ءبىر تىلدە سويلەۋ – بىرلىك باستاۋى

ءتىل مۇددەسى — ەل مۇددەسى مەملەكەتتىك ءتىلدى تۇلەتۋ مەن قاجەتتىككە اينال­دى­رۋ­دىڭ جولى سان الۋان. بۇل ورايدا وتانىمىزدا اتقا­رىلعان ءىس از ەمەس. سونىڭ ءبىر ادەمى ۇلگىسىن پارلامەنت ءماجىلىسى كورسەتتى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى” دەگەن تاقىرىپتا القالى جيىن وتكىزىپ, ءتىل تولعاۋىن بيىك مىنبەردەن الۋان ءتۇرلى اڭگىمەگە ارقاۋ ەتتى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا جايلى بۇدان بۇرىن حابار بەرگەن ەدىك. ەندى سول القالى جيىندا بايانداما جاساپ, جەتىستىگىمىز قايسى, ولقى تۇسىمىز نەدە دەپ اعىنان جارىلعان ءماجىلىس توراعاسىنان باستاپ, بەلدى دە بەدەلدى سالالاردىڭ تىزگىنىن قولعا ۇستاپ كەلە جاتقان ازاماتتاردىڭ ايتقان وي-بايلامدارىن وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز. زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ بۇل قادامى وزگەلەردى ويلاندىرىپ, بىلەك سىبانىپ, ءۇن قوسىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. ءتىل ماسەلەسىندە بارلىعىمىز ءۇشىن باعدارشام بولۋعا ءتيىستى زاڭنامالىق اكتىلەر بار. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل­دەر تۋرالى” زاڭ, ودان كەيىن – تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. وسى نەگىزگى قۇجاتتاردا ايتىلعان ءبىراز جايدىڭ ورىندالماي جاتقانى بەلگىلى. الدىمەن ءتىل تۋرالى زاڭدى الايىق. زاڭ­نىڭ 4-بابىندا “مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىڭ بۇكىل اۋماعىندا, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا قولدانىلاتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت ءىسىن جانە ءىس قا­عاز­دارىن جۇرگىزۋ ءتىلى”, – دەپ جازىلعان. بىراق وسى قاعيدانى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ورگانداردا ناقتى ارە­كەت ءتىپتى جەتكىلىكسىز. رەسپۋبليكانىڭ مەم­لەكەتتىك ورگاندارى مەن ۇيىم­دارىندا زاڭداردى, قاۋلى-قارارلاردى جانە باسقا رەسمي قۇجاتتاردى جاۋاپتى ادامدار نەگىزىنەن ورىس تىلىندە داي­ىن­دايدى, ال ولاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىن دايىنداۋ تۇتاستاي اۋدار­ما­شىنىڭ ەنشىسىندەگى ىسكە اينالدى. وزىمىزگە تىكەلەي قاتىسى بار مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ ازىرلەۋ ماسەلەسىنە توقتالساق, ماجىلىسكە زاڭ جوبالارىنىڭ دەنى ۇكىمەتتەن تۇسەدى. ۇكىمەت زاڭ جو­بالارىن مەملەكەتتىك تىلدە دايىنداۋ ىسىندە ءالى كۇنگە ەسكى ادەتتەن ارىلا الماي كەلەدى. زاڭ جوبالارى الدىمەن ورىس تىلىندە ازىرلەنىپ, سودان كەيىن عانا مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارىلىپ ءجۇر. زاڭ شىعارۋشى ورگان بولعاندىقتان, ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن شەشىلمەگەن ماسەلە وسى. جانە بۇل ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە ىستەن گورى ءسوز كوپ. ءىس دە­مەك­شى, مەملەكەتتىك تىلدە زاڭنامالىق اكتىلەر ءازىر­لەۋ قولدان كەلمەگەن جاعدايدا,  تىم بولماسا ولاردى اۋدارۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندەگى اڭگىمە­نىڭ ايتى­لىپ كەلە جاتقانىنا دا كوپ بولدى. الاي­دا, ۇكىمەت كەڭسەسى ءوز ىشىنەن ماجىلىسكە ەنگىزىلەتىن زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقا­سىنا ساراپتاما جۇرگىزىپ, اۋدارما ساپاسىن تەكسەرە­تىن ءبىر قۇرىلىم جاساقتاي الماي-اق قويدى. وسى ماسەلە بويىنشا دا الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت تارا­پى­نان ناقتى ءىس-شارالار كۇتەمىز. ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ 23-بابىندا: “مەملەكەت­تىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە بىلىكتىلىك تا­لاپ­­تارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپتەردىڭ, ما­مان­دىقتاردىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ تىزبەسى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىمەن بەلگىلەنەدى” دەگەن نورما بار. وسى ءبىر عانا نورمانى ومىرگە ەنگىزۋدىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايىن كوپ ىلگەرى جىل­جىتار ەدى. جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قول­دا­نىلۋىنا قاتىستى نورمالاردى انىقتاي ءتۇسۋ ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ء“تىل تۋرالى” زاڭعا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى دە تۋىنداپ وتىر. باعدارلامالىق قۇجاتتاردا جازىلعان تالاپ­تار­دىڭ ورىندالمايتىنىنا, سونىڭ سالدارىنان اسا ءزارۋ ماسەلەلەر شەشىمىن تابا الماي, پروبلەماعا اينالىپ جاتاتىنىنا مىناداي ءبىر قاراپايىم مىسال كەلتىرەيىن. تىلدەردى قولدانۋ مەن دامى­تۋ­دىڭ 2001-2010 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باع­­دارلاماسىندا ونىڭ ءمىن­دەت­تەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە “مەم­لەكەتتىك تەر­مي­نو­لوگيالىق كوميسسيانىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, ونىڭ ەرەجەسىن, مىندەتتەرىن, قۇ­رىلىمىن قاي­تا قاراۋ” كورسەتىلگەن. الايدا, بۇل تالاپ ورىندالمادى. تەرمينولوگيا بۇگىنگى كۇنى ەڭ كۇردەلى جانە پروب­لەماسى كوپ سالا. قازىر نە كوپ, جا­رى­سا شىعىپ جاتقان جاڭا سوزدەر كوپ. سوزدىكتەر الا-قۇلا. كا­سى­بي, سالالىق, عىلىمي تەر­مين­­دەردىڭ ءار جەردە ءارتۇرلى جازى­لۋى ءبارىمىزدى دە جاڭىلدىردى. قايبىر باسى­لىم­دار ءسوزجا­سام­نىڭ نەشە ءتۇرلى نۇسقا­لا­رىن ۇسىنىپ ءجۇر. ولاردىڭ پرينتسيپىنە سۇيەنسەك, اۋدا­رىل­مايتىن بىردە ءبىر ءسوز بول­ماۋى كەرەك. قازاق تىلىندە تەر­مين قابىلداۋدىڭ عىلىمي پرينتسيپتەرىن نەگىزدەپ, قا­لىپ­تاستىرۋ جولىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, تەرمين جاساۋدا ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن سارقا پايدالانۋ كەرەكتىگىن جاقتاعان عۇلاما عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ ءوزى دە حالىقارالىق تەرميندەردى جاپپاي اۋدارا بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتكەن ەدى. كەرەك جەرىندە اۋدارعان ءجون شىعار. الايدا, وڭدى-سولدى اۋدارۋدىڭ سالدارىنان جۇرتتىڭ قىلجاعىنا اينالعان سوزدەر كوبەيىپ, كەيدە ءوز ءسوزىمىزدى ءوزىمىز تۇسىنبەي جاتاتىن جاعدايعا جەتتىك. مىسالى: “قىلتيماعا شىعىپ, شاپتىرماعا قارادىم” دەگەن سوزگە نە دەرسىز. مۇنداي ءارى ايتۋعا ۇيات, ءارى مۇلدەم تۇسىنىكسىز تارجىمەلەردى وزدەرىڭىز دە كەزدەستىرىپ جۇرگەن شىعارسىزدار. سول سەكىلدى گازەتتى – “جا­ريادات”, مينەرالدى – “اراسان”, ەنتسيكلو­پە­ديانى – “ماعلۇتناما”, تەحنولوگتى – “جاسا­لىمگەر”, تابلەتكانى – “تۇيمەداق”, دراجەنى – “قاپتاما”, ت.ب. دەيتىن كەلەڭسىز تەندەنتسيا بار. جاپپاي تارجىمەلەۋ مەن بەت-بەتىمەن تەرمين جاساۋشىلىق وسىعان جەتكىزىپ وتىر. بۇل ماسەلەدە ءتارتىپ بولماسا, قالىڭ جۇرت­شى­لىقتى بىلاي قويعاندا, تەرمين جاساۋشى مامان­دارى­مىزدىڭ ءوزى كوپ ۇزاماي ابدەن شاتاساتىنىن, ال ۋاقىت وتە كەلە ونى رەتكە كەلتىرۋ وتە قيىنعا سوعا­تىنىن قازىردىڭ وزىندە سەزىپ وتىرمىز. بۇل جاعداي زاڭ ءماتىنىنىڭ اۋدارماسىمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار قاۋىمىنا ءبىر ۇعىمنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ۇسىنىپ, قيىندىق تۋعىزىپ ءجۇر. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى تەرمينكومعا مەملەكەتتىك ورگان مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك. قازىر تەر­مينكوم شەشىمدەرىنىڭ ءمىن­دەتتى كۇشى جوق, سوندىقتان ول بەكىتكەن ءسوزدى الۋعا دا, الماۋعا دا بولادى. تەرمينكومدى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە قايتا قۇرۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماسا, ونىڭ شەشىمدەرىنە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن مىندەتتى كۇش بەرۋ كەرەك بولار. تەرمينولوگيالىق ەلەكترون­دىق قور جاساۋ ءجو­نىندەگى اڭگىمە دە شەشىمىن تاپپادى. ءالى كۇنگە دەيىن وسىنداي قوردىڭ بولماۋى­نان ءبىر تەرميننىڭ التى رەت قا­بىل­دانعان كەزى دە بولىپتى. تەر­مين­­كوم تەرميندەر مەن اتاۋلار ماسەلەسىن مىقتاپ قولعا الۋعا ءتيىس. قوعام ءومىرىنىڭ ەكو­نوميكا, عى­لىم, ءبىلىم, مادەنيەت پەن ونەر سياق­تى سەكتورلارى ءوز كەزەگىندە سالا-سالاعا تارامدالىپ كەتەتىنى بەلگىلى. مىنە, وسى سالالاردىڭ ارقايسى­سىندا باسشىلىققا الى­ناتىن ءبىر عانا سوزدىك بولۋعا ءتيىس. وعان سول سالا­دا شىعىپ  ۇلگەرگەن بارلىق سوزدىك­تەردەگى قام­تىل­عان جانە جۇرتشىلىق قابىلداعان سوزدەر ەكشە­­لىپ الىنۋى كەرەك. بۇل جەردە ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر ءما­سەلە, مەن رەسمي ءتىل, زاڭ تەرمين­دەرى جونىندە اي­تىپ تۇرمىن. ال جالپى قازاقتىڭ تىلىنە مۇنداي تالاپ قويا المايتىنىمىز بەلگىلى. ءبىر ۇعىمدى ءبىر­نەشە سينونيممەن ايتۋعا بولاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ءمۇم­كىندىگىن مۇنداي تالاپپەن تۇساۋلاپ تاستاۋعا, ارينە, بولمايدى. ءتىلىمىزدىڭ تولىققاندى قولدانىلۋىنا قاتىستى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە بار. ول كوپشىلىكتىڭ قولى جەتىمدى ەلەكتروندى اقپارات قۇرالى – تەلەۆيزيا­داعى ءتىلدىڭ جايى. بۇل تۇرعىدان دا كوپ اڭگىمە قوزعاۋعا بولادى... تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە, ەندىگى جەردە سانى ۇلعايعان قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بەدەلى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى. راس, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءارتۇرلى جارىستاردا الىپ ءجۇر­گەن ورىندارىنا, باسقا دا كورسەتكىشتەرىنە قارا­عان­دا, وزگە مەكتەپتەردەن كەم ەمەس سياقتى. ال بايى­بىنا بارىپ قارايتىن بولساڭىزدار, بۇل كور­سەتكىشتەر نەگىزىنەن جەكەلەگەن قابىلەتتى بالا­لار­دىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ جۇرگەنىن كورەمىز. بىلايشا ايت­قاندا, قۇدايعا شۇكىر, قازاقتىڭ دارىندى بالالارى از ەمەس. مەنىڭ ايتپاعىم – قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جالپى دەڭگەيىن كوتەرۋ. جاسىراتىنى جوق, بالا­سىن قازاق مەكتەبىنە نامىسقا تىرىسىپ بەرىپ جاتاتىن جاعدايلار دا از ەمەس. وسىنىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتادى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بەدەلى مەن اتاق-ابىرويى بىزدەگى تۇرىك ليتسەيلەرىندەي اسقاق­تاپ تۇرسا, قازاق قانا ەمەس, باسقا ۇلت وكىلدەرى دە بالاسىن قازاق مەكتەبى­نە بەرۋگە ىنتالى بولار ەدى. قازاق مەكتەپتەرىنىڭ قاجەتىنە باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان ءدال قازىرگىدەي كەزەڭدە ولاردىڭ دەڭگەيىن مەيلىنشە كوتەرۋ – وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بارشا ازاماتتارى­مىز­دىڭ قاستەرلى مىندەتى ءارى ۇلت الدىنداعى پارىزى. مەملەكەتتىك ءتىلدى لايىقتى دەڭگەيدە وقىتىپ-ۇيرەتۋدى باسقا مەكتەپتەردەن دە تالاپ ەتۋ كەرەك. وزگە ۇلت مەكتەپتەرىندە وقيتىن بالالار مەكتەپ بىتىرگەندە قازاق ءتىلىن يگەرىپ شىعاتىن جاعدايعا قول جەتكىزۋ كەرەك. جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا قازاق ءتىلىن وقىتۋداعى ماقسات وسىنداي بولۋعا ءتيىس. الدىمىزدا تۇرعان ەندىگى مىندەت – جوعا­رى­دا­عىداي جايلاردى جانە ولاردان تۋىندايتىن وزگە دە ماسەلەلەردى بايىپپەن شەشۋ. اينالىپ كەل­گەن­دە اڭگىمە ءبارىمىز بىلەتىن “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن” دەگەن قاعيداعا كەلىپ تىرەلەدى. ءتىلىمىز قوعامدا ءوز دارەجەسىندە قولدانىلۋى ءۇشىن قازاققا وسى تالاپتى ورىنداۋدان ارتىق ەشتەڭە ىستەۋدىڭ كەرەگى دە جوق. ءبىز كەيدە كوپ ماسەلەنىڭ وزىمىزگە تىرەلىپ تۇرعانىن ويلاي بەرمەيمىز. ورال مۇحامەدجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى, “نۇر وتان” حالىقتىق دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى.