بۇل كۇن ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق جاڭعىرۋى مەن مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ جولىنداعى جىلناماسىنىڭ دا جاڭا پاراعى. ولاي دەيتىنىمىز, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ العاشقى ايشىقتى قادامدارىنىڭ ءبىرى بولعان قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قايتا اتاۋ جونىندەگى شەشىمىنە سايكەس, الەمدىك گەوساياسات كوكجيەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى.
1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى مەنىڭ جادىمدا جاقسى ساقتالىپ قالدى. ول جىلدارى مەن قازمۋ-دىڭ الەۋمەتتانۋ كافەدراسىندا قىزمەت ىستەيتىنمىن. وتباسىممەن بىرگە الماتىداعى فرۋنزە – قازىرگى مەدەۋ اۋدانىنداعى ۋچاسكەدە داۋىس بەردىم. الماتىلىقتاردىڭ سول كۇنگى كوڭىل كۇيى ءالى كوز الدىمدا. ازاتتىق دەپ سوققان ءار جۇرەكتە ەرەكشە سەنىم, سانادا سەرپىلىس بار. بارشامىز دا ۇلكەن ءۇمىت جەتەگىندەمىز.
راسىندا دا, 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنت سايلاۋى ايرىقشا مانگە يە. بۇل – پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە بەرىلەتىن ماندات قانا ەمەس, تاۋەلسىز قازاقستان اتانۋعا دەگەن ۇلى ۇمتىلىستىڭ جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم فورماسىنداعى كورىنىسى بولاتىن.
سايلاۋ توتاليتارلىق جۇيە مەن كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى كۇيرەپ, شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇسىپ جاتقان اسا قولايسىز كەزەڭدە ءوتتى. وسىناۋ الماعايىپ ۋاقىتتا قازاقستاندىقتار نۇرسۇلتان نازارباەۆقا داۋىس بەرە وتىرىپ, وتانىمىزدىڭ ەركىندىگى مەن ەگەمەندىگى, تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن دە داۋىس بەرەتىنىن ايقىن سەزىندى. ويتكەنى ن.نازارباەۆ سول كەزدىڭ وزىندە-اق قاراپايىم حالىق اراسىندا پاراسات-پايىمى بيىك, بىلىكتى باسشى, وتانشىل ازامات رەتىندە تانىلعان ەدى. الماتىلىقتار دا ونى جاقسى بىلەتىن. سوندىقتان تەك ن.نازارباەۆ قانا سىندارلى ساياسات جۇرگىزىپ, ەگەمەن ەلدىكتىڭ دارا جولىنا باستاي الاتىنىنا, وتپەلى كەزەڭنىڭ الماعايىپ الاساپىرانىنان امان الىپ وتەرىنە سەندى. سوندىقتان بۇكىل ەل جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اينالاسىنا شوعىرلاندى. سايلاۋشىلاردىڭ 98,8% داۋىسى تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولىنا ەل-جۇرتىنىڭ العاۋسىز سەنىمى دەپ اتالاتىن بيلىك مانداتىن ۇستاتتى. سول ارقىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن ورناتىپ, ەگەمەندىكتىڭ جولىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعالى ۇلىنا سارقىلماس قۋات ءنارىن بەردى.
10 جەلتوقساندا الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى رەتىندە انت بەردى. ازاتتىقتىڭ ارايلى التىن تاڭىندا جاس مەملەكەتتىڭ ەرتەڭىن جارقىن, كەلەشەگىن كەمەل ەتۋ جولىنداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى قىزمەتى, دارا ءداۋىرى وسىلاي باستالدى!
سونداعى ۇلىقتاۋ راسىمىندە ەلباسى: ء«بىز دەربەس ءومىر سۇرەتىن جاعدايدامىز» دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. بۇل – وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى ءوندىرىس وشاقتارى اراسىنداعى بايلانىستار ءۇزىلىپ جاتقان توقىراۋ كەزەڭى ەدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان سول كسرو-نىڭ وزىندە ەڭ كەدەي ەلدەرىنىڭ قاتارىندا – 15 ەلدىڭ اراسىندا 13-ورىندا بولاتىن. الايدا, تۇڭعىش پرەزيدەنت سوزىندە تۇردى.
البەتتە جۇماق ءبىر كۇندە ورناعان جوق. پرەزيدەنت ءىس جۇزىندە كۇندىز وتىرمادى, تۇندە ۇيىقتامادى. بۇگىنگى احۋالدى ەكشەي وتىرىپ, الىس كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىنە كوز تىكتى.
ءدال سول كۇندەر جاعدايىندا اۋىر بولعانىمەن, باياندى بولاشاق ءۇشىن ايرىقشا قاجەت رەفورمالار مەن قاتاڭ شەشىمدەر, كورەگەن قادامدار جاساۋىنا تۋرا كەلدى.
ناتيجەسىندە, مەملەكەتىمىز ۋاقىت سىنى مەن ءتۇرلى قاتەرىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ, الەم جۇرتشىلىعى الدىندا قۇرمەتكە كەنەلدى, ابىروي-بەدەلى ارتتى. كۇش-قۋاتى تولىسىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسى بەكىدى. قازاقستان 90-شى جىلدارداعى جوقشىلىق پەن الاساپىراننان – وسى كۇنگى تۇراقتىلىق پەن باقۋاتتىلىققا قادام باستى. ءبىر سوزبەن ايتساق, دامۋدىڭ دارا داڭعىلىنا ءتۇستى. الدىمىزعا قويعان ستراتەگيالىق زور ماقسات-مىندەتتەرگە ۇمتىلۋ ارقىلى الەمدىك ورتاشا دامۋ دەڭگەيىنە جەتتىك. ەندىگى ماقساتىمىز – دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. كوپ ۇزاماي بۇل مەجەگە دە جەتەتىنىمىزگە بەك سەنىمدىمىن.
دۇنيە ءجۇزىن مويىنداتقان, ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتكەن قازاقستاندىق دامۋ مودەلى الەم جۇرتشىلىعىنا «نازارباەۆ مودەلى» رەتىندە تانىلدى. ونىڭ قاعيداتى – «اۋەلى – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات», بولاشاققا ۇمتىلىس. ن.نازارباەۆ مودەلى – جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر مەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن-الۋعا نەگىزدەلگەن باتىل رەفورمالار جولى. قازاقستاندى كەدەي مەملەكەتتەر قاتارىنان الىپ شىعىپ, الەمدىك داعدارىستارعا قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ن.نازارباەۆتىڭ ءۇش جاڭعىرتۋ تولقىنى لي كۋان يۋ, ليۋدۆيگ ەرحارد, رۋزۆەلت, دەن سياوپين, اتاتۇركتىڭ ۇلى رەفورمالارىمەن قاتار اتالۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس.
ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى مەن بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن ۇلت جوسپارىنداعى قادامداردىڭ بارلىعىن تەگىس قامتيتىن باعدارلاماسى زاماننىڭ ەڭ قاتاڭ تالابىنا ساي كەلەتىن, ەلدى دامىتۋدىڭ اسا قۋاتتى تۇعىرناماسى دەپ سانايمىن. انىعىندا, بۇل – الداعى ونجىلدىقتارعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىق يدەيامىز.
* * *
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەفورماتورلىق رۋحى – تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تۋعان قالاسىنا اينالعان الماتىعا اسا جاقىن. الماتى – ن.نازارباەۆ داۋىرىندە جاڭا ءومىر باستاعان, ەكىنشى تىنىسى اشىلعان الاتاۋداي ءور, پروگرەسسيۆتى, وزىق شاھار.
ەلباسى الماتىنى «تاۋەلسىزدىكتىڭ تال بەسىگى» دەپ اتادى. بۇگىندە وسى قالاعا قاتىستى سوزدىك قورىمىزداعى ەڭ نەگىزگى تەڭەۋلەردىڭ بىرىنە اينالعان بۇل ءسوزدى نەمقۇرايلى قابىلداۋ مۇمكىن ەمەس. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى تەڭەۋىنىڭ استارىندا تامىرلى تاريحى بار تەرەڭ ءمان-ماعىنا جاتىر. سەبەبى ءبىزدىڭ قالا 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جاريالانعانى ءۇشىن عانا تاۋەلسىزدىكتىڭ تالبەسىگى اتالعان جوق. ازاتتىق رۋحى مۇندا ودان بۇرىن تۋعانى جانە ول 1986 جىلعى 16 جەلتوقساندا توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى جاستاردىڭ نارازىلىعى رەتىندە كورىنىس تاپقانى بەلگىلى.
انىعىندا, 1991 جىلعى تامىزدا دا شاھار تۇرعىندارى مەملەكەتتىك توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ (گكچپ) ب ۇلىگىن ەلەمەي, ن.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز باعىتىن قولدادى.
تاعدىر بابالاردىڭ اڭسارى بولعان ازاتتىقتى الۋ مۇمكىندىگىن العا تارتقان ساتتە دە الماتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى سول تاۋەلسىزدىكتىڭ كوشباسشىسى رەتىندە قابىلداپ, ەركىن ەلدىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىن اماناتتادى.
جاڭا قازاق مەملەكەتى الماتىدا كىندىگىن كەستى. سوندىقتان «ەلباسى مەن الماتى تاعدىرى اجىراعىسىز» دەگەن ءسوزدىڭ دە ءادىل ەكەنى اقيقات.
تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن الماتى اراسىندا ايرىقشا قاستەرلى بايلانىس بار. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «الماتى مەنىڭ سۇيىكتى قالام. مەن ول شاھارعا ءالى كۇنگە دەيىن كوڭىل تولقىنىسىمەن بارامىن. ول – ەلىمىزدىڭ ەڭ اسەم شاھارى» دەگەن ءسوزى ءاربىر الماتىلىق تۇرعىننىڭ كوكەيىندە تۇر.
ءبىزدىڭ مەگاپوليستە ەلباسىنىڭ ساياسي كوشباسشىلىق ونەرى مەن ەل باسقارۋ قاسيەتى جىلدار بويى شىڭدالىپ, بىرەگەي نازارباەۆ ءستيلى پايدا بولدى. الماتىدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر رەتىندە قالىپتاستى. سوندىقتان مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ مۇلدە جاڭا مودەلى – «ن.نازارباەۆ مودەلىنىڭ» ناق وسى شاھاردا قالىپتاسۋى دا زاڭدىلىق. الماتىنىڭ كرەاتيۆتى رۋحى ادام بويىنداعى دارىندى دارالايدى. ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك دانىشپاندىق قىرى دا ءدال وسى قالادا اشىلدى.
ەلباسى الماتىعا ۇدايى كەلىپ تۇرادى, الماتىلىقتارمەن بەيرەسمي اڭگىمەلەسەدى, اقىلداسادى. قالا تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيى, مەملەكەت مەن مەگاپوليستىڭ دامۋىنا قاتىستى وي-پىكىرلەرى تۇڭعىش پرەزيدەنت ءۇشىن اسا ماڭىزدى. مەنى اكىم ەتىپ تاعايىنداعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتىدا جۇمىس ىستەۋ اسا جوعارى جاۋاپكەرشىلىك ءارى بۇكىل ەلگە قىزمەت ەتۋ ەكەندىگىن ايتقان ەدى.
2019 جىل – الماتى دامۋىنداعى ايشىقتى جىل. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە مەگاپوليستىڭ ۇزاق مەرزىمدىك دامۋ ستراتەگياسى جاسالىپ, ول قالالىق باق-تاردا جاريالاندى. قازىرگى تاڭدا ستراتەگيانى كەڭىنەن تالقىلاۋ ءجۇرىپ جاتىر. وعان كاسىپكەرلەر, قالاداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جۇمىلعان. قالا تاعدىرىنا بەيجاي قاراي المايتىن بارلىق الماتىلىق ءوز ۇسىنىس-تىلەگىن جاساعانى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
* * *
رومەن روللان «جۇرەگى كوپشىلىك ءۇشىن سوعاتىن ادام عانا ۇلى ادام» دەگەن ەكەن. ماعان ۇزاق ۋاقىت ەلباسىنىڭ قاسىندا قىزمەت ەتۋ, ونىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ قۇرمەتى بۇيىردى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا ەلباسىن دارالاپ تۇراتىن ايرىقشا ادامي قاسيەتتەرىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
سونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ اسا قيىن حالىقارالىق كەلىسسوزدەردە ۇلت مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋ ونەرى. كەلىسسوز جۇرگىزۋشىنىڭ جوعارى شەبەرلىگى شاحمات ويىنىنا ۇقسايدى. بىردە, العاش رەت مۇنداي كەلىسسوزدەرگە ساراپشى رەتىندە قاتىسا وتىرىپ, ۇستانىمىمىز ۋىسىمىزدان شىعىپ بارا جاتقانداي كورىندى. الايدا, ەلباسى تۇپكى ناتيجەدە قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى جەتىستىككە جەتە ءبىلدى.
ەلباسىنىڭ ماڭىزدى قىرى – ادىلدىككە, تەڭ قۇقىقتى قارىم-قاتىناسقا ۇمتىلۋىندا. سونىسى ءۇشىن دە ول حالىقارالىق قوعامداستىقتا دا ايرىقشا قۇرمەتكە يە. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كەلىسسوزدەرى كەزىندە ونىڭ وزگە ەلدەردىڭ ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋىنا كومەك كورسەتكەنىن كوردىم. رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين سىندى ساياساتكەردىڭ ەلباسى دالەلىمەن كەلىسكەنى دە ءمالىم.
الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر بولا تۇرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراپايىم ادامدارعا زور قۇرمەتپەن قارايدى. ونىڭ حالىقپەن اڭگىمەلەسۋىنە كۋا بولعان كەزدەرىم كوپ بولدى. ادامي قاسيەتى ايرىقشا. ونىڭ وزىنە عانا ءتان تابيعي بيىك بەدەلى بار. ول ءوز قۋاتىمەن تىڭداۋشىلارىن تامساندىرا دا, تاڭداندىرا دا بىلەدى.
ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى, ادامداردى تەرەڭ ءتۇسىنۋى العاۋسىز شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنى ءبىز 2019 جىلى كوردىك. ەلباسىنىڭ ارقاسىندا بيلىك ءترانزيتى بەيبىت, تۇراقتىلىق جاعدايىندا ءوتتى. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەلباسى باعىتىنىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتەدى. ال الماتىلىقتار مۇنى باعالايدى.
* * *
وسىنداي ويمەن 1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن قارسى الامىن. بۇل كۇن – ۇلت تاعدىرىنا تاڭداۋ جاسالعان كۇن. بۇل كۇن – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا تاريح ساحناسىنداعى ۇلى قادامى باستالعان كۇن. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن ورناتقان تاريحي كۇن.
باقىتجان ساعىنتاەۆ,
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى
