قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «كوكجايلاۋ» شاتقالىندا تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن سالۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى شەشىمى بۇۇ تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. بۇل تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بەرىك ءۋالي الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جازعان بولاتىن.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ولگا الگاەروۆا قازاقستان پرەزيدەنتىنە جولداعان حاتىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىق قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمىن قولداعانىن جەتكىزدى. حاتتا ء«سىزدىڭ «بارلىق شەشىمدەردى قابىلداۋ كەزىندە حالىقتىڭ وي-پىكىرىن ەسكەرىپ, قوعامدىق تىڭداۋلار جۇرگىزۋ كەرەك جانە قابىلداناتىن ءىس-شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن ازاماتتارعا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ قاجەت» دەگەن ءسوزىڭىز ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. بۇل تۇجىرىم قازاقستاننىڭ اشىق جانە ءوز ازاماتتارىنىڭ بەلسەندى رولىنە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ ۇستانىمىن ىلگەرىلەتۋگە بەيىلدىلىگىن تانىتادى» دەپ كورسەتىلگەن.
ءيا, بۇعان دەيىن قانشاما قوعام بەلسەندىلەرى مەن تابيعات جاناشىرلارى ءدال قازىرگى جاعدايدا «كوكجايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىنىڭ الماتى ءۇشىن اسا قاجەتتىلىگى جوعىن ايتىپ دابىل قاققان-دى. ەكولوگتار جوبادا كورسەتىلگەن جاساندى سۋ باسسەيندەرى ارقىلى قار جاۋدىرۋ ەش قيسىنعا كەلمەيدى دەسە, ەكونوميستەر مۇنىڭ قالا بيۋدجەتى ءۇشىن قىپ-قىزىل شىعىن ەكەنىن ايتىپ شىر-پىر بولدى. قالاي ايتقاندا دا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن باق-تاعى بايانداۋلار جوبانى قولداعانداردان گورى كوڭىلى تولماعانداردىڭ باسىم بولعانىن بايقاتتى. كوڭىلگە كۇمان ۇيالاتقان تاقىرىپتىڭ ءتۇيىنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەرىكتىلەر توبى «بۇل ادىلەتتى شەشىم بولدى» دەسىپ جاتتى.
سونىمەن «كوكجايلاۋ» تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن سالۋ ىسىندە مامانداردى نە مازالادى؟ قوعام بەلسەندىسى اسحات اسىلبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, جوبا قازىرگى ۋاقىتتا قالا ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز.
– الماتى ماڭىندا قازىر التى بىردەي تاۋ شاڭعىسى كۋرورتى بار دەيتىن بولساق, سونىڭ بىرنەشەۋى بۇگىندە قىل ۇستىندە تۇر. ياعني بانكروت بولۋعا جاقىن. وعان سەبەپ, مۇندا كەلۋشىلەردىڭ سانى بەلگىلەنگەن مەجەنىڭ نەبارى 25-30 پايىزىنان اسپايدى. ونىڭ وزىندە سەنبى جانە جەكسەنبى كۇندەرى. مۇنىڭ ماۋسىمدىق كاسىپ ەكەنىن ەسكەرسەك جاعداي ءتىپتى مۇشكىل. وعان ناقتى ەكى سەبەپ بار. العاشقىسى, ەلىمىزدە دەمالىستىڭ بۇل تۇرىنە اۋەستەنەتىندەردىڭ سانى از بولسا, نەگىزگىسى ونداعى قىزمەت كورسەتۋ قۇنى قاراپايىم حالىق ءۇشىن قولجەتىمسىز. بۇل ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا جۇرگەن ماسەلە.
مۇنداي جاعدايدا قالا ماڭىنان جەتىنشى تاۋ شاڭعىسى كەشەنىن سالۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ ەگەر تاۋ ءتۋريزمى سالاسىنىڭ تىنىسىن اشۋ ءۇشىن دەسەك, قالعان دەمالىس ورىندارى دا تۋريست قابىلداۋعا قاۋقارلى. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتىپ, تۋريستىك الەۋەتىمىزدى ارتتىراتىن بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ العانىمىز ابزال. «كوكجايلاۋ» جوباسىنىڭ قۇنى باستاپقىدا 750 ملن دوللار دەپ كورسەتىلسە, كەيىننەن ءتۇرلى پىكىرلەر ەسكەرىلىپ, 250 ملن دوللارعا شەگەرىلدى. ءبارىبىر بۇل وڭاي اقشا ەمەس. ەگەر جەكە ينۆەستورلار ەسەبىنەن سالىنسا, قۇبا-قۇپ. وعان قۋانباساق, نالىمايمىز. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بۇل ۇلكەن شىعىن. سالىنعان كۇننىڭ وزىندە كەشەننىڭ ءوزىن اقتاۋ-اقتاماۋى ەكىتالاي. بۇدان بولەك ورىن تاڭداۋ ماسەلەسىندە «ارحيت كونۆەنتسياسىنىڭ» كەيبىر تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن تۇستار بار. «كوكجايلاۋ» كۋرورتى سالىنادى دەگەن اۋماقتا قار قالىڭ جاۋمايدى.
سوندىقتان جوبادا جاساندى سۋ باسسەيندەرى ارقىلى بۋ شىعارىپ جاساندى جولمەن قار جاۋدىرۋ كوزدەلدى. ەگەر قاجەت بولسا, الماتى ماڭىندا تابيعاتى تاۋ شاڭعى كۋرورتىن سالۋعا سۇرانىپ-اق تۇرعان باسقا دا نەبىر كەرەمەت اۋماقتار بار. پرەزيدەنتتىڭ كوكجايلاۋ جوباسىنا تىيىم سالعانىن ەكولوگتار مەن بەلسەندىلەر, جالپى قالا حالقى جاپپاي قولداپ وتىر. مۇنى جوعارىدا اتالعان كەمشىلىكتەر ەسكەرىلىپ, قوعام پىكىرىمەن ساناسا جاسالعان وڭ شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن, – دەيدى اسحات اسىلبەكوۆ.
پرەزيدەنت كوكجايلاۋ جوباسىنا نۇكتە قويماي تۇرىپ وتكەن سوڭعى قوعامدىق تىڭداۋدا جوبانىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن باعالاۋ تۋرالى قۇجاتقا سايكەس تابيعاتقا كەلتىرىلگەن زياننىڭ ورنى 10-20 جىلدان كەيىن عانا قالپىنا كەلەدى دەپ كورسەتىلگەن. باعالاۋ ساراپتاماسىن ازىرلەگەن «قازەكولوگيا» كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى شاتقال تابيعاتىنا, اسىرەسە قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە كوپ زيان كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتقان.
گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نيكولاي پوپوۆ: «جايىلعان مال تۇياعى تاپتاپ تاستاعان كوكجايلاۋ شاتقالى ورتتەن, تۋريستەردەن ونسىز دا كوپ زيان شەككەن. ال شاڭعى جولىن سالۋ ءۇشىن كەسىلەتىن 5 مىڭ اعاشتىڭ 90 پايىزى – جاساندى كوشەتتەر, ونىڭ ورنىنا 50 مىڭ اعاش ەگىلەدى» دەگەن بولاتىن.
كۋرورت جوباسىن سىنعا العان بوريس ستەپانوۆ بولسا: «وتكەن جىلدار مەن عاسىرلاردىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن سالۋ جوبالانعان ايماقتاعى وزەن القابىندا ماماندار كورسەتكەننەن كوپ تاسقىن بولعان. كىشى جانە ۇلكەن الماتى وزەندەرى باستاۋ الاتىن تۇستاعى جەراستى جانە جەرۇستى كولدەرىنەن كەلەتىن قاۋىپ ەسكەرىلمەگەن. تاۋدان قۇلاعان سۋ تاسقىنى كۋرورتقا باراتىن كولىكتەردى باسىپ قالۋى مۇمكىن», دەپ جوبانىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرىن باعالاعان قۇجاتتا سەل-تاسقىن, كوشكىن ءتۇسۋ قاۋىپتەرى دۇرىس ەسەپتەلمەگەنىن العا تارتقان ەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كوكجايلاۋ شاتقالىندا تاۋ شاڭعىسى كۋرورتىن سالۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى شەشىمى بۇۇ تاراپىنان دا قولداۋ تاپتى. بۇۇ-ى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ولگا الگاەروۆا قازاقستان پرەزيدەنتىنە جولداعان حاتىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىق قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل شەشىمىن قولداعانىن جەتكىزدى. حاتتا ء«سىزدىڭ «بارلىق شەشىمدەردى قابىلداۋ كەزىندە حالىقتىڭ وي-پىكىرىن ەسكەرىپ, قوعامدىق تىڭداۋلار جۇرگىزۋ كەرەك جانە قابىلداناتىن ءىس-شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن ازاماتتارعا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ قاجەت» دەگەن ءسوزىڭىز ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. بۇل تۇجىرىم قازاقستاننىڭ اشىق جانە ءوز ازاماتتارىنىڭ بەلسەندى رولىنە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ ۇستانىمىن ىلگەرىلەتۋگە بەيىلدىلىگىن تانىتادى» دەپ كورسەتىلگەن.
ەسكە سالساق, «مەدەۋ» مۇز ايدىنىنان ءتورت شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان شاتقالعا كۋرورت سالۋ جوباسى 2002 جىلى كوتەرىلگەن. بۇعان دەيىن الماتى بيلىگى ونىڭ تاۋ ەكوجۇيەسىنە زيان كەلتىرمەيتىنىن, جوبا ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام ەكەنىن العا تارتىپ كەلدى. الايدا كوكجايلاۋعا كۋرورت سالۋعا قارسى قوعامدىق ەكولوگتاردىڭ شاعىمى بويىنشا سوتتا بەس بىردەي ءىس قارالىپ, پروكۋراتۋراعا جيىرمادان استام ارىز-شاعىم تۇسكەن.
ەسكە سالا كەتەيىك, ەل پرەزيدەنتى قازان ايىنىڭ سوڭىندا وتكەن الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنالعان وتىرىستا بۇرىن زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەردى ىلە الاتاۋى ۇلتتىق پاركىنە قايتارۋ قاجەتتىگىن باسا ايتىپ, اعاشتار مەن الما باقتارىن زاڭسىز وتاعاندارعا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى مىندەتتەگەن ەدى.
الماتى
