رۋحانيات • 20 قاراشا، 2019

اتباسار

639 رەتكورسەتىلدى

ازۋىن ايعا بىلەگەن اعايىندى ارلان مەن شاماي باتىرلاردىڭ ايبىنى اسىپ تۇرعان كەز ەدى دەسەدى. اتباسار توڭىرەگىن جايلاعان قوس باتىردىڭ ەت جاقىن تۋىسى بايقادام دەيتىن ازامات قوعاداي قالىڭ قوزعان رۋىنىڭ ب ۇلىقسي بوي جەتىپ وتىرعان ءبىر قىزىن الىپ قاشادى. ارادا قۇدالىق تۋرالى اڭگىمە بولماسا كەرەك. ءتىپتى بويجەتكەنمەن ۋادە دە بايلاسپاعان. بۇل ارەكەتتى قىز جاعى باسىنۋ، تىزە باتىرۋ دەپ ۇقسا كەرەك.

بايقادامنىڭ ويى قالاي بولعانىن كىم ءبىلسىن، ايتەۋىر، تۇكسيگەن قاباقتان، تۇنەرگەن قايىن جۇرتتان ايىلىن جيناي قويمايدى. ءبىر جاعى اقىرىپ سويلەيتىن ارلان مەن شامايعا ارقا سۇيەسە كەرەك قوي. نامىس قىسقان قىز جاعى كۇيەۋ بالاعا قاپ بالەم دەپ ەسە قايىرار ءساتتى سابىرسىزدانا كۇتىپ جۇرسە كەرەك.

قىز الىپ قاشۋ وقيعاسىنان كەيىن جارتى جىل وتەدى. وكپە تاراپ، ەل ساباسىنا ءتۇستى-اۋ دەگەن كەزدە بايقادام كەلىنشەگىن توركىندەتىپ قايت­پاقشى بولادى. توركىن جۇرتىنىڭ قاھار­عا ءمىنىپ وتىرعانىن ءىشى سەزگەن اسىلتاس كۇيەۋىنە:

– وسى جولى ساپارعا شىقپاي-اق قويايىقشى. بىردەڭەگە ۇرىنىپ قالىپ جۇرەرمىز، – دەپ ساقتىق ويلايدى.

بايقادامنىڭ ارقا سۇيەگەنى اعايىن­دى باتىرلار بولعانىمەن، قىز جاعى دا و­ڭاي-وسپاق ادامدار ەمەس. ولار دا وركوكى­رەك، نامىسىن ەشكىمگە جىبەرمەيتىن ازاماتتار بولسا كەرەك. بىراق ول زامان­دا ايەلدىڭ ءتىلىن كىم العان. ءوزى بايقادام بولسا، ءوزى باتىر شورا جان بولسا، تىرەگى مىق­تى، تىلەگى دە مول ۋاقىتتا ادەيى قام­دانىپ، ەل-جۇرتتى قۇلاقتاندىرىپ قوي­عان ساپارىنان ىركىلەيىن دەپ تۇر ما؟!

ات شاپان ايىبىن الىپ، جولعا تۇسەدى. بۇل ساپار بايقادام­نىڭ سوڭعى ساپارى ەكەن. اۋەل باس­تا قۇشاق جايىپ قارسى ال­عان سىڭايلى. ىشتەگى ويدى اڭعارت­پاعان. قۋانعان كەيىپتە. جار­قىرا­تىپ تۋ بيە سويا­دى. انە-مىنە دەگەنشە تاباق-تاباق ەت كەلەدى. بوي-بوي مۇشەلەر، جەڭدى بىلەكتەي قوس قازى. اڭگىمە جاراسقانداي. اۋزى اسقا ءتيىپ، بويداعى كۇدىگى تاراپ، قامسىز وتىرعان بايقادامنىڭ تۋ سىرتىنان قىز اعاسى قابىرعانى بويلاتا ساپى سالادى.

ءسويتىپ جاڭا عانا ءتورت قۇبى­لاسى تەڭ بولىپ وتىرعان بايقادام قانى سور­عالاپ كيىز ۇيدەن ارەڭ شىقسا كەرەك. قايىرا جابىلۋعا قانشا قاھارلى بولسا دا قايىن جۇرتى باتپاعان. بەلدەۋدە تۇرعان اقبوزدىڭ جالىنا قولى جەتتى دەيدى. جىلقى جارىقتىق جەرشىل ەمەس پە، يەسىنىڭ كۇيىن سەزدى مە، سەز­بەدى مە، ول جاعىن كىم ءبىل­سىن، اي­تەۋىر، تابان جولىنان اۋىتقى­ماي ەل شەتىنە ىلىكتىرگەن. اقبوز ات­­تىڭ ساۋى­رىن قانعا بوياپ جالعىز كەل­گەن بايقادامدى ءتامام ەل قور­شاپ العان. جاعدايىن ايتۋعا قۋات جوق. وكىنىش وزەگىن ورتەپ بارا­دى. ايەلىنىڭ ايتقانىن بەكەر تىڭ­دا­ماعان ەكەن. تىڭداسا مۇن­داي كول­دەنەڭ كەسەلگە ۇرىنباس ەدى عوي. ەڭ­سەسىن ءسال-ءپال كوتەرىپ تارالعىنى ءۇزىپ جىبەرەردەي شىرەنىپ تۇرىپ اۋەلى وڭ بار­ماعىن قىرشىپ العان. بۋىنىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن بارماقتى ءىلىپ الىپ لاق­تىر­دى دەيدى. وندا دا وكىنىش بويدان تاراماعان. سوڭعى جان-دارمەنمەن سول قولدىڭ باس بارماعىن شايناپ ۇزگەن.

مىنە، بايقادامنىڭ وسى وپىق جەپ، وپات بولعان وقيعاسىنان كەيىن بۇل جەر قوسبارماق دەپ اتالادى. شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا اۋىل دا وسى تاريحي وقيعاعا بايلانىستى قوسبارماق اتاۋىن يەلەنگەن.

اتباساردان وڭتۇستىككە قاراي جۇر­سەڭىز، شامامەن 110 شاقىرىم جەردە سوچينسكي ەلدى مەكەنى كەز­دەسەدى. بۇل جەردە ويماق­تاي كول­دەر كوپ. شۇڭقىركول، شور­تان­باي، جىڭىشكە ات، اتاق­تىسى – اۋپىل­دەك. ەل اۋزىن­دا الاشتىڭ اقيىق اقىنى – ساكەن سەيفۋللين ءزاۋى ءبىر سە­بەپ­پەن توقتاۋىل ەلىنە جولى ءتۇسىپتى دەسەدى. حالىق قول قۋسىرىپ قارسى العان. ات تۇيا­عى جە­تەتىن جەردىڭ ءانشى-جىرشىسى تەگىس جينالعان.

– سول ادەمى وتىرىستا دامەش ەسىمدى ءانشى قىز «اۋپىلدەكتى» الدەنەشە رەت شىر­قايدى. ءان ساكەنگە ۇناپ قالادى. دامەشتى جانىنا شاقىرىپ الىپ، تاعى دا كوپ ءان ايتقىزادى. كەيىن حالىق انىنە اينالىپ كەتكەن «اۋپىلدەك» اۋەل باستا  دامەشتىڭ ءانى دەگەن دەرەك بار. التاي رۋىنىڭ دايراباي دەگەن بايىنىڭ الپەشتەپ باعىپ وتىرعان قىزى، وسى دامەش توق­تاۋىل جۇرتىنا ۇزاتىلعان ەكەن. كوڭىلى قالاماسا دا. قىز لەبىزى زار بولىپ توگىلەدى.

ەرىكسىز اۋپىلدەكتى مەكەن ەتتىم،

مىنەكەي ون التىعا جاڭا جەتتىم.

ايىرعان قوس عاشىقتى ەڭىرەتىپ،

ىسىنە شارا بار ما قۇدىرەتتىڭ، – دەمەي مە. ءان ماتىنىنەن قايران دا قايران كوڭىلدىڭ قايعىسى مەن مۇڭى، ايىقپاس زارى سەزىلەدى. مۇنداي ءسوزدى شىن سۇي­گەندەر عانا ايتا السا كەرەك، – دەيدى اتباسار تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىز­مەتكەرى تەمىربەك قاسىمجانوۆ.

كەيىن ماحاببات مۇڭى مەڭ­دەگەن كەلىنشەك قۇسادان قاي­تىپتى. ارتىندا قالعان بەلگىسى وسى ءان.

اتباساردان قيماعا كوكتەي وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا قوزىكوش جەردەن كوزىڭە شالىناتىن جولبارىس جوندى كيىكباي ادىرى بار. ەستە جوق ەسكى كەزەڭنەن جوعالماي جەتكەن ءار قيلى اڭىزدا كيىكباي باتىر شامامەن 1693 جىلى تۋىپ، 1741 جىلى ومىردەن وتكەن دەلىنەدى. قۇبا قالماقپەن قيدالاسقان زاماندا ەل قورعانى بولعان جان ەكەن. ءبىر جويقىن سوعىستا ون سان ويرات باسىم تۇسەدى. قازاقتار جاعى باتىسقا ىعىسا­دى. مىنە، وسى كەزدە جولبارىس جۇرەكتى كيىكباي باتىر تارىداي شاشىلعان اعايىننىڭ باسىن قوسىپ، قاراقۇرىم قول جاساقتاپ، ويراتقا وڭدىرماي سوققى بەرسە كەرەك. سوڭعى سوعىسى دا سول ەكەن. قاپىدا مەرت بولىپتى. باتىردىڭ سۇيەگى اتباسار قالاسىنان ون بەس شاقىرىمداي جەردە ادىر ۇستىندە جاتىر. تىرشىلىگىندە ەل مەن جەر ءۇشىن جان الىپ، جان بەرىسكەن قياپات شايقاستاردا قول باستاپ، ءاردايىم بيىكتەن تابىلعان باتىر بۇل كۇندە دە ءوزىنىڭ بيىگىندە.

جالپاق دالاداعى ادىر جەل مەن بوراننان قورعان. توبە ۇستىندە ءتامام ەلگە كوز سالعان باتىر بەينەسى ءالى دە تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنەن قورعاپ جاتقانداي.

– ءبىر قىزىعى بۇل جەردە ەكى كيىكباي جاتىر، – دەيدى تەمىربەك قاسىمجانوۆ، – ءبىر كەزدە اتباسارلىق جاناشىر اعايىن دەرەگىن ءدال باسپاي، باسقا بىرەۋدىڭ قابىرىنە بەيىت تۇرعىزىپتى.

ايتسا ايتقانداي ەكەن، نيەت وڭ بول­عانى­مەن، قولداعى دەرەك قاساڭ.  ەل تاري­حىن جادىنا جاتتاعان جاننىڭ ۇزىل­گەن شاعى. ءدال قازىر ولكە تاريحىن بىلەتىن ادام جوقتىڭ قاسى. قالاي بولعان­دا دا اتباسار توڭىرەگىندەگى اعايىن باتىر­دىڭ بەيىتىن ىزدەگەن. وزدەرىنشە قۇرمەت كور­سەتپەكشى بولعان. يماندى، وڭ شارۋا. ول ءۇشىن ەشكىمدى كىنا­لاي الماساق كەرەك. بار ىستەن حالىقتىڭ باتىرلىقتى، ەرلىك­تى باعالايتىندىعى كورىنىپ-اق تۇر. ال قاتەلەسۋ قيىن ەمەس. ادىرلى، بيىك جەردىڭ كوبىندە بەلگىسىز مولا كوپ. ءبىر كەزدە بولعان-اق شىعار. بىراق ۋاقىت وشىرگەن. ەندىگىسى كوڭىلدىڭ نوبايى، سوقىر سەنىمنىڭ سىلتەۋى. العاشقى بەلگى تاستا بىلاي دەپ جازىلعان: «بۇل جەردە XVIII عاسىردا جوڭعار شاپ­قىنشىلىعىنان ەلى مەن جەرىن قورعاعان كيىكباي باتىردىڭ مۇردەسى جەرلەنگەن. بەلگى قويۋشى اتباسارلىق ازاماتتار. 1995 ج». العاشقى اۋىتقۋ از بولعانداي اتاجۇرتقا قونىس اۋدارعان اعايىندار دا «بايقارا ۇلى كيىكباي. رۋى كەرەي. 1690-1741جج. اساۋباي نەمەرەلەرى» دەپ تاستان بەلگى قويىپتى. ال كەلەسى قىراتتىڭ باسىندا تاعى ءبىر كونە مولانىڭ قالدىعى كوزگە شالىنادى. بۇل جەردە دە ەسكەرتكىش بار. وندا «كيىكباي باتىر بايداۋلەت بالاسى. رۋى جىرىق. بەلگى قويۋشى مۇحامبەد بالاسى، ابدىحالىق بالالارى. 2009 ج.» دەپ جازىلعان.  سوڭعىسىنىڭ نوبايى دۇرىس ءتارىزدى. 1978 جىلى ۆ.يۆانوۆ دەيتىن فوتوسۋرەتشى وسى كەسەنەنى سۋرەتكە تۇسىرگەن ەكەن. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى كلارا امىرقىزى «قيىلعان عۇمىر» جينا­عىندا ادىر ۇستىندەگى جالعىز زيرات­تىڭ جايىن سيپاتتاي كەلە، ونىڭ قالاي سالىن­عاندىعىنا، قۇرىلىسقا قانداي زاتتار پايدالانعانىنا نازار اۋدارادى. كەسەنەنىڭ قازاقستاننىڭ باسقا جەر­لەرىندە ءجيى كەزدەسەتىن كۇمبەزدى تامدارعا ۇقسا­مايتىندىعىن ايتادى.

قالاي بولعان كۇندە دە ەل قامىن جەگەن كوزسىز ەر، باسقىن­شى جاۋعا قارسى ەلدى بىرىكتىرىپ قول باستاعان كيىكباي باتىردىڭ عۇمىر سۇرگەنى انىق. جاي عانا عۇمىر ەمەس، ەرلىككە تولى، ونەگەلى عۇمىر. وسى ادىر­­دىڭ ۇستىندە جەر بەسىكتىڭ قۇنداعىنا بو­لەن­­گەن. توپىراق ءوزى قورعاعان ولكەدەن بۇ­يىر­عان. تاعدىردىڭ ماڭدايىنا جازۋى دا.

 

اقمولا وبلىسى،

اتباسار اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • بۇگىن، 10:41

شاعامان باتىر

تاريح • بۇگىن، 07:28

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

وڭىردەگى ونەگەلى ءىس

قوعام • بۇگىن، 07:17

ءىرى ەسەپپەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:00

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:56

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 06:51

ءىزى ايقىن، ءىسى مىعىم

قوعام • بۇگىن، 06:49

ۇقساس جاڭالىقتار