ۇكىمەت • 20 قاراشا، 2019

جاڭا ءالىپبي ەملەسى مەن حالىقارالىق تاجىريبەلەر جايى ءسوز بولدى

51 رەتكورسەتىلدى

نۇر-سۇلتان قالاسىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كوميتەتى ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «جاڭا ءالىپبي: ەملە، ادىستەمە جانە حالىقارالىق تاجىريبە» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.

كونفەرەنتسيادا جاڭا ءالىپبي مەن ەملە ەرەجەلەرىنە قاتىس­تى عىلىمي-تەوريالىق جانە ادىس­تەمەلىك ماسەلەلەر، لاتىن ءالىپبيىن مەڭگەرتۋدىڭ ءتيىم­دى ادىس­تەمەسى، جاڭا ەملە ەرە­جە­لەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر، ءالىپبي اۋىستىرعان تۇركى تىلدەرى ەملەسىنىڭ قالىپ­تاسۋ، جەتىلۋ جولدارى اشىق تالقىلاندى. مادەنيەت جانە سپورت ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرعيسا داۋەشوۆ جيىندا العاشقى بولىپ ءسوز الىپ، قازاق ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ كەزىندە اتقارۋشى ورگاندارداعى سالا قىزمەتكەرلەرى مەن ماماندار بىرلەسكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتسالىسۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «وتكەن جولعى ورفوگرافيالىق توپ وتىرىسىندا جاڭا الىپبيگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. ەل ازاماتتارى اراسىنان جەكەلەگەن ءالىپبي نۇسقالارى ۇسى­نىلىپ، عالىمدار اراسىندا تال­قىلاۋعا بايلانىستى جۇ­مى­س­تار جۇرگىزىلۋدە. بۇل – «قو­عامدى تىڭداي بىلەتىن مەم­لە­كەتكە اينالۋىمىزدىڭ» ال­عى­­شارتىنىڭ نىشانى دەپ بىلەمىن»، دەدى ول. ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىمجان مەلدەشوۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىن، تاڭبالاۋدى قايتا قاراۋدى تاپسىرعانىن، سوعان سايكەس ءتىل ساياساتى كومي­تەتى ۇسىنىلعان جوبالارعا ءجىتى كوڭىل ءبولىپ، ارنايى ماماندار تال­قىلاۋى مەن ساراپتاماسىن ۇيىم­داستىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

– ءبىز بۇگىن جاڭا ءالىپبي ەملەسى مەن ونى وقىتۋ ادىستە­مەسىندە كەزدەسەتىن قيىندىق­تاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باس قو­­سىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار اۆتورلىق ءالىپبي نۇسقا­لارى تالقىلانىپ، اشىق جۇرگى­زىلەدى. تالقىلاۋ­دا اۆتور ءوز جو­با­سىن فيلولوگ عالىمدار مەن ءىت ماماندار الدىندا قور­عايدى. ءاربىر جوبانىڭ ارتىق­شى­لىقتارىن ەسكەرىپ، جالپى حالىققا ىڭعايلى ءالىپبي ۇسىنا­تىن بولامىز، – دەيدى ءتىل سايا­ساتى كوميتەتىنىڭ توراعا­سى عالىمجان مەلدەشوۆ. اتال­عان كون­فەرەنتسيادا احمەت باي­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلى­مي قىز­مەتكەرى، پروفەسسور نۇر­گەل­دى ءۋالي جاڭا ءالىپبيدىڭ ور­فو­­گرا­فيالىق ەرەجەلەرىنىڭ عى­لىمي نەگىزدەرى جونىندە ءسوز سويلەدى. عالىم تاڭبانىڭ دى­بىس­تىق مانىنە باسىمدىق بەرۋ قاجەت ەكەندىگىنە توقتالدى.

– ءارىپ اشۋ گرامماتيكالىق، ياعني جازۋ ماسەلەسى. ال بۋىن اشۋ فونەتيكالىق دەڭگەي بولسا، تاڭ­بالاۋ ورفوگرافيا ماسە­لەسى. ءبىز ءالىپبي جازۋدا وسى ۇشتىكتى نە­گىزگە الۋىمىز كەرەك. سوندا ناق­تى ءارى بازالىق نورماعا ساي ءالىپبي جاساپ شىعامىز، – دەدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرگەلدى ءۋالي. سون­­داي-اق گەمينانت داۋىسسىز دىبىستاردىڭ دا جازىلۋ ەرەك­­شەلىگىنە توقتالىپ، قوسار­لاپ­ جازۋدىڭ وزگە تۋىسقان حا­لىق قول­دانىسىندا بار دۇنيە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇلايشا جازۋ قازىرگى قازاق جازۋىندا عانا ەمەس، وزبەك، نوعاي، تاتار، قىرعىز جازبا تىلىندە كەزدە­سەدى. ماسەلەن، ماحاببات، ىززەت، ءلاز­زات سوزدەرى تۇرىك، وزبەك، قارا­قال­پاق، قىرعىز تىلىندە دە قوسار­مەن جازىلادى»، دەيدى عالىم.

اباي اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق پەدا­گوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتى­نىڭ پروفەسسورى تاڭات اياپوۆا شەت تىلىنەن ەنگەن سوز­دەردى جاڭا الىپبيدە جازۋ نورمالارى تۋرالى ايتىپ، اعىلشىن ءتىلى جازۋىن­داعى قاتەلىكتەردى قايتالاماۋعا ش­ا­قىردى.

– ءالىپبي جاساعاننان كەيىنگى ءبىزدىڭ باستى ماسەلەمىز ونى ءتۇرلى اۋديتورياعا «قالاي ۇي­رەتۋى­مىز كەرەك؟» بولاتىنى انىق. ءبىز ءالىپبيدى وقىتۋ بارىسىندا اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان ءسوزدى ونىڭ ايتىلۋى، دىبىس­تالۋى مەن گرامماتيكاسىن بۇزباستان جەتكىزۋگە مىن­دەتتىمىز. ءالىپبي جاسايمىز دەپ ءتىل تابيعاتىنا تيىسە ال­ماي­مىز. سوندىقتان ءاربىر ارىپكە دۇرىس، سايكەس تاڭبا بەرۋگە ءتيىس­پىز. ونى تەحنيكا مۇمكىن­شى­لى­گى­مەن شەكتەۋگە بولمايدى، – دەدى.

سونىمەن قاتار ى.التىن­سارين اتىن­داعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى جانبوتا ەسەپباي ورتا ءبىلىم جۇيەسىنە لاتىن ءالىپ­بيىنىڭ ەنۋى جونىندە جانە ت.ب. عالىمدار جاڭا ءالىپبيدىڭ، ونىڭ ەملە ەرەجەلەرىنىڭ ءار الۋان ماسە­لەلەرى جونىندە باياندامالار جاسادى.

– تۇڭعىش پرەزيدەنت جار­لى­عىمەن ەنگىزىلگەن قازىرگى ءالىپبي مۇنان بۇرىن ۇسىنىلعان ديگراف، اپوستروف الىپبيلەرگە قاراعاندا الدەقايدا ىڭعايلى. سەبەبى بۇل الىپبيدە قازاق جازۋى­نىڭ نەگىزگى ءپرينتسيپى ساقتالعان جانە اكۋت تۇستاس ءبىر گرافيكالىق بەلگى رەتىن­دە قابىلدانادى. ال اپوستوروف ولاي قابىلدانبايتىن. دەگەن­مەن دە، بىزدە ch، sh تاڭبالارىنا قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. سەبەبى ديگراف ارقىلى بەرىلگەن سوزدەردى ءالىپبيدى ەندى وقىپ، ۇيرەنىپ جۇرگەن بالاعا مەڭگەرتۋ وتە قيىن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءالىپبي ۇلگىسىن قايتا قاراۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋى راسىن ايتقاندا، عالىمدار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بولىپ وتىر. ءبىز بارشامىز بىرىگىپ، ورتاق شەشىممەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتامىز دەپ ويلايمىن، – دەيدى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلت­تىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتا­لىعىنىڭ عالىم حاتشىسى انار فازىلجانوۆا.

سەكتسيالىق ماجىلىسپەن جال­عاس­قان كونفەرەنتسيا وتى­رىسىندا ءالىپبيدىڭ ادىستە­مە­لىك ماسەلەلەرى، لاتىن ءالىپ­بيىن ەنگىزۋدىڭ حالىق­ارا­لىق تاجىريبەسى تۋرالى عىلى­مي پىكىرالىسۋعا ۇلاستى. كون­فەرەن­تسيا اياسىندا لاتىن ءالىپ­بيىنىڭ مينيسترلىككە ۇسىنىل­­عان نۇسقالارى قارالىپ، ۇسى­نىل­عان جوبالارعا ورفو­گرا­­فيا­لىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى، عالىم­­دار جانتاس جا­قىپوۆ، قار­­لىعاش سارەكە­نوۆا، زەينەپ بازار­­باەۆا، جانار جۇماباەۆا­لار عىلىمي ساراپتاما جاسادى. سونى­مەن بىرگە بۇل ءالىپبي جوبالارىنا اقپاراتتىق سۇيەمەل­دەۋ جانە تەحنيكالىق جەتىلدىرۋ جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى ءىت ماماندارى رىمبەك ىزعالي، ارشات وراز، نارتاي اشىمدەر كاسىبي تۇر­عى­دا پىكىر ءبىلدىردى. اتال­عان عىلىمي رەسپۋبليكالىق جيىن­­­­نىڭ قورىتىندىلارى نە­­گىزىن­دە ورفو­گرافيالىق جانە ادىس­تە­مەلىك جۇمىس توپ­­تارى­­نىڭ كون­فەرەنتسيا­دا اي­تىل­عان مىندەتتەرى ناقتى­لا­نىپ، ۇسى­نىستارى سارا­لان­باق. ال الىپ­بيدەگى كەيبىر باس ارىپ­تەر­­دىڭ اجىراتىلماۋى سىندى وزگە دە ەسكەرتپەلەر بو­يىن­­شا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىن­داعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراك­تيكالىق ورتالىعى الداعى ۋاقىت­تا ورفوگرافيالىق جۇمىس تو­بى­نىڭ اتىنان قولدانىستاعى الىپ­بيگە ەنگىزىلەتىن ءىشىنارا وز­گەرىستەر تۋرالى قوسىمشا حابارلايتىن بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • كەشە

شاعامان باتىر

تاريح • كەشە

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • كەشە

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • كەشە

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • كەشە

باعا QR كودتار ارقىلى بەرىلەدى

ايماقتار • 08 جەلتوقسان، 2019

«جەلتوقسانشى» جەتكىنشەك ەسكە الىندى

رۋحانيات • 08 جەلتوقسان، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار