تاعى ءبىر كەرەعار ءجايت ءار جىل سايىن كوكتەم مەن كۇز ايلارىندا بالەنباي مىڭ ءتۇپ تال-كوشەتتەرى وتىرعىزىلسا دا, ونىڭ كوپ كەشىكپەي كوكتەي سولىپ قۋراپ قالاتىندىعى. سوندا وسىنشاما ءتۇپ اعاش ەگىلدى دەپ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟ تال توپىراققا شانشىلعان سوڭ, وعان ءتيىستى كۇتىم جاسالىپ, ۋاقىتىندا سۋارىلىپ تۇرماسا –بۇدان نە ءۇمىت, نە قايىر؟ ەكىنشىدەن اقتوبە قالاسىندا بۇرىننان بار كارى اعاشتاردىڭ ءىرىپ-ءشىرىپ ءار ءتۇرلى وسىمدىك دەرتىنە شالدىققانى بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. وڭىردە ونى رەتكە كەلتىرەتىن كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى مەن دەندرولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ جوقتىعى دا الاڭداتپاي قويمايدى.
بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى ءىرى شاھاردىڭ جاسىل بەلدەۋىن ورنىقتىرۋ ءىسى قانداي جولدارمەن اسپاق؟ بۇل سالماقتى ساۋالعا وراي ەڭ الدىمەن ايتارىمىز قازىرگى كەزدە مۇندا جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەي جانە گەندرولوگيالىق قۇجاتتاندىرۋ جونىندە ارنايى ستراتەگيالىق جوبا بەلگىلەنگەن. جوبانىڭ اتى – جوبا. بۇل تۇپكىلىكتى شەشەىم ەمەس. سوندىقتان دا قازىرگى كەزدە اقتوبەدە تابيعات جاناشىرلارى مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ تيگىزەتىن پايداسى مەن تيىمدىلىگى نەمەسە قاجەتسىزدىگى, باسى ارتىق شىعىن ەكەندىگى جونىندە ءار ءتۇرلى وي-پىكىر ورىستەتۋدە. بۇعان نە دەۋگە بولادى, مۇنداي ەكىجاقتى تۇجىرىمداردىڭ ارا جىگىن اجىراتىن كورگەندە نەگە كوزىمىزدى جەتكىزە الامىز. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن ايتارىمىز اتالعان اۋقىمدى جوبا رەسەيلىك, ياعني ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرىلعان مامانداردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جاساقتالعانى.
ايتالىق ماسكەۋ پەداگوگيكالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ەكاتەرينا چەرنياەۆا اقتوبە قالاسىندا وتكىزىلە باستاعان قوعامدىق تىڭداۋلار كەزىندە اعاشتاردى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ جۇيەسى رەسەي استاناسىندا جاقسى ناتيجە بەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتىنشا مۇندا ءبارى دە ەسكەرىلگەن. مىسالى ءار اعاشقا ءبىر رەتتىك سۋارۋ كەزىندە ءارى تۇتاستاي جاز ۋاقىتىندا قانشا سۋ كەرەكتىگى مەن تىڭايتقىشتى ەنگىزۋدىڭ ءوز مولشەرى كورسەتىلگەن. اتالعان جۇيە كۇنى بۇگىنگى دەيىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ باستى ءمانىسى قالاداعى ءار اعاش پەن بۇتا ارنايى كارتاعا ەنگىزىلىپ, ءتيىستى نومىرگە يە بولاتىنىندا. مۇندا ونىڭ تەگى مەن ءتۇرى, جاسى جانە ديامەترى مەن بيىكتىگى بارلىق دەرەكتەر تىركەلەدى دەيدى ول. ماسكەۋلىك مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە قالانىڭ ءار تۇكپىرىندە ورنالاسقان قارا اعاشتاردا كەزدەسەتىن اۋرۋلاردى انىقتاۋعا دا اتالعان جۇيە كومەگىن تيگىزە الادى ەكەن. قىسقاسى, اعاشتاردى كۇتۋ مەن باپتاۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ساپالى ءارى كوزقاراس نەگىزىندە جوسپارلاۋعا تولىق نەگىز بار. اتالعان جۇيە جاعدايىندا ونى شابۋعا نەمەسە كەسۋ مەن قىرقۋعا مۇلدەم بولمايدى. بۇل ءىس قاجەتتىلىككە قاراي تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى وكىلدەرىنىڭ رۇقساتى بويىنشا اتقارىلماق.
ءسويتىپ اقتوبەدە الداعى ۋاقىتتا اعاشتاردى ەسەپكە الۋدىڭ ەلەكتروندىق بازاسى قۇرىلىپ, قالا اۋماعىنداعى جاسىل جەلەك قاتاڭ باقىلاۋعا الىنباق. بۇل ءىس ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. تۇگەندەۋ مەن ەسەپكە الۋ دەگەننەن شىعادى. سوڭعى كەزدە اقتوبە قالاسىندا اعاشتار مەن تال-تەرەكتەردىڭ جاي-كۇيى جانە سان مەن ساپاسى جونىندەگى دەرەكتەردى جيناقتاۋ ءىسى مۇلدەم نازاردان تىس قالىپتى. مۇنداي ءجايت جاسىل جەلەكتى سۋارۋ مەن باپتاۋعا بولىنەتىن قاراجاتتى ءتيىمدى تۇردە جۇمساۋعا كەدەرگى كەلتىرمەك.
قوعامدىق تىڭداۋ كەزىندە اقتوبە قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانگەلدى اۋباكىروۆ تال-تەرەكتەردى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋدىڭ بىرنەشە پايدالى جاقتارى بار. بىرىنشىدەن بۇل سوڭعى ۋاقىتتا ۇمىت قالعان ستاتيستيكالىق ەسەپ ءۇشىن قاجەت بولسا, ەكىنشىدەن ونىڭ قالانىڭ جاسىل بەلدەۋىن جەتىلدىرۋ مەن قالىپتاستىرۋعا دا تيگىزەتىن جاردەمى مول. ۇشىنشىدەن مۇنداي كەزدە قالادا تۇرعىزىلاتىن جاڭا نىساندار مەن تۇرعىن-ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن ءدال ءارى ايقىن تۇردە جوبالاۋعا دا جول اشىلادى دەگەن وي-پىكىرىن ءبىلدىردى. ە.چەرنياەۆانىڭ سوزىنە سايساق ۇسىنىلعان جوبا عىلىمي –گەندرالوگيالىق نەگىزدەرگە ارقا سۇيەيدى. وسى ارقىلى سۋ جانە ەنەرگيا مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋگە دە مۇمكىندىكتەر تۋعىزىلماق.
وسى ايتىلعان وي-تۇجىرىمدارعا سۇيەنسەك, اقتوبەدە جاسىل جەلەكتى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتاندىرۋ كونسەپتسياسى ەش ءمىنى مەن كەمشىلىگى جوق جوباداي كورىنەدى. راسىندا دا سولاي ما؟ قوعامدىق تىڭداۋلار بارىسىندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى وزگە مازمۇندا ۇسىنىس-تىلەك بىلدىرگەن اقتوبەلىكتەر دە بار. سولاردىڭ ءبىرى ورمان شارۋاشىلىعى ءىسىنىڭ كانىگى شەبەرى, اقتوبە ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى كارەن ايجارىق جاڭا جوباعا بىرجاقتى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراي المايتىنىن ايتىپ بەردى. ويتكەنى ءبىز ءبىر كەزدە بۇعان ۇقساس تاجىريبەنى قولعا الىپ ءبىراز ءىس-ارەكەت جاساپ كورگەنىمىزبەن بۇدان ناقتى ناتيجە شىقپادى. مەنىڭ ويىمشا اعاشتاردى قۇر نومىرلەپ قويعاننان گورى, ونى ناقتى ءبىر وقۋ ورىندارى مەن كاسىپورىن مەكەمەلەرگە بەكىتىپ بەرگەننىڭ پايداسى كوبىرەك بولا ما دەپ ويلايمىن. مۇنداي جاعديدا اتالعان ىسكە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتاردى ۇنەمدى جۇمساۋعا جول اشىلادى. وسى ورايدا قاراجات تەك تىڭايتقىش ازىرلەۋ مەن كوشەتتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى دەدى ول بۇدان ءارى. سونداي-اق وڭىردەگى جاسىل جەلەك ءوسىرۋ مەن گەندرالوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ىسىنە سەلسوق, ەنجار قاراي المايتىن جەرگىلىكتى ماماندار مەن عالىمدار رەسەيلىكتەر ۇسىنعان جوبادا ونى كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى باستى ءبىر فاكتوردىڭ ەسكەرىلمەي قالعانىن مالىمدەپ وتىر. بۇل جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ ءىسى اياقتالعان سوڭ ونى كۇتۋ مەن باپتاۋ ءىسىن ناقتى تۇردە كىمدەر اتقاراتىندىعى, ەڭ باستىسى بۇعان جۇمسالاتىن سۋ مولشەرى قانداي كوزدەردەن كەلەتىندىگى جونىندەگى ماسەلەدەن تۋىندايدى.
بۇگىنگى كۇندەرى وزدەرى جەتكىلىكتى سۋ كوزدەرىنە ءزارۋ اقتوبە جانە سازدى سۋ قويمالارى بۇل قاجەتتىلىكتى وتەي الا ما؟ وڭىردەگى تابيعات جاناشىرلارى وسىعان الاڭدايدى. ماسكەۋلىكتەر ۇسىنعان جوبا بۇل ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن قولعا ۇستاتا قويۋى ەكىتالاي دەسەك شە؟ ەشقانداي تالاس جوق اقتوبە قالاسىنداعى جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋ وتە قاجەتتى جوبا. ايتسە دە تال-تەرەكتەردى سۋارۋ مەن كۇتۋ جونىندەگى وڭتايلى ستراتەگيالىق جانە پراكتيكالىق شەشىمدەر وسى باستان قولعا الىنباسا پايداسى مول دەپ ەسەپتەلگەن باستاما جارتىكەش كۇيىندە قالىپ قويۋى ابدەن مۇمكىن. تاعى ءبىر قىنجىلارلىق ءجايت وبلىستا قازىرگى سۋ قويمالارىندا جيناقتالعان ازىن-اۋلاق سۋ مولشەرىنىڭ ءوزى زياندى حيميالىق ەلەمەنت –بورمەن لاستانعانى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى جوعارىدا اتالعان سۋ قويمالارىندا بور كونسەنتراتسياسى قالا ماڭىنداعى ەلەك وزەنى ارقىلى تۇسەتىندىگى. بۇل تەرىس ۇدەرىس كوپ جاعدايلاردا كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەرىكسىز ورىن الاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. شامامەن بۇل ۋاقىت ەكى-ءۇش اپتانىڭ ارالىعىن قامتيدى. ورىن الاتىن جايتەردىڭ كۇردەلى سيپات الاتىندىعى سونشالىق توتەنشە كەزدە ونى رەتتەۋ جۇيەسىن ويلاستىرۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي قالادى ەكەن. ءسويتىپ بورمەن لاستانعان سۋمەن قورەكتەنگەن اعاشتار بوي جازىپ وسە الماي قالاتىنى, ءارى ءار ءتۇرلى وسىمدىك ەرتىنە شالدىعاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە توپىراق تانۋشى ماماندار اقتوبە ايماعى جەرى قۇنارىنىڭ تومەندىگى اعاشتاردىڭ كوككە بوي سوزىپ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى.
سوندا اعاشتاردى سۋارۋدىڭ وزگە ءبىر بالاما جولدارىن ويلاستىرۋ مەن تابۋ قاجەتتىلىگى الدان شىعادى. وعان وڭىردەگى اۋىز سۋدىڭ باستى كوزى كوكجيدە جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا بولار ما ەدى. ايتسە دە دۇنيەدە نە نارسەنىڭ دە شەكسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل جولدان باس تارتۋعا تۋرا كەلمەك. بۇگىنگى كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ بۇدان دا گورى ماڭىزدىراق مانىسىنە ۇڭىلسەك اقتوبە ايماعىنداعى بگىنگى سۋ قويمالارىنىڭ مۇمكىندىگى تۇتاستاي ءوڭىردىڭ تەحنيكالىق سۋعا جانە اعاشتار مەن باۋ-باقشانى سۋارۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن وتەا الماي جۇرگەنىن ايۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا بۇعان دەيىن وبلىس اۋماعىندا 10 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەلەر ءجيى ايتىلاتىن. كەيىننەن بۇل اڭگىمەلەردىڭ ەستىلمەي كەتكەنىنە دە كۋامىز. ونىڭ ءبىر سەبەبى قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگنە قاراستى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى اتالعان سۋ قويمالارىنىڭ نورماتيۆتىك-سمەتالىق قۇجاتتىردى ازىرلەۋدى كەشىكتىرگەنىنەن بولعانىن جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر كەزىندە انىقتاعان ەدىك. بۇل از دەگەندەي ەندى وڭىردە 10 ەمەس, 30 سۋ قويماسى سالىنادى دەگەن اڭگىمەلەر شىعۋدا. ارينە ەلگە كەرەكتى ءىستىڭ سالىنعانى, تۇرعىزىلعانى جاقسى عو. تەك مۇنىڭ ءوزى تۋماعان ءتى سيىردىڭ سارى ۋىزىنا ۇقساپ كەتپەسە بولعانى دا.
بۇگىنگى كوتەرىلگەن ماسەلەگە نۇكتە قويار تۇستااقتوبەدە اعاشتاردى كۇتىپ-باپتاۋ مەن وسىرۋگە بايلانىستى ورىن الىپ جۇرگەن كەلەڭسىز كورىنىستەردى ايتا كەتكەنىمىز ورىندى بولماق. بۇل اعاشتاردى باس-كوزگە قاراماي اياۋسىز قىرقىپ كەسكەننەن كەيىن تومار بولىپ قالاتىنى. بوتانيكا ماماندارى كارى تەرەكتەردىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋى جانە وندا جاس وسكىندەردىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن قاجەتتى كەزگە مۇنداي وڭدەۋ ءتاسىلىن قولدانا الادى. ايتسە دە اقتوبە قالاسىندا بۇل ءىستى جەتىك مەڭگەرگەن كاسىبي ماماندار ەمەس, كوپ جاعدايدا باعباندىققا قاتىسى جوق, وعان ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن كولدەنەڭ كوك اتتىلار اتقارىپ جۇرگەنى دە انىق بايقالادى.
بۇلاي بولاتىن سەبەبى بەلگىلى ءبىر كومپانيا تەندەرلىك كونكۋرستا ۇتىپ شىعادى دا, اعاشتاردى رەتتەۋىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, جىرتقىشتىق ارەكەتەرگە بوي ۇرادى. ويتكەنى اتالعان كاسىپورىندا تال-تەرەكتى كۇتۋدىڭ جاي-كۇيىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جوق, -دەيدى قالا اكىمدىگىنە قاراستى تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جانە سانيتارلىق تازالىق سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حاسەن يۋسۋپوۆ.
بۇل كورىنىس وبلىس ورتالىعىندا قاجەتتى ماماندار مەن دەندرولوگتاردىڭ مۇلدەم جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا قالادا اتالعان ماماندىققا بەيىمدەۋ مەن قايتا وقىتىپ ازىرلەۋ جۇمىستارى شۇعىل قولعا الىنۋ قاجەتتىگى كەزەك كۇتتىرمەسە كەرەك. سونداي-اق بۇل ءىس بارشا جۇرتشىلىق پەن قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇايى قاداعالاۋى مەن باقىلاۋىندا بولعانى ءجون. وسى ورايدا بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى جەلىسىنە اينالعان اعاشتاردى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ ءىسىنىڭ قاجەتتىگى ايقىن كورىنەدى.
ءتۇيىپ ايتقاندا اقتوبەنى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ جونىندەگى جوبانىڭ وتە ومىرشەڭ ەكەنى حاق. وسى ورايدا اۋقىمى كەڭ جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىس جان-جاقتى, كەشەندى سيپات العان جاعدايدا عانا ناتيجەلى بولاتىنى نازاردان تىس قالماسا ەكەن دەمەكپىز.
اقتوبە
