وتكەن جىلى اتالمىش نىساندى ەلىمىزدەگى قاسيەتتى مەكەندەر تىزىمىنە قوسۋ ءۇشىن اقمولا وبلىسى مادەنيەت باسقارماسى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپتى. وسىنداعى عىلىمي تۇجىرىمدامادا: «توعىز اۋليە» زيراتىنا وتىزعا جۋىق ادام جەرلەنگەن. بارلىعى دەرلىك ءدىني اعارتۋشىلار مەن ايماققا بەدەلدى ءدىن كۇتكەن قاجىلار. بۇل جەرگە – اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى جايىقبايدىڭ ىبىرايى جانە جانباتىر حازىرەت, قۇتان حازىرەت, اللاجار حازىرەت, جانتاس حازىرەت, ءالتا حازىرەت, مۇسا حازىرەت, شەرنياز قاري, نۇرتازا حازىرەت, سادۋاقاس حازىرەت, كوپەي حازىرەت, باقبەرگەن حازىرەت, جاقىپ مولدا جانە باسقالار جەرلەنگەن» دەلىنىپتى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جوعارىداعى حازىرەتتەر زامانىندا ءومىر سۇرگەن ءدىني اعارتۋشى-عالىمداردان قالعان جازبا مۇرالاردىڭ تۇساۋى كەسىلدى. «اۋليەلەر ورداسى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن بۇل كىتاپقا: ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى, ابباس ومار ۇلى, باتىرقوجا باسار ۇلى, سادىق تەڭىز ۇلى, سۇلتان ەدىلباي ۇلى, مۇقاش تۇكتىباي ۇلى, قۇتان الىبەك ۇلى, اللاجار بەكەن ۇلى, جانباتىر جاقىپ ۇلى, مۇسا شونا ۇلى, بەكبەرگەن تىلەۋىمبەت ۇلى, بايمۇحاممەت ق ۇلىبەك ۇلى, ايدوكە جانقۇل ۇلى, باتتال ءجۇسىپ ۇلى, شەريازدان نيازمۇحامەد ۇلى, نۇرتازا قۇدايبەرگەن ۇلى, باھاۋددين ايدابول ۇلى, المۇحامەد تولقىنباي ۇلى, قوسمۇحامەت كەنجەكەي ۇلى قاتارلى ادامداردىڭ قالامىنان تۋعان – حايات, ءحاديس, قوسارلى ءبايىتمىسال جىرلارى ەنگىزىلىپتى.
جينالعان كوپشىلىككە تۇساۋكەسەر شارانىڭ ماڭىزى جايلى حاباردار ەتكەن الاشتانۋشى-اكادەميك, جوعارىدىعى حازىرەتتەر قازىناسىن وقىرمانعا ۇسىنۋشىلاردىڭ ءبىرى ديحان قامزابەك ۇلى, قازىرگى ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن زاماندا رۋحانيات ۇلىلارىن ۇلىقتاپ, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساباقتاستىقتى ساقتاۋ – كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ءاربىر ازاماتتىڭ باستى پارىزى ەكەنىن ايتىپ, مۇنداي ىسكە سەرپىن بەرىپ وتىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەكتەرى دەگەن پايىم جاسادى.
ارينە, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ۇيىتقىسى بولعان دەگدار تۇلعالار ەڭبەگىن ناسيحاتتاۋ, جارىققا شىعارۋ, وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەۋ – ۇرپاقتىڭ اسىل مۇراتى. بۇل – كەلەشەككە ءدىني-رۋحاني باعدار بەرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى قادام. كىتاپقا جازباسى ەنگەن ادامداردىڭ ء(ماشھۇر جۇسىپتەن باسقا) بارلىعى دەرلىك «اۋليەلەر ورداسى» ورنالاسقان وڭىردە ءومىر سۇرگەن قاجى-حازىرەتتەر, ءسوز ۇستاعان كوسەم مولدالار ەكەن.
كىتاپتى جيناقتاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءدىنتانۋشى كەڭشىلىك تيىشحان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىزدە عۇلامانى تانۋ مەن تابۋدىڭ, باعالاۋ مەن باعامداۋدىڭ, ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋدىڭ, ارداقتاۋ مەن اسقاقتاتۋدىڭ وزىندىك ءجون-جوباسى بولعان. بۇل تۋىندى سونى ەسكە سالادى. ءبىز قازىر «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تۋعان جەر مەن كيەلى ورىندارعا ءمان بەرە باستادىق. بۇل تۋىندىعا جازباسى توپتاستىرىلىپ وتىرعان تۇلعالار ءوز زامانىندا رۋح ازاتتىعى مەن رۋحانيات جاۋاپكەرشىلىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ادامدار. ناقتىراق ايتقاندا «اۋليەلەر ورداسى» قورىمىندا بايىز تاپقان جاقىپ مولدانىڭ اينالاسىندا ءومىر سۇرگەن ءدىندارلار ەكەن.
ياعني, «اۋليەلەر ورداسى» ءوز داۋىرىندە قازىرەتتەر قازىناسىنىڭ قاينارى بولعان كورىنەدى. وسى قايناردان ءنار العان ادامدار يسلام قۇندىلىقتارى مەن ءداستۇردى تەرەڭ بىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا جۇرتتى جاقسىلىققا ۇندەيتىن, بەرەكەگە شاقىراتىن جىرلار جازىپ قالدىرعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل جازبالار بىزگە تولىق جەتپەگەن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى تاركىلەنگەن, جويىلعان.
دەگەنمەن ناۋبەت جىلدارىنىڭ وزىندە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, حات تانيتىن زياش الدابەرگەن ۇلى, عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى قاتارلى ادامدار ەلدىڭ قولىندا قالعان ءبىرلى-جارىم قازىنانى كوشىرىپ الىپ, ساقتاعان. وسى ادامداردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇل مۇرا بىزگە جەتىپ وتىر.
عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى بولسا اتاقتى شونتىباي حازىرەتتىڭ جيەنى. ال شونتىباي قاجى جايلى ءبىلىمدار-عۇلاما اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ «قۇتب-زامان شونتىباي حازىرەت» اتتى داستان جازعان. قۇندى جازبالاردى جەتكىزگەن ەكىنشى تۇلعا – زياش الدابەرگەنوۆ كەزىندە ۋفاداعى «عاليا» مەدىرەسەسىندە ءبىلىم العان, ەل اراسىندا «زياش مولدا» اتانعان قادىرلى جان ەكەن. وسى زياش اتامىز 1924 جىلى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ىقپالىمەن بۇگىندە 100 جىلدىق مەرەكەسىن تويلاعالى وتىرعان «ەگەمەننىڭ» ەجەلگى اتاۋى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە قىزمەت اتقارىپتى.
تابىلعان قولجازبالاردى سارالاپ, كەيبىر ارابشا ماتىندەرگە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ءدىنتانۋشى مامان مارات سماعۇلوۆ: «بۇل جيناققا ەنگەن ماتەريالداردىڭ مازمۇنىنا جانە ماتىنىنە قاراساڭىز, ءارتۇرلى قولدان شىققانىن اڭعاراسىز. بىرىنشىدەن, بۇل – دەرەگى از ءداۋىردىڭ مالىمەت جۇگىن ارقالاعان قولجازبا كىتابى, ناقتىراق ايتساق, قازاق «ساميزداتى». ەكىنشىدەن, قولجازبا داپتەردەگى ماتەريالداردىڭ اۆتورى كورسەتىلگەن. بىراق مۇنى وسى مۇرانىڭ جانكۇيەرلەرى حازىرەتتەردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الدى ما, كەيىنىرەك حاتقا ءتۇسىردى مە – ول جاعى دا تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ءبىز بۇگىن وسى قولجازبالاردى بىزگە جەتكىزگەن عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى مەن زياش الدابەرگەن ۇلىنىڭ ەڭبەگىن جان-جاقتى بايىپتاپ, باعا بەرگەنىمىز ءجون» دەيدى.
