«ءۇرجار حانشايىمى» تارباعاتايدىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنىن تانىتتى
سارسەنبى, 19 ماۋسىم 2013 2:20
كۇن شىعىستان شىعادى. وركەنيەتتىڭ اق تاڭى دا شىعىستان باستاۋ العان. قىنجىلاتىنىمىز, سوزىمىزگە ورە تۇرەگەلىپ, دالەل سۇرايتىندار تابىلادى. قۇر لەپەس ەمەس, دالەل دەگەنىڭىز سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي, دالا توسىندە شاشىلىپ جاتىر. اسىرەسە, شىعىس وڭىرىندە. تەك جيناپ الۋ كەرەك. ارەدىك جاقپارتاستاردا, تاۋ قويناۋلارىندا كوزگە شالىنعانى بار, جەر قىرتىسىندا جاسىرىنىپ جاتقانى قانشاما؟! بىلگەنگە, شىعىس – كونە تۇركى مادەنيەتىنىڭ تەمىرقازىعى. العاشقى كوشپەندىلەر ءداۋىرىنىڭ وت جاققان وشاعى.
سارسەنبى, 19 ماۋسىم 2013 2:20
كۇن شىعىستان شىعادى. وركەنيەتتىڭ اق تاڭى دا شىعىستان باستاۋ العان. قىنجىلاتىنىمىز, سوزىمىزگە ورە تۇرەگەلىپ, دالەل سۇرايتىندار تابىلادى. قۇر لەپەس ەمەس, دالەل دەگەنىڭىز سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي, دالا توسىندە شاشىلىپ جاتىر. اسىرەسە, شىعىس وڭىرىندە. تەك جيناپ الۋ كەرەك. ارەدىك جاقپارتاستاردا, تاۋ قويناۋلارىندا كوزگە شالىنعانى بار, جەر قىرتىسىندا جاسىرىنىپ جاتقانى قانشاما؟! بىلگەنگە, شىعىس – كونە تۇركى مادەنيەتىنىڭ تەمىرقازىعى. العاشقى كوشپەندىلەر ءداۋىرىنىڭ وت جاققان وشاعى.
«التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز»
«ءبىر جوق ءبىر جوقتى تابادى», دەگەن تەگى راس. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن ءۇرجار اۋدانىنداعى تاسكەسكەن – باقتى اۆتوجولى كۇردەلى جوندەۋدەن وتە باستادى. وسىعان وراي, ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ەكسپەديتسياسى جول بويىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ تۋرالى زاڭناماسىنا سايكەس, كىم-كىمگە بولسىن قۇرىلىس كەزىندە تابىلعان ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, بۇلدىرمەۋ مىندەتتى ءھام ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ارحەولوگتارعا حابارلانۋى قاجەت. ەرتە زاماندارداعى كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەر تۋرالى ەشقانداي جازبا دەرەكتەر بولمايدى. ارحەولوگيالىق بارلاۋ ارقىلى انىقتالعان ەسكەرتكىشتەر تىزىمگە الىنىپ وتىرادى. ءۇرجار اۋدانىنداعى قازبا جۇمىستارى جولدى كەڭەيتۋ كەزىندە ءب ۇلىنۋ قاۋپى بار ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋدەن باستالعان ەدى. جول جوندەۋشىلەرگە تىركەۋگە الىنعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرگە زاقىم كەلتىرمەۋ تۋرالى الدىن الا ەسكەرتىلگەن بولاتىن.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باۋىرجان بايتاناەۆ باسقاراتىن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن جوسپارلى زەرتتەۋلەر ءناتيجەسىندە اتالعان جول بويىندا ەكى قورعان تابىلدى. ونىڭ ءبىرى جەرگە كومىلگەن, ءبىرى تاسپەن جابىلعان ەكەن. العاشقى قورعاننان جارتىمدى دۇنيە كەزدەسپەگەن سوڭ ارحەولوگتار ەكىنشى قورعانعا اۋىسىپتى. ەكەۋىنىڭ اراسى شامامەن جەتى شاقىرىمداي بولادى. بيىل وسى ەسكەرتكىشتەردى قازۋ جۇمىستارىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە وتاندىق عىلىم قورجىنى ۇلكەن ولجامەن تولىقتى.
جالپى, ءۇرجار ءوڭىرى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردەن مۇلدە تىس قالماسا دا كەنجەلەپ كەلە جاتقانى راس. وسى جايتتاردى ەسكەرگەن بولۋى كەرەك, ەلىمىزدىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ باسقارۋىمەن ارنايى ەكسپەديتسيا جاساقتالدى.
ەلەۋسىز, توپىراق قاباتىنان كورىنەر-كورىنبەس بولىپ جاتقان تاس قورعاندى 2011 جىلى كەرەكۋلىك ارحەولوگ تيمۋر سماعۇلوۆ تىزىمگە الىپ, تىركەگەن بولاتىن. بيىل ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى قۇرعان ەكسپەديتسياعا دا وسى عالىم جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى. زەرتتەۋشى-عالىمدار مەن ارحەولوگتاردىڭ اپتاپ ىستىق استىندا, سۋىق جەل وتىندە جۇرگىزگەن قاجىرلى ەڭبەگى ەش كەتكەن جوق. مامىر ايىندا جاساقتالعان ەكسپەديتسيا جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا تاس جولدىڭ بويىنداعى لايبۇلاق جانە جاڭاتىلەك اۋىلدارىنىڭ ورتا تۇسىنداعى قورعاننان جاس قىزدىڭ مۇردەسى تابىلدى. قازبا جۇمىستارىنىڭ ءدال وسى جەردەن باستالۋى بىرىنشىدەن, تىڭعىلىقتى ارحەولوگيالىق بارلاۋ ارقىلى مۇمكىن بولسا, ەكىنشىدەن, اتالعان ەسكەرتكىشكە جول جوندەۋ جۇمىستارى كەزىندە تەحنوگەندىك قاۋىپ تونگەن بولاتىن. سوندىقتان, قورعان كەزەك كۇتتىرمەيتىن قاتارداعى ەسكەرتكىش رەتىندە قازىلا باستادى. ناتيجەسى بارشا حالىقتى تاڭعالدىرىپ وتىر. دالىرەك ايتقاندا, قورعاننىڭ 1,7 مەتر تەرەڭدىگىنەن جاس قىزدىڭ مۇردەسى قويىلعان تاس ساركوفاگ شىقتى. ەڭ قىزىعى, مىقتى تاس قابىرعالارمەن قورشالعان قورعاننان جاس قىزبەن بىرگە قويىلعان كەراميكالىق جانە اعاش ىدىستارمەن, قوي سۇيەگىمەن قاتار التىن اشەكەيلى باس كيىمنىڭ تابىلۋى بولدى. ساق كوسەمدەرىنىڭ سالتاناتتى ءساۋكەلەسىنە ۇقساس جادىگەر قىز مۇردەسىنىڭ بيلەۋشىلەر اۋلەتىنەن ەكەنىن ايعاقتايدى. بۇل ەرتە زامانداعى جەرلەۋ, ادەت-عۇرىپ داستۇرىنەن, كيىم مادەنيەتىنەن, ءدىني نانىم-سەنىم جايىنان قۇندى دەرەكتەرگە كەنەلتىپ تاستاعانى داۋسىز.
قازىر بارلىق ءباسپاسوز وسى جاڭالىقتى جار سالىپ, عىلىمي الەۋمەتتەن ءسۇيىنشى سۇراپ جازۋدا. دەگەنمەن, بىرقاتار باسىلىمدا «ءۇرجار حانشايىمى» اتانعان ارحەولوگيالىق ولجانىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭىن ايتۋدا ۇلكەن قاتەلىك كەتكەنىن اڭدادىق. ارينە, اقپاراتتىڭ جارىق جىلدامدىعىنداي جەدەل جۇيتكىگەن زامانىندا اسىعىستىققا بوي الدىرعان ارىپتەستەرىمىزدى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. بىراق, بازبىرەۋلەر تاريحىمىزدىڭ قاينار كوزىن كەلتە قىلارعا كىنارات تاپپاي وتىرعانىندا, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV – III عاسىرلاردا عۇمىر كەشكەن حانشايىمنىڭ جاسىن ءميلادي داۋىرگە تەلىگەنىمىز تاريحتىڭ قۇندى پاراعىن عاسىرلارمەن قوسا جىرتىپ تاستاعانداي اسەر ەتتى.
«ەشتەن كەش جاقسى». ءبىز اڭگىمەلەسكەن, اتالعان قازبا جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا بولعان تاريحشى امانتاي يسين:
– قازاق باسپاسوزىندە حانشايىم ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ قاتە كورسەتىلگەنىنە قىنجىلدىق. ونىڭ ۇستىنە جاڭىلىس دەرەكتى مەنىڭ ءسوزىم قىلىپ كەلتىرگەنى جاۋاپسىزدىق دەپ ەسەپتەيمىن. مۇندا مەكتەپ قابىرعاسىندا قالىپتاساتىن ۋاقىتنامالىق تۇسىنىكتى ەسكە السا دا جەتەر ەدى. قولا عاسىرى – ب.ز.د. ءۇش مىڭجىلدىقتىڭ ەكىنشى جارتىسى – ب.ز.د. ءبىر مىڭجىلدىقتىڭ باسى. ال, ءۇرجار ەسكەرتكىشى ب.ز.د. IV-III عاسىرلارعا جاتادى دەپ الدىن الا بولجادىق. بۇل – ەرتە تەمىر زامانىنىڭ سوڭى. «ءۇرجار حانشايىمى» – عۇن-ءۇيسىن زامانىنىڭ وكىلى بولىپ شىعۋى دا ىقتيمال. وسى ويلارىمىزدى ءاۋ باستا قازبا جۇمىستارى باستالعاندا ايتىپ ەدىك. سوندىقتان, تاريحي ۋاقىتتىڭ باسپاسوزدە بۇرمالانىپ كەتكەنىن اۋىر قابىلدادىق. كەرەك دەسەڭىز, مۇنىڭ ءبارى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ بەدەلىنە, اقپاراتتى ءدال جەتكىزۋ قابىلەتىنە نۇقسان كەلتىرەتىن دۇنيە, – دەدى.
قوش. «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق بولمايدى». باسىلىمداردا بۇل جايت قايتالانبايدى دەپ ويلايمىز.
«تاس ساركوفاگتىڭ بەتىندەگى تاقتا تاستارى الىنىپ, بيىك توبەلى باس كيىم كورىنگەندە قازاقتىڭ ءمۇيىز بەدەرلى ويۋ-ورنەگىنەن اۋماي قالعان التىن جاپسىرمالار كوزگە ىستىق تارتىپ, جارقىراپ شىعا كەلدى. ءبارى ءوز ورنىندا, قوزعالماعان دەسە بولادى. باس سۇيەگىندە تاس ورناتىلعان سىم سىرعا, باس كيىمىنەن تومەن قاراي سالبىراعان التىن سالپىنشاقتار – ءبارى عاجاپ تا ادەمى كونە الەمدى ەلەستەتتى. اۋىر سالماقتى التىن اشەكەيلەر ءتىپتى ەرتەدە, ەرتە تەمىر زامانىنىڭ باس كەزەڭىنە تيەسىلى. كەيىنىرەك, مىنا «ءۇرجار حانشايىمى» زامانىندا جەڭىل, قاڭىلتىر التىن قولدانىلعان. سەبەبى, التىن بۇل زامانداردا التىن اقشا ءۇشىن مول قولدانىلا باستايدى», دەيدى العاشقى اسەرىنەن ءالى ارىلا الماي جۇرگەن عالىم.
قازبا ورنىنان سەگىز شاقىرىم جەردە التىنشوقى اتتى اۋىل بار. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قازبا جۇمىستارى كەزىندە اتالعان اۋىلدا تۇرعان ەكەن. ەلدى مەكەننىڭ التىنشوقى اتالۋىندا دا ءبىر گاپ بار سياقتى. قايبىر زامانداردا التىن تابىلعاندىقتان اتالۋى دا مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا, التىنشوقىنىڭ ءوز اتىن دالەلدەپ شىققانىنا تاڭدانباسقا بولمايدى.
قازىرگى كەزدە «ءۇرجار حانشايىمىن» ەلىمىزدە تابىلعان بەسىنشى «التىن ادام» دەپ اسپەتتەۋشىلەر كوپ. ءويتكەنى, بۇعان دەيىن ەسىك, ارالتوبە, شىلىكتى, تالدىدان تابىلعان «التىن ادامدار» لەگى لايبۇلاققا كەلىپ توقتادى. امانتاي يسيننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي تۇجىرىممەن كەلىسۋگە دە, كەلىسپەۋگە دە بولادى. ويتكەنى, عىلىمي ورتادا مۇنىڭ ءبىرىن «التىن ادام» ۇعىمىنا جاتقىزسا, ەكىنشىسىن جاتقىزبايدى. مىسالى, شىلىكتى مەن تالدىدا ادام سۇيەكتەرى شاشىراندى تۇردە كەزىككەن ەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, پاتشا ءاۋلەتىنە جاتاتىن بيلىك بەلگىسىمەن ەسىكتە تابىلعان ايگىلى «التىن ادام» مەن «ءۇرجار حانشايىمى» وتە ۇقساس. ال, ءۇرجار حانشايىمىنىڭ زامانى تۇمار پاتشايىمنىڭ ۋاقىتىنان كەيىنگە جاتادى. حانشايىم جەرلەنگەن جەردە اعاشتان جاسالعان ىدىس جانە تاباق ساقتالعان. بۇل – راديوكومىرتەگى ادىسىمەن حانشايىمنىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتىن ناقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەمەل اقىشەۆتان كەيىن ەسىك قورعانىنداعى التىن ادامنىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن, بەرەل قورعانىنداعى جىلقىلاردى تۇگەلىمەن, رەسەيدىڭ ارجان قورعانىنداعى جولبارىس تەرىسىن جامىلعان كيىمدى جاڭعىرتقان بەلگىلى ارحەولوگ-رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ قورعاننان التىن باس كيىمدى مۇردە تابىلعان زاماتتا جەتكەن بولاتىن. ول قازبا جۇمىستارى باسىندا بىرنەشە كۇن بولىپ, مۇردەنى كونسەرۆاتسيالاۋ جانە تۇتاس كۇيىندە توپىراعىمەن بىرگە قيىپ الۋ جۇمىستارىنا باسشىلىق جاسادى. «ءۇرجار حانشايىمى» الماتىعا جەتكىزىلگەن سوڭ, بەلگىلى رەستاۆراتور زەرتحانا جۇمىستارىنا كىرىستى.
بۇگىندە ءۇرجار حانشايىمىنىڭ دەنەسىن عىلىمي ساراپتاۋدان وتكىزۋگە كوز تىگىپ وتىرعاندار جەتەرلىك. بۇل جۇمىستار كەزەك-كەزەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى دەيدى ماماندار. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى دا ءوز تۇجىرىمدارىن جاساماق. جالپى, كوپشىلىكتى حانشايىم مۇردەسىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنان سوڭ قايتادان جەر قوينىنا تاپسىرىلاتىندىعى نەمەسە مۇراجايدا ساقتالاتىندىعى مازالايدى.
– وتاندىق ارحەولوگيادا, ونىڭ تەگى بولىپ تابىلاتىن كەڭەستىك, ودان ارعى پاتشالىق زاماننىڭ ارحەولوگياسىندا قازىپ الىپ, زەرتتەۋگە اكەتىلگەن سۇيەكتى قايتا جەرلەۋ ءداستۇرى جوق. نەگىزىندە, بۇل – وزەكتى ماسەلە. زەرتتەلىپ بولعان سوڭ مۇراجايعا قويىلماسا, ەرتە زامانداردىڭ بولسا دا, ادام سۇيەكتەرى الىنعان جەرىنە قايتادان تابىستالسا دەيسىڭ. الايدا, وعان قالىپتاسقان عىلىم ءداستۇرى بوگەت, – دەيدى امانتاي يسين.
تاريحشىدان «ءۇرجار وڭىرىندە تابيعات رايى بۇزىلدى دەپ جاتىر. مۇنىڭ شىنىمەن وسى وقيعاعا قاتىسى بار ما؟» دەپ سۇراعان ەدىك.
– ءبىز عىلىمي كوزقاراستاعى ادامدارمىز. ونداي بايلانىس جوق. ارحەولوگتار دالادا ەڭبەك ەتەدى عوي. داۋىل دا, قالىڭ نوسەر دە جۇمىسقا بوگەت بولىپ جاتادى. قاجىعان كەزدە ويعا ءار نارسە كەلە بەرەدى. جۋرناليستەر مۇندايدا اسىرەلەپ جەتكىزۋگە شەبەر, – دەدى ول ك ۇلىپ.
امانتاي ءيسيننىڭ ايتۋىنشا, لايبۇلاق اۋىلى ماڭىنداعى قازبا جۇمىستارى اياقتالىپ, بۇل كۇندە ءۇرجار اۋدانىنىڭ باسقا دا ەسكەرتكىشتەرى زەرتتەلە باستادى. قازىر ارحەولوگتار تامدى وزەنىنىڭ بويىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر.
وسى رەتتە قازبا جۇمىستارىنىڭ قاھارماندارىن اتاپ ءوتۋ ورىندى سياقتى. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى تيمۋر سماعۇلوۆ پەن تاريحشى امانتاي يسيننەن وزگە عىلىمي قىزمەتكەرلەر قاتارىندا ارحەولوگ ءارى سۋرەتشى گەورگي پەرەسۆەتوۆ, جاس ارحەولوگ تالعات ايلىباەۆ, قازۋشى ارحەولوگتار رەتىندە سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 11 ستۋدەنتى, سەمەيدەگى «جاس ۇلان» ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ 2 وقۋشىسى جۇمىستاردىڭ بار اۋىرتپالىعىنا توتەپ بەردى. «ءۇرجار حانشايىمى» ارحەولوگيالىق جاڭالىعى اشىلعان سوڭ پاۆلوداردان 3 جاس ارحەولوگ كەلىپ قوسىلدى. ەمىل وزەنى بويى مەن ەلتاي اۋىلى ماڭىنداعى ەسكەرتكىشتەردى بارلاۋعا سەمەيدەن قۇسمىليا نۇرقاسىموۆ, ءۇرجاردان ورازامباي بەكباەۆ قاتىستى. ەكسپەديتسيانىڭ كولىك جۇرگىزۋشىلەرى – بوريس جانە ساعيدوللا. عىلىم جۇگىن ارقالاعان وسىنداي ەرلەردىڭ تولايىم ەڭبەگىنە سۇيسىنە بىلسەك, قانەكي؟!
كونە جازۋلار مەن قورعاندار ورداسى
ءبىز تۋعان ولكەنىڭ ءار تاسىنىڭ كولەڭكەسىندە تۇنعان تاريح تاسپاسى جاتقانىن تۇيسىنە بىلەتىن كەز كەلدى. ايتپەسە, ءوركەنيەتتى ءوزى كوتەرىپ اكەلگەندەي مەملەكەتتىك تاريحىمىزدى بىلمەستىك, بىلۋگە ىنتاسى جوقتىق ءھام ۇلتتىق ۇيىسۋىمىزعا سىنا قاققىسى كەلەر ارەكەتتەر بايقالماي قالعان ەمەس.
ءۇرجار حانشايىمى تۋرالى ءسۇيىنشى حاباردى ەستىگەندە ورتامىزدا جوق, كورنەكتى تۇركولوگ التاي امانجولوۆپەن وسىدان ءۇش جىل بۇرىن كەڭ اڭگىمەلەسكەنىمىز ەسكە ءتۇستى. ءتىل عىلىمىنىڭ بىلگىرى ءسارسەن امانجولوۆتىڭ ءوزى باۋلىعان بەل بالاسى – التاي امانجولوۆ تۇركولوگيا عىلىمىنا وزىندىك قولتاڭبا قالدىردى. اكەلى-بالالى تۇركولوگتار 1956 جىلى شىعىس قازاقستاندى ارالاپ, تارباعاتايداعى لاستى وزەنىنىڭ بويىنداعى بۇعىتاسقا كەلىپتى. بۇعىتاستا بەدەرلەنگەن پەتروگليفتەر, اڭداردىڭ ءتۇرلى سۋرەتتەرى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن جاس امانجولوۆتىڭ جۇرەگىنە وت جاقسا كەرەك. بابالار وركەنيەتىنە ىڭكارلىگى ەرتە ويانعان كورنەكتى عالىمنىڭ وقىعان كونە تۇرىك سوزدەرى وتە كوپ. ويلاپ وتىرساق, سونىڭ باسىم بولىگى شىعىس وڭىرىندەگى بالبال تاستارعا, ءتۇرلى بۇيىمدارعا قاشاپ جازىلعان ەكەن.
ماسەلەن, مارقاكولدەن «اي ەليك يۋرتى» دەگەن كونە تۇرىك ءسوزى تابىلىپتى. التاي امانجولوۆتىڭ وقىعان سوزدەرىنە كەلسەك, «ەليك» – حان نەمەسە بيلەۋشى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. «يۋرتى» – تۇراعى, جۇرتى دەگەنگە كەلەدى. كونە تۇرىك سوزىنەن قازاقشاعا اۋدارعاندا «اي بيلەۋشىنىڭ جۇرتى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
سول سياقتى جارما اۋدانىنان تابىلعان «ابام» ءسوزى «اتام» ماعىناسىنا جاقىن. بۇل قازىرگى «بابام» ءسوزىنىڭ ءتۇرلەنۋگە دەيىنگى ءتۇرى بولۋى دا مۇمكىن.
ەرتىس وزەنى بويىنان دا وسى سياقتى ءبىرنەشە كونە جازۋ كەزىككەن ەكەن. 1969 جىلى ارحەولوگ ف.ارسلانوۆا شەمونايحا اۋدانىنداعى قورىمداردىڭ بىرىنەن قىتايدىڭ قولا ايناسىن تاپقان بولاتىن. قازىرگى كەزدە وسكەمەندەگى مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇرعان اينادا كونە تۇركى جازۋى جازىلعان. مۇنى التاي امانجولوۆتىڭ الدىندا ەكى-ءۇش عالىم وقىعان ەكەن. عالىم ءسال تۇزەتۋلەر ەنگىزىپتى. اينانىڭ ىشكى جيەگىندە «يەبچى يەگرەن ارلۋ» دەپ جازىلعان, مۇنى اۋدارعاندا «جەبەۋشى جيرەن قىزىل كۇرەڭ ايداھار» دەگەن ءسوز شىعادى. بۇل سول زامانداعى ىرگەلەس وتىرعان تۇركىلەر مەن قىتاي ۇلىسىنىڭ قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسىنان حابار بەرەتىن سياقتى. ويتكەنى, قىتاي جۇرتى ايداھاردى قاستەرلەيتىنى بەلگىلى. ال اينانىڭ سىرتقى جيەگىندە «ءىشى كۇنىسىن ەسەر, قۇتى باسار» دەلىنگەن. بۇل – «ايەل كۇنشىلدىگىن ازايتسا, قۇتى قونادى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. بۇگىنگى «ايەل – ءۇيدىڭ قۇتى» دەگەن قازاق ماقالىمەن ۇندەس.
كۇرشىم اۋدانىنان ءجۇنىسوۆ ەسىمدى مۇعالىم ءوزى تاپقان ءتاسموردى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەكككە اكەلىپ كورسەتىپتى. سول كەزەڭدە «ءبىلىم جانە ەڭبەك» (قازىرگى «زەردە») جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولعان اقسەلەۋ اعامىز ءتاسموردى التەكەڭە كورسەتىپتى. ونى وقىعاندا «سەچ اۆىن» دەپ جازىلعانى بەلگىلى بولادى. قازىرگى تىلگە اۋدارسا: «تاڭدا دا ۋان» دەگەن ءسوز شىعادى. دەمەك, كونە تۇرىك ءسوزى «ومىردەن ءار نارسەنى تاپ تا, سوعان قۋان, مەيىرلەن» دەگەندى مەڭزەيدى. التاي امانجولوۆپەن ماسكەۋدە قاتار وقىعان كورنەكتى ساۋلەتشى شوتا ءۋاليحانوۆ اتالعان سوزدەردى الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا تۇرعان تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ قاسىنداعى ءمارمار تاستارعا قاشاپ جازدىرعانىن بىلەمىز.
التاي مەن تارباعاتايدىڭ اراسى قايناعان تىرشىلىك ورداسى بولعانىنا ءۇرجار حانشايىمى, بۇعىتاس پەتروگليفتەرىمەن بىرگە تاعى ءبىر كونە تۇركى جازۋى دالەل بولا الادى. 1935 جىلى قازاقستاندى زەرتتەۋ قوعامىنىڭ ەكسپەديتسياسى ءۇرجار اۋدانىنداعى ساسىقباستاۋ دەگەن جەردە قورىم جانىنان ارىق قازعاندا قىتايدىڭ بۇتىندەي قولا ايناسىن تاپقان ەكەن. سول جىلى لەنينگرادتا وتكەن قازاقستان كورمەسىنەن قايتارىلماي, ەرميتاجدىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان اينادا «ەر سۋچۋك ءوسىز ولۋگ» دەگەن كونە تۇركى جازۋى جازىلعان. 1948 جىلى لەنينگرادتا شىعاتىن «ەپيگرافيا ۆوستوكا» اتتى جۋرنالدا قازاق پەن قىرعىز جەرىن كوپ زەرتتەگەن ارحەولوگ ا.بەرنشتام وسى ءسوزدى جاريالاعانىمەن, ءوزى وقي الماپتى. اتالعان ءسوزدى العاش رەت وقىعان التاي امانجولوۆ ءسوزدىڭ «ەر-ازامات شاراپ ء(ىشۋ) – مەزگىلسىز ءولىم ء(ولۋ)» دەگەندى بىلدىرەتىنىن جەتكىزەدى. بۇل – ەجەلگى قاعيدا, ۇرپاققا ميراس بولىپ قالعان ءسوز, وسيەت سياقتى. شاراپقا قارسى كۇرەستىڭ ەرتەرەكتە بولعانىن, اتا-بابالارىمىز قىتايدان كەلگەن اراق-شاراپ, ەسىرتكى سياقتى زياندى زاتتاردى تۇتىنباۋعا شاقىرعانىن بىلدىرەدى.
ىلە وزەنىنەن, ەسىك قالاسى جانىندا «التىن اداممەن» بىرگە تابىلعان كۇمىس توستاعان سىرتىنداعى جازۋلاردىڭ بارلىعى ب.ز.د. VII-V عاسىرلارعا جاتادى. ياعني بالبال تاستاردا, تاۋ-تاستا, تۇرمىستىق بۇيىمداردا كورىنىس تاپقان كونە تۇرىك ءالىپبيى كونە گرەك, كونە فينيكين الىپبيلەرىمەن اتالاس, تامىرلاس بولىپ كەلەدى.
كەزىندە وداقتىق ەكسپەديتسيانى باسقارعان سەرگەي چەرنيكوۆ شىعىس قازاقستان ولكەسىن زەرتتەۋگە كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قالباتاۋ جارتاستارىنا بەينەلەنگەن اڭدار مەن حايۋاناتتار, سالت اتتىلى مەن جاياۋ ادامدار بەينەسىن جۇيەلى زەرتتەگەن س. چەرنيكوۆ بۇل سۋرەتتەر مەن تاڭبالاردى قولا ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزى مەن ب.ز.د. VI-ءى عاسىرلارعا جاتقىزادى. ونىڭ «قولا زامانىنداعى شىعىس قازاقستان» اتتى ەڭبەگى دە بار. مىنە, وسىنداي كونە وركەنيەتتىڭ ىزدەرى سۋىمايتىنداي تاسقا قاشالىپ تۇرعاندا, مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگىن پارسى, يران الەمىنەن ىزدەيتىندەرگە, كوڭىلىنە جاقپاسا ۇلتتىڭ تاريحي باستاۋىن جازدىڭ قىسقا تاڭىنداي شولاق قايىرۋ بىلىمسىزدىك. ول – سانانى قۇل ەتەدى.
كورنەكتى تاريحشى, ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆتىڭ ەڭبەكتەرىمەن جۇرتشىلىق تانىس. شىعىستىڭ بەرەلىن, باتىستىڭ سارايشىعىن قايتا ورالتقان بىلىكتى عالىم بىردە ورتا عاسىرلىق اراب تاريحشىسى ءال-گارديزيدiڭ جازۋى بويىنشا, ەرتىس وزەنىنىڭ بويىندا Iح-حI عاسىرلاردا قيماق مەملەكەتiنiڭ ۇلكەن قالاسى بولعانىن ايتقانىن جادىعا ءتۇيىپ قويعانبىز. بۇل تۋرالى اكادەميك بولات كومەكوۆتiڭ «گوسۋدارستۆو كيماكوۆ Iح-حI ۆۆ.» دەگەن iرگەلi كiتابى دا جارىق كورگەن.
التايدىڭ تابيعي بايلىقتارى الەمگە 3, 5-4 مىڭ جىل بۇرىن تانىلدى. التايدان تابىلعان بەرەل, تارباعاتايدان تابىلعان شiلiكتi مادەنيەتi وسىنىڭ كورiنiسi. ب.ز.د. VIII-VI عاسىرلاردا شiلiكتiدە ۇلكەن پاتشالىق بولىپتى. ونىڭ قورعاندارى تابىلىپ جاتىر. ال بەرەل – وتە وزىق مادەنيەت. تەحنولوگياسى جوعارى, مەتالل قورىتۋ, ءوندiرiس ۇيىمداستىرۋدى يگەرگەن.
بىردە زەينوللا اعامىزبەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە, گەرمانيانىڭ بوحۋم قالاسىنداعى تاۋ-كەن مۇراجايىنىڭ عالىمدارىمەن بiرگە 5 جىل بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگiزگەنىن ايتقان ەدى. شىعىس قازاقستانداعى قىزىلسۋ وزەنiنiڭ بويىندا كiشi قاراسۋ اتتى اۋىلدا وسىدان ءۇش جارىم مىڭ جىل بۇرىن بولعان شاحتالارعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزگەن زەينوللا ساماشەۆ تەرەڭدiگi 10 مەترگە كەتەتiن ءۇلكەن تاۋ-كەن شاحتالارى, قونىستارى, مەتالدى قورىتاتىن ورىندارى تابىلعانىن ايتقان. ءبىر تاڭعالارلىعى, شاحتاداعىلاردىڭ قونىستارىمەن بىرگە قايتىس بولعانداردىڭ جەرلەنگەن ورنىندا تاستان جاسالعان بارلىق قۇرال-سايماندارى بiرگە تابىلىپتى. مiنە, وركەنيەت قايدا جاتىر؟!
ايگىلى قوس وزەن اراسىنداعى مەسوپوتاميادان تابىلعان قالايىنىڭ قۇرامى ەرتiستiڭ بويىنان شىعارىلعان قالايىنىڭ قۇرامىمەن بiردەي بولاتىندىعى دا ءبۇگىندە ءبىراز عالىمنىڭ باسىن قاتىرىپ وتىر. قالايىسىز قولا جاسالمايدى. قولا بولماسا, مىستان جاسالعان مۇقىم قۇرال مۇقالىپ قالادى… ەندەشە, كۇللى وركەنيەتتىڭ كونە وشاقتارىنا مەتالل يلەپ, قۇرال جاساۋدى ۇيرەتۋدى وتكەن ءبىزدىڭ بابالار بولىپ شىعادى عوي.
كونە التايلىقتار ادامدى بالزامداپ جەرلەۋ تەحنولوگياسىن دا جەتىك مەڭگەرگەن. ياعني بۇل – مىسىر پەرعاۋىندارىنا عانا ءتان دۇنيە ەمەس. التايدان وندىرىلەتىن ءبىر مينەرالدى ەكىگە ايىرعاندا, ءبىر جاعىنان قىزىل بوياۋ, ءبىر جاعىنان سىناپ بولىنەدى ەكەن. وسى سىناپ ارقىلى تۇركى جۇرتىنىڭ قاھارلى قاعاندارىن بالزامداعانى بەلگىلى بولىپ جاتىر. بەرەل قورعانىنان تابىلعان دەنەلەردى زەرتتەگەن ميكروبيولوگتار, پوليگەنەتيكتەر دە بۇل جايتتاردى انىقتادى.
البەتتە, كونە التايدىڭ تاريح, ادامزات دامۋىنداعى ويىپ الار ورنى تۋرالى تاريحشىلار, ادەبيەتشiلەر, مادەنيەتتانۋشىلار, لينگۆيستەر, تاعى باسقا سالا وكىلدەرى كوپ جازدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى, بۇل مەكەننىڭ بارشا ۇلىستى قۇشاعىنا العان ۇلكەن ورتالىق بولعانىن ايتادى. كۇللى تۇركى ۇلىستارىنىڭ گلوتتوگەنەزدىك, ەتنوگەنەزدىك دامۋ بارىسى مىڭداعان جىلدار بويى جۇرگەن اتاجۇرت – التاي. ءتىپتى, جاپوندار مەن كورەيلەر دە ءوزىنىڭ ءتۇپ مەكەنى وسى وڭىردەن تاراعانىن ايتا باستادى. تۋۆاداعى – ارجان, موڭعول جەرىندەگى – ورحون, التايداعى – بەرەل, تارباعاتايداعى – شىلىكتى, ۇرجارداعى – التىن ساۋكەلەلى حانشايىم… عاجاپ قوي!
شىعىستان باستالىپ, مىڭجىلدىقتارعا جالعاسقان مادەنيەتتەر جالعاسى كوپتەگەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋىنا جاردەم بەردi. موڭعول ولكەسىنەن قارا تەڭىزگە دەيىن ۇلان-عايىر قيىردى الىپ جاتقان تۇركى ۇلىستارىنىڭ بايتاق كەڭىستىگى قانشاما قوعامدىق-الەۋمەتتىك كاتاكليزمدەرگە ۇشىراسا دا ءتۇپ مادەنيەتىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرىمەن تاڭداندىرىپ كەلەدى. ءالى دە تاڭداندىرادى.
«ءۇرجار حانشايىمى» تابىلعاندا ويعا ورالعان وسىناۋ دۇنيەلەر سانامىزداعى رۋحى بيىك تاۋاريحتى جاڭعىرتىپ, جان-دۇنيەمىزدى تاعى ءبىر سىلكىنتىپ تاستادى.
دۋمان اناش,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى.
