ويىمىزعا بۇدان ءارى تەرەڭ ماعىنا, مازمۇن بەرە تۇسسەك, ۇلتتىڭ ءتولتۋما بولمىسى, اسا ماڭىزدى تاريحي دەرەك, دايەك زاماننىڭ ءار تۇسىندا جازىلعان حاتتار, اسىرەسە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىر-بىرىنە جازىسقان حاتتارى, ءتىپتى اۋىزەكى اڭگىمەسى ارقىلى دا ساقتالىپ وتىرعان. مۇنداي حاتتاردىڭ مازمۇنى سان-سالالى, كوپ ماعىنالى, ءتىپتى كوتەرگەن ماسەلەلەرى ءالى كۇنگە وتكىر, وزەكتى كۇيىندە قالۋى ابدەن مۇمكىن.
ايتپاعىم, جەكە ارحيۆىمدە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جازعان حاتتارى, وي-تولعانىستارى دا ساقتالعان. ارنايى ءبىر كىتاپقا ارقاۋ بولارلىق, پارقى التىننان دا قىمبات ول دۇنيەلەر جونىندە جازۋ كەلەسى كۇننىڭ ەنشىسىنە قالسىن. سونىڭ ءبىرى ۇستازىمىز, اياۋلى اقاڭ – اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ جازعان بىرنەشە حاتى. ەندى سونىڭ ءبىرىن وقي وتىرىپ, قالعان تۇسىنىكتەمەنى سوسىن جالعاستىرايىق.
«قادىرلى قالي! امانشىلىق پا؟
ۋادە بويىنشا داۋلى كۇيلەردىڭ كۇيتاباقتارداعى (پلاستينكا) كورىنىسى تۋرالى دەرەك بەرمەكشىمىن. كۇيتاباقتاردىڭ ءبارى دە م.ت.تاشمۇحامەدوۆ اتىنداعى تاشكەنت زاۆودىنان شىققان.
- «زار قوسباسار» («قوسباسار» دەپ تە اتالادى) كۇيى سەكەن تۇرىسبەكوۆتىڭ تارتۋىندا تاتتىمبەتتىڭ كۇيى دەپ شىقتى. گوست. 5289-8. س-32. 26277.002.1988 ج.
«زار قوسباسار» كۇيى «قوسباسار» دەگەن اتپەن تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تارتۋىندا تاتتىمبەتتىڭ كۇيى دەپ شىقتى. گوست. 5289-73. د-21789.
«زار قوسباسار» كۇيى «قوسباسار» دەگەن اتپەن جاپباس قالامباەۆتىڭ تارتۋىندا تاتتىمبەتتىڭ كۇيى دەپ شىقتى. گوست. 5289-61. د-18571.
- «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيى سەگىز كۇيتاباقتان تۇراتىن «قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» جيناعىنىڭ 1-تاباعىنا حالىق كۇيى دەپ بەرىلدى. تارتۋشى تولەگەن مومبەكوۆ. گوست. 5289-80. د-025563.
«جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيىنىڭ ەكى ۆاريانتى تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تارتۋىندا حالىق كۇيى دەپ شىقتى. گوست.5789-73. د-21789.
«جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» گەنەرال اسقاروۆتىڭ تارتۋىندا سۇگىردىڭ كۇيى دەپ شىقتى. گوست.5289-73. م-31. 37012.
- «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى» سەگىز كۇيتاباقتان تۇراتىن «قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» جيناعىنىڭ 1-تاباعىنا حالىق كۇيى دەپ بەرىلدى. تارتۋشى تولەگەن مومبەكوۆ. گوست.5289-80. د-025563.
«قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى» تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تارتۋىندا شىققان كۇيتاباقتا حالىق كۇيى دەپ بەرىلدى. گوست.5289-73. د-21789.
- «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» («بوزىنگەن» دەپ تە اتالادى) سەگىز كۇيتاباقتان تۇراتىن «قازاقتىڭ اسپاپتى مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» جيناعىنىڭ 1-تاباعىنا حالىق كۇيى دەپ بەرىلدى. تارتۋشى تولەگەن مومبەكوۆ. گوست.5289-80. د-025563.
«بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» تولەگەن مومبەكوۆتىڭ تارتۋىندا شىققان كۇيتاباقتا حالىق كۇيى دەپ بەرىلدى. گوست.5289-7., د-21789.
«بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى» كۇيى گەنەرال اسقاروۆتىڭ تارتۋىندا سۇگىردىڭ كۇيى دەپ شىقتى. گوست.5289-73. م-31. 37012.
بۇلاردان باسقا كەيىنگى جىلداردا شىققان كۇيتاباقتار مەن كىتاپتاردىڭ بارىندە دەرلىك اتالعان ءتورت كۇي دە تولەگەن مومبەكوۆكە تەلىنىپ ءجۇر. بۇل مەيلىنشە جاڭساق, قيانات تىرلىك.
مەن كۇي ونەرىنە الدەكىمدەر سياقتى جول-جونەكەي عانا دەن قويىپ جۇرگەن ادام ەمەسپىن. كۇي شىركىنگە ءومىرىمدى ارناعان اداممىن. ءبارىن بىلاي قويعاندا, تولەگەننىڭ ارۋاعىن سىيلاپ, و دۇنيەلىك بولعان ادامعا جالا جاپپاۋ كەرەك. بۇل ءتورت كۇيدى دە تولەگەن ءوز كۇيىم دەپ تارتپاعاندا, ول كۇيلەردى ولگەن ادامعا زورلاپ تەلىپ, قولدان «پلاگيات» جاساۋ ارۋاققا قيانات بولادى.
تولەگەن مارقۇم مەيلىنشە شىنشىل, يمانى كومەيىنەن توگىلگەن ادام بولاتىن. 1979 جىلى 23 اقپان كۇنى «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات») جۋرنالىنىڭ رەداكتسياسىندا تولەگەن مومبەكوۆپەن كەزدەسۋ بولدى. سوندا توكەڭ تارتقان كۇيلەرىنىڭ تاريحىن ايتا وتىرىپ, «زار قوسباساردى» تاتتىمبەتتىڭ كۇيى دەپ, ال «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى», «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيلەرىن حالىق كۇيلەرى دەپ تارتتى. بۇل كەزدەسۋدىڭ جازبالارى مەندە ساقتاۋلى.
بۇدان دا قىزىق دەرەك ايتايىن. جوعارىداعى ءتورت كۇيدى دە كەزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ بەلگىلى كۇيشى-دومبىراشىلارى بەگىمسال, سەيتەن, تايجان دەگەن كىسىلەر تارتاتىن. بۇل كىسىلەر تولەگەننىڭ اكەسى قۇرالپى ادامدار ەدى.
بۇدان دا عاجاپ دەرەك ايتايىن. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن قاراعاندىنىڭ وبلىستىق راديوسىنىڭ قورىندا جوعارىداعى ءتورت كۇيدىڭ تورتەۋى دە ساقتاۋلى بولاتىن. وندا «زار قوسباسار» تاتتىمبەتتىكى, ال «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى», «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيلەرى حالىق كۇيلەرى دەپ جازىلعان.
وسى ورايدا, ياپىر-اۋ, بۇل كۇيلەردىڭ ارقا ارحيۆىندە ساقتالۋى قالاي, سوزاق توڭىرەگىندە تارتىلۋى قالاي دەگەن زاڭدى سۇراق تۋى مۇمكىن. ەل تاريحىن بىلەتىن ادام ءۇشىن ونىڭ ەش قۇپياسى جوق.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانى 1926-1927 جىلعا دەيىن اسانقايعى اۋدانى اتالىپ, جەر كولەمى وڭتۇستىگىندە سوزاققا دەيىنگى الاپتى قامتىعان. ول كەزدە كوشپەلى ءومىر سالت, جاڭاارقا جۇرتى قىسقا قاراي بەتپاقدالانى قيىپ ءوتىپ, شۋ بويىن, سوزاق ءوڭىرىن قىستاپ قايتاتىن بولعان. جاڭاارقادا تۋىپ-وسكەن ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ سۇيەگىنىڭ شۋ بويىندا جاتۋى, سول كوشپەلىلىك كەزىندە قىستا دۇنيە سالعان. جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنىڭ اتاۋى دا جاڭاارقاداعى سارىسۋ وزەنىنىڭ اتاۋىنا بايلانىستى قويىلعان. ياعني, كامپەسكە تاركىلەۋ, 1932 جىلعى اشتىق, 1938 جىلعى رەپرەسسيا جىلدارىندا جاڭاارقا جۇرتى قاراتاۋ, تالاس, شۋ, سوزاق توڭىرەگىنە اۋا كوشكەن. كەرەك دەسەڭىز, سۇگىردىڭ دە تۋىپ-وسكەن جەرى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ جەڭىس دەگەن ەلدى مەكەنى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل اۋىل دا سۇگىردىڭ ەتجاقىن اعايىندارى تۇرادى.
مۇنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرعانىم, «اۋىل – اۋىس, ىرىس – جۇعىس» دەگەن, اۋعان ەلمەن بىرگە رۋحاني مادەنيەتتىڭ دە بىرگە جەتەتىنىنە كۇمان جوق.
جاڭاارقا توڭىرەگىندە رەپرەسسيا جىلدارىندا تەك قانا كۇي تارتقانى ءۇشىن ءتورت بىردەي كۇيشى اتىلدى. ابىكەن حاسەنوۆ كۇي تارتقانى ءۇشىن سوتتالدى. ساكەن سەيفۋللين اتىلدى. دەمەك, بۇل ءوڭىر كۇيشىلەرى حرۋششەۆتىڭ جىلىمىعىنا دەيىن دومبىرا ۇستاۋعا قورىقتى. ودان كەيىن «تىڭ تارلاندارى» حالىقتى ءداستۇرلى مادەنيەتىنەن جاڭىلدىردى. بۇل كەزدە سوزاق ءوڭىرىنىڭ جۇرتى قازاقى قالىپتارىن ساقتاي وتىرىپ, ەس جيىپ, ەتەك جاپقان تۇستا كۇيگە دەن قويۋعا مۇمكىندىكتەرى بولدى. 1950-1960 جىلدارى سوزاق وڭىرىنەن كۇيدىڭ شالقي كوتەرىلۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا ەدى.
ءتۇيىن ءسوزىم, «زار قوسباسار» تاتتىمبەتتىڭ كۇيى, ال «قاراتاۋدىڭ شەرتپەسى», «بوزىنگەننىڭ بۇلكىلى», «جولاۋشىنىڭ جولدى قوڭىرى» كۇيلەرى ەش كۇمانسىز حالىق كۇيلەرى دەپ بىلەمىن. ءبارىن بىلاي قويعاندا, بۇل كۇيلەردىڭ ءوز بولمىسى حالىق كۇيلەرى ەكەنىن, بايىرعى سارىن ەكەنىن ايگىلەپ تۇر. بۇل كۇيلەردىڭ ءبىتىم-قۇرىلىسى, ساز-سارىنى, اۋەن-ىرعاعى سۇگىرگە دە, تولەگەنگە دە مۇلدە كەلمەيدى.
مەنىڭ جاعام جايلاۋ بولىپ, شۇكىرلىك ەتەتىنىم, ەڭ باستىسى كۇي بار عوي. كۇي ولگەن جوق قوي. ال حالىقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەتىن ءونىمسىز داۋ-داماي ەمەس, ولمەس ونەر بولسا كەرەك.
ازىرشە وسى.
امانشىلىق بولعاي.
زور قۇرمەتپەن, اقسەلەۋ.
19.02.2003 ج.».
عۇلامانىڭ بۇل حاتىنا نە الىپ, نە قوسۋعا بولادى؟ ەشتەڭە دە. ەندى وسى حاتتىڭ جازىلۋ جايىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەيىن. ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا «جاس الاشتا» بولمىس-ءبىتىمى ەرەكشە, قايتا تۋمايتىن سۇگىر كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىعى توڭىرەگىندە داۋ-داماي باستالىپ كەتتى. قازاقتىڭ ايتىسى بىتە مە, وسى ماسەلە شيىرلانىپ بارا جاتقان تۇستا ءبىر كۇنى اقسەلەۋ اعا تەلەفون شالدى. ء«اي, قاليجان-اۋ, مىنا شالدى شارشاتتىڭدار عوي تۇگە. بۇل گاپ قاشان توقتايدى ءوزى» دەدى. ء«سىز ءبىر ۇلكەن ءسوز ايتپاساڭىز ءال-ءازىر توقتامايدى-اۋ دەيمىن» دەگەنىم سول ەدى, «وندا مەن سەنىڭ اتىڭا حات جازايىن, بىراق ونى ارقا جاقتان, باسقا ادامنىڭ اتىنان بەر» دەدى. وسىعان كەلىستىك. بۇل حات ونبەيتىن داۋ-دامايدىڭ سايابىرسۋىنا ءبىرتالاي سەبەپكەر بولدى. «دەموكراتيا اۋىزدىقتالسا عانا دەموكراتيا, ال ءبىزدىڭ دەموكراتيامىز تۇمىلدىرىعى الىنعان قاباعان يت سياقتى» دەپ ءوزى ايتپاقشى, ول تۇستا دەموكراتيالىق ويلاۋ دەڭگەيى بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتە قويماعان (قازىر دە جەتىسىپ تۇرعانى شامالى). حاتتى ءوز اتىنان بەرمەگەن سەبەبى, الگى داۋ ايتۋشىلاردىڭ ىشىندە سىيلاس ارىپتەس اعالارى دا بار ەدى. ءسىرا, سولاردىڭ دا كوڭىلىنە قاراعان بولۋى كەرەك. حات باسقا ادامنىڭ اتىنان شىققانىمەن, ودان ءبارىبىر اقاڭنىڭ قولتاڭباسى ايقىن سەزىلىپ تۇر ەدى. ايتپاعىم, اقاڭنىڭ اماناتى تۋرالى. وسى ءبىر حاتتىڭ ءون بويىنداعى دەرەك, دايەكپەن قوسا, كۇيدىڭ بولمىسى, ەلدىڭ تاريحى جونىندەگى جاعداياتتار دا ايرىقشا دەن قويعىزادى. اقاڭ قانداي ماسەلەگە دەن قويماسىن, جان-جاقتى قامتىپ, قوپارىپ جازاتىن ەدى عوي. بۇل جولى دا سول داعدىسىنان جاڭىلماي, از دەرەككە كوپ ماعىنا سىيعىزىپ, ەشكىمگە بۇيرەگى بۇرماستان تۋرا ءسوزىن ايتتى. بۇدان بۇرىنىراقتا اقاڭ جونىندە جازىلعان بىرنەشە جاريالانىمدا بۇل حات جونىندە شەت سۋىرتپاقتاپ ايتقانىممەن تولىق ءماتىنىن پايدالانعان جوق ەدىم. بۇل جولى اماناتقا قيانات بولماسىن دەپ تولىق نۇسقاسىن جاريالاپ, از-كەم تۇسىنىكتەمە جازۋدى ماقۇل كوردىم.
ارينە, «جاڭىلمايتىن جاق, سۇرىنبەيتىن تۇياق جوق», اقاڭنان دا اعاتتىقتار كەتۋى ابدەن مۇمكىن عوي. سوندىقتان بۇل دا توقتام پىكىر ەمەس, اركىمنىڭ ءوز ۇستانىمى, كوزقاراسى, دەرەك-دايەگى, قيسىنى بولادى. ونى دا ەسكەرۋ كەرەك شىعار. سۇگىر كۇيشى قاي كەزدە دە ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءوز سارىنىمەن ءوزىن اقتاپ الارى ءسوزسىز. بۇل ساراپتاما ونىڭ ءبىرتۋار بولمىسىنا كولەڭكە تۇسىرە المايدى. كەزىندە ابىكەننىڭ «قوڭىرىن» دا ساكەننىڭ كۇيى دەپ ايتقاندار بولعان. سوندىقتان بۇل دا ۇدايى وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ وتىراتىن پىكىر بولۋى مۇمكىن.
ەندى ءبىر جازباسىندا اقاڭ بىلاي دەپتى:
«نۇرتورە!
قالي!
«قارىننىڭ اشقانىنان ەمەس, قادىردىڭ قاشقانىنان جازىلدى. بالاقتاعى بيت باسقا ورلەدى. باسسىز ءۇيدىڭ ءيتى وسىراق بولدى.
ماقالانى قۇپ كورسەڭدەر, كەشىكتىرمەي باسۋ كەرەك.
ورايى كەلمەسە وكپە جوق.
س.اقسەلەۋ.
23.06.99.».
اقاڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى تۇسىندا حالقىمىزدىڭ رۋحاني بولمىس-ءبىتىمى تۋراسىندا كوپ تولعانىستارعا بارىپ, ءوز پىكىرىن عاجايىپ دەرەك-دايەكتەرمەن تالداپ, ءبىرتۇتاس ماقالالار شوعىرىن جاريالادى. سونىڭ ءبىر ساعاسى رەتىندە ۇلتتىق ارنالاردىڭ, جالپى قازاقستانعا تارايتىن رەسەيلىك, سونىمەن قاتار باسقا ەلدەردىڭ ارنالارىنداعى جۇگەنسىزدىك تۋرالى كۇن-ءتۇن وتىرىپ زەرتتەگەن اناليتيكالىق ماقالالاردى ايتۋعا بولادى. قايسىبىر جىلى «الماتى اقشامىنىڭ» 25 جىلدىعىنا استانادان ارنايى كەلىپ, باس رەداكتورلار جينالعان سول جيىندا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ايرىقشا تەبىرەنىپ سويلەگەنى دە ەستە. سونشالىقتى بايىبىنا جەتىپ, تەرەڭ زەرتتەلگەن تەلەارناداعى جاعا ۇستاتار سۇمدىقتار, كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەر جونىندەگى ونىڭ وزىق پىكىرلەرى سول تۇستا بىزگە رۋحاني باعدارلاما, باعىت-باعدار بولعانى انىق ەدى. ەگەر جاڭىلماسام, اقاڭ جازباسىنداعى ءوتىنىش وسى تاقىرىپتاعى ماقالانىڭ جايى بولسا كەرەك. دەيتۇرعانمەن دە, بۇل ماسەلەنىڭ دە بۇگىندە شەشىمىن تاۋىپ كەتكەنى شامالى. ماسەلە ءبارىبىر قالدى.
جالپى, اقاڭ دەڭگەيىندەگى تۇلعالار ومىرىنە دەندەپ ەنگەن سايىن ونىڭ وزگە قىرىنان جارقىراپ اشىلا بەرەرى ءسوزسىز. ۇستاز جونىندە جازىلعان ءار كەزدەگى وي-تولعانىستارىمىزدا ونىڭ ايرىقشا ءبىتىمىن بەدەرلەۋگە, تانۋعا ءبىرشاما قادام دا جاسالدى. ولار – قازىنا. ارشىپ ال دا ەلدىڭ يگىلىگىنە پايدالان. سەبەبى ولاردىڭ وي-تولعانىستارى, كوتەرگەن ماسەلەلەرى قاي كەزدە دە ماڭىزدى, مازمۇندى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني تەگىن, ءتولتۋما بولمىسىن تاريح تەرەڭىنەن ارشىپ الىپ, شىنايى زەردەلەپ, قولىمىزعا ۇستاتىپ كەتكەن مۇنداي كەمەڭگەرلەردىڭ كەڭەسىنە ءاردايىم قۇلاق ءتۇرىپ, ونى باسشىلىققا الىپ وتىرۋ پارىز, مىندەت. ءبىزدىڭ «الماتى اقشامىنىڭ» «تۇلعاتانۋ» ايدارىنىڭ دا ءاۋ باستاعى قاسيەتتى مىندەتى وسى جانە ونى ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەرەدى.
قازاققا ءۇش اقاڭدى – احمەت (بايتۇرسىن ۇلى), احمەت (جۇبانوۆ), اقسەلەۋدى (سەيدىمبەكتى) بەرگەن حح عاسىرعا مىڭ تاعزىم! بۇگىنگى ەسسىزدەۋ, كەسىرلى قوعامنىڭ كوزىمەن قاراساق, وسىلار بولماعاندا ءبىز رۋحاني مۇساپىرلىكتىڭ قۇرساۋىندا قالعانىمىز قالعان ەكەن.
قالي سارسەنباي
