پارا بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا ءجيى ورىن الىپ وتىرعاندىعىن راستاعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ا.شپەكباەۆ الماتىدا وتكەن «ادالدىق الاڭى: سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فورماتى» فورۋمىندا تسيفرلاندىرۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, جازالاۋ, سونداي-اق الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىمەن دە جەمقورلىققا اپارىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتور مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەك اقىسىنىڭ تومەندىگى, دەپ اتاپ ءوتتى. ال الماتىنىڭ اكىمى ب.ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كۇن ساناپ دامىپ كەلە جاتقان قالادا شەشەتىن ماسەلە كوپ. ال سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋداعى پارمەندى شارا مەملەكەت قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ادام فاكتورىن ازايتۋ, دەپ اتاپ ءوتتى. بۇگىندە مەگاپوليستىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 82 پايىزعا جەتىپ, الماتى بۇۇ-نىڭ ازاماتتارعا ارنالعان ونلاين-سەرۆيستەردى دامىتۋ رەيتينگىنە ەنگەن ورتالىق ازياداعى جالعىز قالا رەتىندە 25-ورىندا تۇر. سونداي-اق Smart City كونتسەپتسياسىن دامىتۋ اياسىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, كولىك, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا ارنايى جوبالار جۇزەگە اسۋدا. دەرەكتەر بويىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ وتكەن ايلارىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ 95 پايىزى ەلەكتروندى فورماتقا كوشسە, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ 80 پايىزى اۆتوماتتاندىرىلعان. «Open Almaty» پورتالى ارقىلى قالا تۇرعىندارىمەن تۇراقتى كەرى بايلانىس ورناسا, ەكى جىلدا 200 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش قارالىپ, ونىڭ 70 پايىزدان استامى شەشىلگەن. شاھار باسشىسى پروبلەمالى ۋچاسكەلەرگە بارىپ, جاعدايمەن تانىسىپ, اۋدان تۇرعىندارىمەن اشىق كەزدەسۋلەر وتكىزۋدىڭ جاقسى ناتيجەلەر بەرگەندىگىن اتاپ ءوتتى.
سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە توندىرەتىن قاۋپىنە توقتالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ا.شپەكباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا الدىن الا جۇرگىزىلگەن كەشەندى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە پاراقورلىق دەرەكتەرى 14 پايىزعا تومەندەگەن. ال ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كاسىبي, ءتيىمدى, ەڭ باستىسى جەمقورلىقتان ازات قوعام قالىپتاستىرۋدا سينگاپۋر, گونكونگ جانە ەو ەلدەرىنىڭ جالاقىنى كوتەرۋ تاجىريبەسىن باسشىلىققا الۋ قاجەت. اتالعان شەتەلدەر تاجىريبەسىندە جەمقورلىق دەرەكتەرى سيرەپ, سالاعا بىلىكتى ماماندار كوپتەپ تارتىلعان. ال قازاقستاندا كەرىسىنشە, سوڭعى 5 جىلدا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعانداردىڭ 75 پايىزىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قۇراسا, 20 جىلعا جۋىق ەڭبەك ءوتىلى بار قىزمەتكەرلەرگە تولەنەتىن ەڭبەكاقى ورتاشا ايلىقتان تومەن كورسەتكىشتى قۇراپ وتىر. بۇگىندە قازاقستاندا مەملەكەتتىك جانە سالالىق ورگانداردىڭ جۇمىسىن كەشەندى جەتىلدىرۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاسقان. سونىڭ نەگىزىندە بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ەكى ەسەگە دەيىن كوتەرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار, دەيدى ا.شپەكباەۆ. سونىمەن قاتار بيۋدجەتكە قاتىسۋ جوباسى تۋراسىندا ايتقان ۆەدومستۆو باسشىسى بۇل باعىتتا نۇر-سۇلتان قالاسىندا «قازاقستاندا پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ» قورىنىڭ بيۋدجەتتىڭ اشىقتىعى جوباسىن باستاپ, نيدەرلاند ەلشىلىگى قولداۋ كورسەتكەن جوبا ەلىمىز وڭىرلەرىنە تاراتىلعاندىعىن جەتكىزدى. «ناتيجەسىندە, ءتورت تريلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجاتتىڭ قاي باعىتقا جۇمسالىپ وتىرعانىن اشىق كورىپ وتىرمىز. ياعني, ازاماتتىق قوعام مەملەكەت قارجىسىنىڭ قايدا جەتىپ جاتقاندىعىن باقىلاۋدا ۇستاي الادى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن جازالاۋمەن عانا اينالىسىپ كەلسەك, ەندى الدىن الۋ شارالارىنا بارىنشا كوڭىل بولەمىز, سەبەپتەرىن, انىقتاپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا ىقپال ەتەمىز. قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ, بيزنەستى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولەمىز» دەپ اتاپ ءوتتى.
ال قوعامنىڭ ءارى قاراي ىزگىلىك جولىندا دامۋى وتباسىنداعى تاربيەمەن بايلانىستى ەكەندىگىنە توقتالعان ا.شپەكباەۆ فورۋم قاتىسۋشىلارىنا ادىلدىكپەن ءومىر سۇرۋدە حالىق دانالىعىنىڭ دا تاربيەلىك ءمانى جوعارى ەكەندىگىن ايتتى. «ادامنىڭ الا ءجىبىن اتتاما», «بىرەۋدىڭ اقىسىن جەمە» دەگەن ءسوز تىركەستەرى تەكتەن-تەككە ايتىلماسا كەرەك. سوندىقتان دا ادالدىققا باۋلۋ بالا باقشا, مەكتەپ پارتاسى مەن وقۋ ورىندارىنان باستالۋى قاجەت. ادالدىق الاڭىندا ءسوز العان كينورەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, پارا بەرۋ بىزدە دوستىقتىڭ, تۋىسقاندىقتىڭ تاساسىندا جاسىرىنىپ جاتىر. فورۋم قاتىسۋشىلارى الدىندا «بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ۇرلاۋ – بولاشاعىمىزدى توناۋ. ال ونداي تاربيە العان بالانىڭ بولاشاعى قانداي بولادى؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتىرىپ, جاستاردى قيىندىققا قارسى تۇرۋعا تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىنە توقتالدى. بىرقاتار جىلدار شەتەلدەردە تۇرىپ, ومىرلىك تاجىريبە جيناقتاعان ە.تۇرسىنوۆ «دۇنيەقۇمارلىق سيندرومىنا» قاتىستى بىرقاتار مىسالدى نازارعا الدى. سونداي-اق «شاڭىراقتىڭ شەكاراسى بوساعامەن شەكتەلمەيدى, شاڭىراق – ول بۇتىندەي ءبىر مەملەكەت, ال مەملەكەت – بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى», دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى فورۋمدا ءسوز العان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ع.يمانعالي قوعامداعى مۇگەدەكتەردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى قولعا الىنعان شارالارعا توقتالىپ, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ونلاين جۇيەسى Alibaba, Amazon نەگىزىندە جاسالاتىندىعىن جەتكىزدى. بۇگىندە ەلىمىزدە مۇگەدەكتەردىڭ سانى 700 مىڭعا جۋىقتايدى. پورتال بىلىكتى مامانداردى تاڭداۋعا, باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىن دەلدالسىز جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستيميل سامەك ەشبىر مەملەكەتتە جەمقورلىققا قارسى يممۋنيتەت قالىپتاسپاعان دەپ اتاپ ءوتتى. دەسەك تە بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار الەمنىڭ اشىقتىعى جولىندا كۇرەسۋگە ۇندەيدى. 2003 جىلى بۇۇ جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسى قابىلدانسا, قازاقستان بۇۇ كونۆەنتسياسىن 2008 جىلى راتيفيكاتسيالاعان. بۇۇ وكىلى كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جىل سايىنعى الەمدىك پارا اۋقىمى ءبىر ترلن دوللاردى قۇراسا, دۇنيە ءجۇزى ەكونوميكاسى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سالدارىنان 2,6 ترلن دوللاردىڭ زيانىن شەگىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش الەمدىك ءىجو بەس پايىزىن قۇرايدى. وسى ورايدا شارانى جۇرگىزىپ وتىرعان الماتى قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.الشانوۆ جەمقورلىقپەن كۇرەستە شەتەلدەر تاجىريبەسىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن جەتكىزىپ, وسى تۇرعىدا بىرقاتار مىسالدى اتاپ ءوتتى.
جەمقورلىقپەن كۇرەستە كورپوراتيۆتى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى ەكەندىگىنە توقتالعان «سۇڭقار» مەديتسينالىق كومپانياسى جشس ديرەكتورى ق.كەرىمقۇلوۆ ونىڭ بارىسىندا KPI ناتيجەسىن كورسەتپەگەندەرگە قولدانىلاتىن ارنايى شارالار بار دەپ اتاپ ءوتتى. ال «تالاپ» قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى راحىم وشاقباەۆ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن اراداعى ماسەلەنى شەشۋدەگى پارانىڭ ەڭ تومەنگى كولەمى ون مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن بولسا, جوعارى كولەمدەگى پارالاردى انىقتاۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەيدى. ادالدىق الاڭى ايماقتاعى ءتيىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى دەي كەلە ر.وشاقباەۆ قازىرگى كەزدە ەكى مىڭنان استام ادامنىڭ جەمقورلىق دەرەكتەرى تۋرالى دابىل قاعۋ جەلىسىنە قوسىلعاندىعىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار قوعامدىق رەيدتەر ارقىلى تەمىر جول كاسسالارىنداعى زاڭسىز بيلەت ساتۋ, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنداعى زاڭسىزدىقتاردى دەر كەزىندە انىقتاپ وتىرۋعا بولادى. ر.وشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ سەنىمدى ينديكاتورلارى جوق. قانداي وڭىردە پاراقورلىق كورسەتكىشتەرى تومەندەدى, قاي وڭىردە جوعارى, ياعني الداعى ۋاقىتتا ناقتى كورسەتكىشتەرىنىڭ قولدانبالى تەتىكتەرى بەلگىلى بولۋى قاجەت. ال الماتى «ادالدىق الاڭى» جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ءوفيسىنىڭ وكىلى ا.براتەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە قالىڭ جۇرتشىلىققا, ۇجىمدار مەن وقۋ ورىندارىندا ارنايى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋدا 1424 جەدەل قوڭىراۋ قابىلداۋ ورتىلىعى جۇمىس ىستەيدى. ال تۇراقتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلداردا ازاماتتار كەز كەلگەن ماسەلەنى پاراسىز شەشۋگە ناقتى كوز جەتكىزە باستاعان.
الماتى
