وتىز جىل بۇرىن اسقاربەك راحيموۆپەن العاش كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىم. قازىر قاراسام, سول قالپى. ۋاقىت توقتاپ قالعانداي. ءوڭ-ءتۇسى وزگەرمەپتى. سابىرلى, ساليقالى. تەك تاجىريبەسى مولايعان. الايدا, وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانشاما ادامنىڭ العىسىن الدى. قاتەرلى ىسىكپەن اۋىرعانداردىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالدى. سەكسەن بەس جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ شەلەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن اسقاربەك اعامىز جاس كەزىندە سپورتپەن اينالىسىپ, مىقتى بالۋان بولىپتى. مەكتەپتە جۇرگەندە جارىستارعا قاتىسىپ, اسكەر قاتارىندا كۇرەستەن سپورت شەبەرى اتانادى. رەسپۋبليكانىڭ بىرنەشە دۇركىن جۇلدەگەرى بولىپ, ەل نامىسىن قورعايدى. دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورت ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ ۇزاق جىلدار بويى جاستاردى سپورتقا باۋلىدى.
ال ادام ەمدەپ, سىنىقشى اتانۋى, ءتۇرلى ەمدىك, شيپالى دارىلەر جاساۋى ءتابيا اجەسىنەن بەرىلگەن قاسيەت ەكەن. اجەسىنىڭ ءشوپتىڭ ەمدىك قاسيەتىن ءدوپ باسىپ بىلەتىن, ءتىپتى كورىپكەلدىگى بولسا كەرەك. بالا اسقاربەك 14 جاسىندا استىق جيناپ جۇرگەندە, جۇك كولىگىنىڭ استىنا ءتۇسىپ, اۋىر جاراقات الىپ, اۋرۋحانادان ءبىر-اق شىعادى. ۇزاق جاتقان بوزبالا دارىلىك شوپتەردىڭ سىرىن ۇعىپ, ءوزىن ءوزى ەمدەي باستايدى. ءارتۇرلى سىرقاتتاردى ەمدەۋگە قاتىستى حالىقتىق فيتوتەراپيانىڭ ەرەكشەلىگىن زەرتتەپ, تىلسىمىنا تەرەڭ بويلايدى. قولى قالت ەتىپ بوساي قالسا ىلە الاتاۋىنىڭ, تيان-شان جوتالارىنىڭ, قارقارا, اسى, شالكودە جايلاۋلارىنىڭ, شۇبارتاۋ, ءتىپتى التاي تاۋلارىنىڭ, زايسان, تارباعاتاي قىرقالارىنىڭ قويناۋىن شارلاپ, سيرەك ۇشىراساتىن شيپالى وسىمدىكتەردى جيناپ, قاسيەتىن زەرتتەپ, ەمدىك شارالارعا پايدالانۋدى قولعا الادى. بۇل ىستە وعان ءوزىنىڭ جاقىن تۋىستارى كومەكشى بولدى. ويتكەنى بۇل وڭاي شارۋا ەمەس, تاۋ مەن تاستى كەزىپ, بيىككە شىعىپ, اسىرەسە ەرتە كوكتەم, اڭىزاق جاز, جاڭبىرلى كۇز, ءتىپتى قىراۋلى قىستا دا شيپالى وسىمدىك تۇرلەرىن جيناپ, ماۋسىمىنا قاراي ساقتاۋ كەرەك. ال سوڭعى جىلدارى جەر يەلەرى جەكەمەنشىك القاپتارىنا بوتەن ادامداردى جولاتپايتىن بولعان. سول وڭىرلەردە نەبىر شيپالى وسىمدىكتەر قول جەتپەي قالىپ جاتىر...
شيپالى شوپتەردەن جاسالعان ەمدىك دارىلەردى اسەكەڭ العاشقىدا وزىنە پايدالانادى. بۇل دارىلەر قاراپايىم سىنىقتاردان باستاپ, ءتۇرلى ىسىكتەرگە, جۇقپالى اۋرۋلارعا, باسقا دا تولىپ جاتقان سىرقاتتارعا ەم بولدى. العاشقىسى «بالزام №1» دەپ اتالادى. بۇل تۇماۋ مەن ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلارعا قارسى ءشوپ تامىرىنان جاسالعان. الماتى فارماتسيا ورتالىعىندا زەرتتەۋدەن ءوتىپ, عالىمداردىڭ لابوراتوريالىق تەكسەرۋىنىڭ شەشىمى بويىنشا وڭ باعاسىن الادى. بۇل شەشىم قانات ءبىتىرىپ, تاعى بىرنەشە شيپالى وسىمدىكتەردىڭ قوسپاسىنان جاسالعان, ايتالىق, «بالزام №2» (گۇلجاپىراق) سەكىلدى ەمدىك دارىلەردى شىعارادى. وسى شيپالى قوسپالار بەلگىلى عىلىمي قايراتكەرلەر – فارمەتسەفت كەڭەسباي ءۇشباي ۇلى مەن گەورگي نيكونوۆ سەكىلدى مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورلارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جوعارى باعاسىن الدى. اتالعان دارىلەر بۇل كۇندە تيىمدىلىگى وتە جوعارى, شيپاسى مول بالزام رەتىندە قازاقستانعا, تمد ەلدەرىنە كەڭىنەن تاراعان. ءبىر عانا مىسال, ماسكەۋدە تۇراتىن سۆەتلانا لەتوۆا ەسىمدى جاسى ۇلعايعان كىسى دياگنوزى بەلگىسىز اۋرۋدان قينالىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپاي, قازاقستاندا شوپپەن ەمدەيتىن حالىق ەمشىسى اسقاربەك راحيموۆكە جۇگىنەدى. ەكى اي بويى تۇراقتى ەم العان سوڭ سىرقاتىنان تولىق ايىعادى.
تابيعات – ادامزاتپەن تىعىز بايلانىستاعى كۇردەلى ءارى تىلسىم دۇنيەگە باي كەشەندى قۇبىلىس. ءبىر جىلدا 12 اي بولسا, بۇل ءبىر-بىرىمەن كەزەك الماسىپ وتىراتىن ءتورت ماۋسىمعا بولىنەتىنى بارشاعا بەلگىلى. قايتا تۇلەپ, جاسارىپ كەلەتىن كوكتەم ماۋسىمى وزگەشە. ەرتە كوكتەمدە تابيعاتتا ءبارى ويانادى. اسىرەسە وسىمدىك اتاۋلى جاڭارىپ, جاسارىپ, وزگەشە قۇلپىرادى. وسى سايكەستىك پەن اسەمدىك ادام ومىرىنە ۇقساس – جاستىق, كەمەلدىك, كارىلىك. تىرشىلىك اتاۋلى سالىستىرمالى تۇردە تابيعاتتا دا ءبىر-بىرىنە سايكەس! ال جاسىل وسىمدىك تابيعاتتىڭ «وكپەسى» ىسپەتتى. سول ارقىلى پلانەتامىزدا وتتەگى, اتموسفەرا, اۋا بار. اينالامىزدى قورشاعان جاسىل الەم, وسىمدىك سىندى باعا جەتپەس بايلىعىمىز بار. دەمەك, تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرگەندە عانا كوپ ناتيجەگە قولىمىز جەتەدى. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت بويى اسقاربەك اقساقال ادامداردى ەمدەۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ءوزى اۋىرعاننان باستالعان. كەيىن تانىس جىگىتتىڭ اۋىرعان اياعى جازىلماي, سونى ەمدەپ كورەدى. سۋىق تيگەن كورشىلەر مەن تانىستاردى وپ-وڭاي جازىپ شىعارادى. مۇنى ەستىگەندەر جان-جاقتان اعىلادى. بوزبالا جىگىت جالعىز ءوزى جۇزدەگەن شاقىرىم ءجۇرىپ, قىرقا, جوتالاردى كەزىپ, دارىگەرلىك ديپلومى بولماسا دا شيپالى شوپتەردى جيناۋدان تانبايدى. اسىل شوپكە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, اڭسارى اۋا بەرەدى. ول كەزدەگى ۋاقىت باسقاشا ەدى. وعان ەمدەۋگە رۇقسات بەرمەيدى, ءتىپتى دارىلىك شوپتەردى جيناپ, ساقتاۋعا تىيىم سالىنادى. ءبىر كەزدەرى ادامداردى ەمدەۋدەن باس تارتقان تۇستارى دا بولعان, كەلگەن ناۋقاستاردى بوسقا قايتارعان. الايدا, اۋىر ناۋقاستى كورگەندە شىداپ تۇرا المايدى, قالاي ەمدەلۋ كەرەكتىگىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. جىلدار ءوتىپ, ەمشى اتى جايىلىپ, كەڭىنەن تاراي باستايدى. جاعداي تۇزەلىپ, دارىگەرلەردىڭ باقىلاۋىمەن, عىلىمي لابوراتوريالاردىڭ قاداعالاۋىمەن دياگنوزدى ءدال قويىپ, ەمدەۋى دۇرىس ەكەنى مويىندالادى. ولار دياگنوزداردىڭ دۇرىستىعىنا ءتانتى بولادى. وسىدان كەيىن اسەكەڭ ءوزىنىڭ ەمشىلىك قۇپياسى كىمدى قىزىقتىرسا, سولارعا ۇيرەتۋگە بەل بايلايدى. جاسىل دۇنيە وزىنشە كەرەمەت, سان ءتۇرلى قۇلپىرعان الەم. ونىڭ سىرىنا تەرەڭ ۇڭىلگەن سايىن, قۇپياسىن بارىنشا اشا بەرەدى. ەگەر ءار ادام ءوزىن قورشاعان جاسىل الەمدى ايالاپ, قادىرىن بىلسە, كۇتىپ ۇستاسا, ونىڭ دا بەرەرى مول ەكەنىن ۇعىنادى. تابيعات-انا عاجايىپ كەرەمەتتەرىن سىيلايدى. سيقىرلى جاسىل الەمنەن جۇرەك-قان تامىرلارى, جۇيكە جۇيەسى, قان اينالىمىن رەتتەيتىن, تىنىس الۋ, اسقازان اۋرۋلارىن, ءتىپتى وبىر اۋرۋلارىن ەمدەۋگە قول جەتكىزەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دارىلىك شوپتەردىڭ كومەگىمەن جازىلمايتىن اۋرۋ جوق ەكەنىن سەزەدى. الايدا, شوپتەردى شەتىنەن جيناپ, كەپتىرىپ ىشە بەرۋ قيسىنسىز, ارينە. وسىمدىكتەردى تەك دارىگەردىڭ قۇپتاۋىمەن پايدالانىپ, ەمدەۋگە بولادى.
– ەجەلدەن ادام مەن تابيعات ەتەنە جاقىن. وسىمدىكسىز ءومىر ءسۇرۋىمىز مۇمكىن ەمەس. ادام بالاسى وسىمدىكپەن ەمدەۋدى ەجەلدەن مەڭگەرە باستاعان. كوبى وسى كۇنگە جەتتى. مىسالى, مەن بىردەن ەمشى بولمادىم, – دەيدى ول. – كىشكەنە كەزىمدە اجەمە اۋىرعان ادامدار كوپ كەلەتىن. ول كىسى ءبىلىمدى بولماسا دا ءوز تاجىريبەسىمەن, بويىنا دارىعان تالانتىمەن تالاي ادامدى ەمدەپ شىققان, سىنعان سۇيەكتى قولىمەن سيپاپ ءبىلىپ, ورنىنا قويىپ, جازىپ شىعاراتىن. ءتۇرلى وسىمدىكتەردى جيناپ, كەپتىرىپ, ناۋقاستاردى ەمدەيتىن. سول قاسيەت, بىلىكتىلىك, تابيعاتتى ءتۇيسىنۋ قان ارقىلى ماعان دا دارىعان بولۋى كەرەك.
ءبىراز جىل بۇرىن ومىرلىك جارى ءالتىنبۇبى اياق استىنان و دۇنيەلىك بولعاندا, قاتتى قايعىردى. الايدا, ەسىن جيىپ, ەڭسەسىن تۇزەپ, ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىنە بەل شەشە كىرىستى. قاسىنا جاناشىرلارىن ەرتىپ, تاۋ كەزىپ, ايماق ارالاپ, شيپاگەرلىك كاسىبىن جالعاستىرا بەردى. سودان جانى جاي تاپتى. بايقاپ قاراساق, سوڭعى كەزدەرى شيپالى وسىمدىكتەردىڭ ەمىنە جۇگىنۋ كەڭ ءورىس العان. ويتكەنى حيميالىق, سينتەتيكالىق دارىلەردىڭ ادام اعزاسىنا زيانى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. سوندىقتان تابيعي وسىمدىكتەرمەن ەمدەۋشىلەرگە سۇرانىس ارتا ءتۇستى. قان توقتاتاتىن, جارانىڭ اسقىنۋىن تەجەپ, كۇيىكتى جازاتىن, ءتۇرلى زيانكەستەردىڭ ۋىن قايتاراتىن, سوزىلمالى اۋرۋلاردى تەجەيتىن, ءتىپتى ادام ءومىرىن ساقتاپ قالاتىن شيپالىق شوپتەردى پايدالانۋ ءتيىمدى.
اسقاربەكتىڭ ەمدىك وسىمدىكتەردى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگى جونىندە جۇرتشىلىققا ۇسىناتىن پايدالى كەڭەسى مول. وندا سۋىق تيۋدەن باستاپ, كەيبىر ەمدەلۋى قيىن ءارتۇرلى ناۋقاستارعا, ءار دەڭگەيدەگى ىسىك اۋرۋلارىنا, جۇيكە سىرقاتتارىنا, ىشكى اعزالاردىڭ اسقىنۋىنا بايلانىستى ەمدەيتىن وزىندىك تاسىلدەرى بار. اسەكەڭ
حV عاسىردا ومىرگە كەلىپ, توقسان بەس جاس ءومىر سۇرگەن, بۇگىندە اتى اڭىزعا اينالعان وتەيبويداق باباسىنىڭ باياندى عۇمىرىن جالعاسىرۋشى. كەزىندە ىلەنىڭ بويىندا, جەتىسۋدىڭ تورىندە عۇمىر كەشىپ, بار ماقساتى ەلدى ەمدەپ, ءومىرى شيپاگەرلىكپەن وتكەن باباسىنىڭ ءىزاشارى. بەس عاسىر بۇرىن مىڭ ءتۇرلى وسىمدىكتىڭ سىرىن ۇعىپ, ەكى مىڭ ءتۇرلى شيپالى ءدارى جاساپ, ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتكەن وتەيبويداق باباسى كيىز كىتاپ جازىپ, سول دارىلەرىن قالاي پايدالانۋ تۋرالى مول دەرەكتەر تاستاپ كەتكەنى ءمالىم. الايدا, سونىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا بۇگىنگە جەتكەن. ەندى مىنە, سول باباسىنىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى اقساقال دا وتەيبويداقتىڭ 85 جاسىندا كىتاپ جازعان جاسىنا كەلىپ وتىر. ول شيپاگەرلىكتىڭ سىرىن وزگەلەرگە ۇيرەتۋگە تىرىسادى. ءار ادامنىڭ تابيعاتپەن ەتەنە ارالاسىپ, وسىمدىكتەردىڭ قانداي قاسيەتى بارىن ءبىلىپ, زيانىن تيگىزبەي, ماۋسىمىنا قاراي جيناپ, پايداسىن كورۋگە ۇيرەتەدى.
– ۇستانىمىم – ادام ومىرىنە جەڭىلدىك جاساۋ. ءجۇز ادامنىڭ ون شاقتىسى ۇسىنىستارىمدى پايدالانىپ, دارىلىك شوپتەردىڭ سىرىن سەزە بىلسە, ءوزى ءۇشىن وسىمدىكتەردى جيناپ, ناۋقاستانعان جاعدايدا دۇرىس پايدالانا السا, سونىڭ ءوزى قانداي جاقسى, – دەيدى اعىنان جارىلىپ.
تابيعات تامىرشىسىنىڭ ون جىل بۇرىن ورىس تىلىندە شىققان ەڭبەگىندە دە پايدالى كەڭەس جەتەرلىك. ءار وسىمدىكتىڭ اتاۋى, شيپالىق قاسيەتى, اۋرۋدىڭ ەمى قىسقا دا نۇسقا, ۇعىنىقتى ەتىپ جازىلعان. ول ناۋقاستاردان اقشا سۇرامايدى. شيپاگەرلىكتى كاسىپ ەتىپ, ءناسىپ تابۋدى ماقسات تۇتقان ەمەس. كەلگەندەرگە ەمدەلۋدىڭ جولىن, قاي وسىمدىكتى قالاي جيناۋدى, كەيبىرىن كىمنەن, قايدان الاتىنىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ال قاتتى سىرقاتتانىپ, اۋرۋى اسقىنىپ, جاعدايى قيىنداعان ادامدى دەرەۋ ەمدەپ, جازۋعا تىرىسادى. جارنامانى, ءوزىن ءجونسىز ناسيحاتتاعاندى ۇناتپايدى. ويتكەنى سىرقاتتانعان ادامدار اعىلىپ, باسىپ قالاتىندىقتان «جاسىم ۇلعايدى, ءبارىن قاراپ, ەمدەۋگە مۇمكىندىگىم جوق» دەيدى. بۇرىنعىداي تاۋ كەزىپ, دالانى ارالاپ, جالعىز جۇرە بەرۋ دە قارياعا وڭاي ەمەس. ءارى دارىلىك ەمدىك شوپتەردى, شيپالى وسىمدىكتەردى ماۋسىمىنا قاراي جيناۋ, ودان شيپالى ءدارى جاساۋ كۇردەلى ءىس. بۇل ءۇشىن لابوراتوريا, ارنايى ورىن, ءىسىن جالعاستىراتىن بىلىكتى ماماندار, جۇمىس كۇشى كەرەك. امەريكا, ەۋروپا ەلدەرىندە بولىپ, وزگەلەرگە قۇندى تاجىريبەسىمەن ءبولىسىپ قايتقان ول بۇگىندە قولىنان شيپا تاۋىپ, سىرقاتىنان قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەندەردىڭ العىسىنا بولەنۋمەن كەلەدى.
ساياسات بەيىسباي,
جۋرناليست
