الەمنىڭ ىستانبۇل, ريم, يەرۋساليم شاھارلارىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
تۇركىستان وبلىسى
