رۋحانيات • 14 قاراشا، 2019

حازىرەتتەر قازىناسى

255 رەتكورسەتىلدى

اقمولا وبلىسى استراحان اۋدانىنىڭ جالتىر ستانساسى ماڭىندا «اۋليەلەر ورداسى» اتتى كونە قورىم بار. جەرگىلىكتى جۇرت ونى «توعىز اۋليە زيراتى» دەپ اتايدى. ويتكەنى بۇل جەرگە ارقا وڭىرىنە بەلگىلى حالقىمىزدىڭ ءدىني-رۋحاني اعارتۋشىلارى جەرلەنگەن.

وتكەن جىلى اتالمىش نىساندى ەلى­مىزدەگى قاسيەتتى مەكەندەر تىزىمىنە  قوسۋ ءۇشىن اقمولا وبلىسى مادەنيەت باس­قار­ماسى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ، زەرت­­تەۋ جۇرگىزىپتى. وسىنداعى عىلىمي تۇ­­جى­رىمدامادا: «توعىز اۋليە» زيرا­تىنا وتىز­عا جۋىق ادام جەرلەنگەن. بار­لىعى دەرلىك ءدىني اعارتۋشىلار مەن اي­ماققا بەدەلدى ءدىن كۇتكەن قاجىلار. بۇل جەر­گە – اقمولا وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى جايىق­بايدىڭ ىبىرايى جانە جانباتىر حا­زىرەت، قۇتان حازىرەت، اللاجار حازىرەت، جان­تاس حازىرەت، ءالتا حازىرەت، مۇسا حازىرەت، شەر­نياز قاري، نۇرتازا حازىرەت، سادۋاقاس حازى­رەت، كوپەي حازىرەت، باقبەرگەن حازىرەت، جا­­قىپ مولدا جانە باسقالار جەرلەنگەن» دە­لى­نىپتى.

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جوعارىداعى حا­زى­رەت­تەر زامانىندا ءومىر سۇرگەن ءدىني اعارتۋشى-عالىمداردان قالعان جازبا مۇرالاردىڭ تۇساۋى كەسىلدى. «اۋليەلەر ورداسى» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن بۇل كىتاپقا: ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلى، ابباس ومار ۇلى، باتىرقوجا باسار ۇلى، سادىق تەڭىز ۇلى، سۇلتان ەدىلباي ۇلى، مۇقاش تۇكتىباي ۇلى، قۇتان الىبەك ۇلى، اللاجار بەكەن ۇلى، جانباتىر جاقىپ ۇلى، مۇسا شونا ۇلى، بەكبەرگەن تىلەۋىمبەت ۇلى، بايمۇحاممەت ق ۇلىبەك ۇلى، ايدوكە جانقۇل ۇلى، باتتال ءجۇسىپ ۇلى، شە­رياز­دان نيازمۇحامەد ۇلى، نۇرتازا قۇداي­بەرگەن ۇلى، باھاۋددين ايدابول ۇلى، المۇحامەد تولقىنباي ۇلى، قوسمۇحامەت كەنجەكەي ۇلى قاتارلى ادامداردىڭ قالا­مىنان تۋعان – حايات، ءحاديس، قوسارلى ءبايىت­مىسال جىرلارى ەنگىزىلىپتى.

جينالعان كوپشىلىككە تۇساۋكەسەر شارا­­نىڭ ماڭىزى جايلى حاباردار ەتكەن الاش­تانۋشى-اكادەميك، جوعارىدىعى حازى­رەتتەر قازىناسىن وقىرمانعا ۇسى­نۋشى­لاردىڭ ءبىرى  ديحان قامزابەك ۇلى، قازىرگى ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن زاماندا رۋ­حانيات ۇلىلارىن ۇلىقتاپ، بولاشاق ۇر­پاق ءۇشىن ساباقتاستىقتى ساقتاۋ –  كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ءاربىر ازاماتتىڭ باستى پارىزى ەكەنىن ايتىپ، مۇنداي ىسكە سەر­پىن بەرىپ وتىرعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحا­ني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قى­رى» اتتى باعدارلامالىق ەڭبەكتەرى دەگەن پايىم جاسادى.    

ارينە، حالقىمىزدىڭ رۋحاني ۇيىت­قىسى بولعان دەگدار تۇلعالار ەڭبەگىن ناسي­حاتتاۋ، جارىققا شىعارۋ، وسكەلەڭ ۇرپاققا دارىپتەۋ – ۇرپاقتىڭ اسىل مۇراتى. بۇل – كەلەشەككە ءدىني-رۋحاني باعدار بەرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى قادام.  كىتاپقا جازباسى ەنگەن ادامداردىڭ ء(ماشھۇر جۇسىپتەن باسقا) بارلىعى دەرلىك «اۋليەلەر ورداسى» ورنالاسقان وڭىردە ءومىر سۇرگەن قاجى-حازىرەتتەر، ءسوز ۇستاعان كوسەم مولدالار ەكەن.

كىتاپتى جيناقتاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءدىنتانۋشى كەڭشىلىك تيىشحان ۇلىنىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا، بىزدە عۇلامانى تانۋ مەن تابۋدىڭ، باعالاۋ مەن باعامداۋدىڭ، ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋدىڭ، ارداقتاۋ مەن اسقاقتاتۋدىڭ وزىندىك ءجون-جوباسى بولعان. بۇل تۋىندى سونى ەسكە سالادى. ءبىز قازىر «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا تۋعان جەر مەن كيەلى ورىندارعا ءمان بەرە باستادىق. بۇل تۋىندىعا جازباسى توپتاستىرىلىپ وتىرعان تۇلعالار ءوز زاما­­نىندا رۋح ازاتتىعى مەن رۋحانيات جاۋاپ­كەرشىلىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ادامدار. ناق­تىراق ايتقاندا «اۋليەلەر ورداسى» قورى­مىندا بايىز تاپقان جاقىپ مول­دانىڭ اينالاسىندا ءومىر سۇرگەن ءدىندارلار ەكەن.

ياعني، «اۋليەلەر ورداسى» ءوز داۋىرىندە قازىرەتتەر قازىناسىنىڭ قاينارى بولعان كورىنەدى. وسى قايناردان ءنار العان ادامدار يسلام قۇندىلىقتارى مەن ءداستۇردى تەرەڭ بىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا جۇرتتى جاقسىلىققا ۇندەيتىن، بەرەكەگە شاقىراتىن جىرلار جازىپ قالدىرعان. وكىنىشكە قاراي، بۇل جازبالار بىزگە تولىق جەتپەگەن. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى تاركىلەنگەن، جويىلعان.

دەگەنمەن ناۋبەت جىلدارىنىڭ وزىندە كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، حات تانيتىن زياش الدابەرگەن ۇلى، عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى قاتارلى ادامدار ەلدىڭ قولىندا قالعان ءبىرلى-جارىم قازىنانى كوشىرىپ الىپ، ساق­تاعان. وسى ادامداردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇل مۇرا بىزگە جەتىپ وتىر.

عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى بولسا اتاقتى شونتىباي حازىرەتتىڭ جيەنى. ال شونتىباي قاجى جايلى ءبىلىمدار-عۇلاما اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپ «قۇتب-زامان شونتىباي حازىرەت» اتتى داستان جازعان. قۇندى جازبالاردى جەتكىزگەن ەكىنشى تۇلعا – زياش الدابەرگەنوۆ كەزىندە ۋفاداعى «عاليا» مەدىرەسەسىندە ءبىلىم العان، ەل اراسىندا «زياش مولدا» اتانعان قادىرلى جان ەكەن. وسى زياش اتامىز 1924 جىلى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ىقپالىمەن بۇگىندە 100 جىلدىق مەرەكەسىن تويلاعالى وتىرعان «ەگەمەننىڭ» ەجەلگى اتاۋى «ەڭبەكشىل قازاق» گازەتىندە قىزمەت اتقارىپتى. 

تابىلعان قولجازبالاردى سارالاپ، كەيبىر ارابشا ماتىندەرگە تۇسىنىكتەمە بەرگەن ءدىنتانۋشى مامان مارات سماعۇلوۆ: «بۇل جيناققا ەنگەن ماتەريالداردىڭ ماز­مۇنىنا جانە ماتىنىنە قاراساڭىز، ءارتۇرلى قولدان شىققانىن اڭعاراسىز. بىرىنشىدەن، بۇل – دەرەگى از ءداۋىردىڭ مالىمەت جۇگىن ارقا­لاعان قولجازبا كىتابى، ناقتىراق ايت­ساق، قازاق «ساميزداتى». ەكىنشىدەن، قولجازبا داپتەردەگى ماتەريالداردىڭ اۆتورى كورسەتىلگەن. بىراق مۇنى وسى مۇرانىڭ جان­كۇيەرلەرى حازىرەتتەردىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الدى ما، كەيىنىرەك حاتقا ءتۇسىردى مە – ول جاعى دا تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ۇشىن­شىدەن، ءبىز بۇگىن وسى قولجازبالاردى بىزگە جەتكىزگەن عابدىجالەل سادۋاقاس ۇلى مەن زياش الدابەرگەن ۇلىنىڭ ەڭبەگىن جان-جاقتى بايىپتاپ، باعا بەرگەنىمىز ءجون» دەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

التىن وردانىڭ اق تاڭى

رۋحانيات • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 23

رۋحانيات • كەشە

جاڭعىرعان جامبىل ءوڭىرى

ايماقتار • كەشە

رۋحاني راۋىشتەگى تارتۋ

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار