قازاقستان • 05 قاراشا، 2019

قازاقستاننىڭ التىن قورى قايدا ساقتالادى؟

194 رەتكورسەتىلدى

وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ سايتتارىن ءسۇزىپ شىقساق تا، تولىققاندى ماعلۇمات تابا المادىق. ءبىر كەزدەرى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان ەكونوميست ايدارحان قۇسايىنوۆ تا جۋىردا جۋرناليستەرگە التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ قانشا پايىزبەن، قاي ەلدە ساقتالاتىنىنا، ول تۋرالى اقپارات نەلىكتەن قۇپيا ەكەنىنە جاۋاپ بەرە المادى.

وتكەن قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسى قا­سىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قور­داعى اكتيۆتىڭ ءبىر بولىگىن التىنعا الماستىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ساراپشىلار بۇل جار­لىق ارقىلى «ۇلتتىق قوردىڭ قارا­جاتىن قالىپتاستىرۋ مەن پاي­دا­لانۋدىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن تاسىلدەرى» بولىمىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ايتادى. «ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەردى شەتەل ۆاليۋتاسىنا ينۆەستيتسيالايدى. باسقاشا ايتقاندا، شەتەلدە ساقتالادى، بۇل حالىقارالىق پراكتيكاعا تولىق سايكەس كەلەدى. التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ ۆاليۋتالىق بولىگى دامىعان ەلدەر­دىڭ (اقش، فرانتسيا، ۇلى­بري­تانيا، اۋستراليا، كانادا، گەرمانيا، نيدەرلاند، فينليان­ديا سياقتى) سەنىمدىلىگى جوعارى تاۋەل­سىز وبليگاتسيالارىنا، كەي­بىر دامۋشى ەلدەردىڭ وبليگا­تسيا­لارىنا سالىنعان. ينۆەستي­تسيالىق كرەديتتىك رەيتينگى بار كومپانيالاردىڭ وبليگاتسيالارىنا، جەكە كاپيتال، حەدج-قورلار، جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا. ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەر ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جانە ماقساتتارىنا قاراي، باس­قارىلۋى ينۆەستيتسيالىق سترا­تەگياعا سايكەس جۇزەگە اسىرى­لاتىن پورتفەلدەر بويىن­شا بولىنگەن. التىن-ۆاليۋتا اكتيۆ­تەرىنىڭ پورتفەلى ينۆەستيتسيا­لارىنىڭ كولەمى تۋرالى اقپارات ءاربىر ەل بويىنشا دەرەكتەردىڭ قۇپيالىلىعىنا بايلانىستى تاراتۋعا جاتپايدى» دەلىنگەن ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي سايتىندا.

ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى بيىلعى جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا 28،8 ملرد دوللار بولدى. ونىڭ 63 پايىزى التىنمەن، 37 پايىزى شەتەلدىك ۆاليۋتامەن ساقتالعان. دەمەك، حالىقارالىق رەزەرۆتەگى 28،8 ملرد دوللاردىڭ 63 پايىزىن قۇرايتىن التىننىڭ قانداي فورمامەن ساقتالعانىن ءبىز بىلمەيمىز. ول جايلى دەرەكتى تاپ­پادىق. قولداعى دەرەك ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەنشىگىندەگى تازا التىن قۇيما­لارى سەنىمدىلىگى جوعارى تاۋەلسىز وبليگاتسيالارعا، كەيبىر دامۋشى ەلدەردىڭ وبليگاتسيالارىنا سالىنعانىن ايتادى.

جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ شەتەلدەردەگى التىن قورى جايلى مالىمەت جىل باسىنان بەرى اشىق ايتىلا باس­تادى. بيىل 5 قازاندا رەسەيلىك «alpari.com» تۇركيانىڭ ورتالىق بانكى اقش-تان التىن قورىن ەكسپورتتاۋدى اياقتاعانىن حابارلادى. انكارانىڭ باستاماسىمەن بۇل پروتسەسس 2018 جىلى باستالىپتى. 9 اي ىشىندە 28،7 توننا التىن قۇيمالارى نيۋ-يورك فەدەرالدى رەزەرۆ بانكىنىڭ قويمالارىنان تۇركياعا قايتارىلدى.

رەسەي شەتەلدەردە ساقتالعان التىن قورى جايلى مالىمەتتەردى بيىل اشىق ايتا باستادى. ارينە، تەك وزدەرىنە قاتىستىلارىن عانا. Panorama.pub باسىلىمى 21 قازاندا رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ باسشىلىعى اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسىمەن نيۋ-يوركتەگى ساقتاۋ قويمالارىندا ءوزىنىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن سەنىمگەرلىكپەن ساقتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەنىن حابارلادى. 2200 توننا التىن مەن 1،1 ترلن دوللاردى اقش-قا، نيۋ-يورككە تاسىمالداۋ 2019 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا باستالادى.

رەسەي ورتالىق بانكى ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، فرج 30-دان استام الەمدىك قارجى ۇيىمىنىڭ اراسىندا تەندەردە جەڭىسكە جەتىپ، ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەردى ورنالاستىرۋعا ەڭ قولايلى جاعداي ۇسىنىپ، 2200 توننا التىن قۇيمالارىن (فرج) نيۋ-يوركتەگى قاۋىپسىز كەشەندە 4500 شارشى مەتردەن استام قورعالعان كەڭىستىكتە ساقتاۋعا ۋادە بەردى. ورتالىق بانكتىڭ باسشىسى ەلۆيرا نابيۋللينا اتاپ وتكەندەي، فرج-مەن جاسالعان كەلىسىم بيۋدجەتكە التىن مەن ۆاليۋتانى ساقتاۋدا جىل سايىن 80 ميلليون دوللار ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«قازىر ءبىزدىڭ التىندى ورنالاستىراتىن نيۋ-يوركتەن باسقا سەنىمدى جەرىمىز جوق. بۇل جەردىڭ قاۋىپسىز­دىك دەڭگەيى وتە جوعارى، سونىمەن قاتار فەدەرالدى رەزەرۆ­كە قاتىستى دەپارتامەنتتەردىڭ كوپتەگەن قىزمەت­كەرىنە ءبىزدىڭ اكتيۆتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ وتە ىڭعايلى بولادى. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ نيۋ-يوركتە تۋىستارى بار، اتا-انالارى، بالالارى تۇرادى»، دەدى ە.نابيۋللينا 21 قازاندا رەسەيلىك جۋرناليستەرگە.

قازان ايىندا ورتالىق بانك ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 13،4 پايىز اكتيۆىن قىتايدا ساقتاپ وتىرعانىن جاريا ەتتى. كورشى ەلدىڭ قىتايعا قۇيعان سالىمىنان جىل سايىن 8،7 پايىز پايدا كورگەنىن رەسەيلىك اقپارات كوزدەرىنەن بىلدىك. ربك سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا، قىتاي سىرتقى ەلدەردىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىن ساقتاۋ كولەمى بويىنشا العاش رەت الەمدىك رەيتينگتە العاشقى ۇشتىككە ەندى. رەسەيدىڭ قىتاي مەن اقش-تان باسقا ەلدەردىڭ قورلارىندا ساقتالعان اكتيۆتەرى تۋرالى دا مالىمەتتەردى اشىق دەرەككوزدەردەن كورۋگە بولادى: رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ التىن قويماسىنداعى ۇلەسى – 18،2 %، گەرمانيادا – 13،2%، فرانتسيادا – 11،6%، جاپونيادا – 10،2%. ۇلىبريتانيادا – 5،9%، حالىقارالىق ۇيىمداردا – 4،3%، باسقا ەلدەردەگى ۇلەسى – 9،3%. مۇنى كورشى ەلدىڭ ورتالىق بانكى اشىق جاريا­لاپ وتىر.

دۇنيەجۇزىلىك التىن كەڭەسىنىڭ (World Gold Council) التىننىڭ الەمدىك رەزەرۆى تۋرالى رەسمي مالىمەتىنە سەنسەك، 2019 جىلعى قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا قازاقستان الەمدە 15-ورىندى ساقتاپ قالعان. ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا 28،8 دوللار ملرد بولدى. ونىڭ قۇرىلىمىنا كەلسەك، التىنمەن ساقتالعان اكتيۆتەرى – 63 %، ال ۆاليۋتالىق اكتيۆتەرى 37%-عا تەڭ» دەيدى ۇلتتىق بانك. ۇلتتىق بانك التىننىڭ نەگىزگى كولەمى مەن قانداي فورمادا ساقتالاتىنىن عانا ايتىپ، وزگە اقپاراتتى قۇپيا ۇستاپ وتىر.

الەمدىك جەتەكشى ورتالىق بانكتەر التىن قورلارىنىڭ ءبىر بولىگىن شەتەلدەردە ساقتايدى. «قازاقستان التىن قورىن قاي ەلدەردە ساقتايتىنىن قۇپيا ۇستايتىن ەلدەردىڭ ساناتىندا» دەگەن پىكىردى قازاقستاندىق ەمەس، رەسەيلىك ساراپشىلاردان دا ءجيى ەستيمىز.

ساراپشىلار «قازاق التىنىنىڭ باسىم بولىگى قاي ەلدە ساقتالادى؟» دەگەن اقپاراتقا جاۋاپ بەرۋدىڭ ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتكە ءتيىمسىز ەكەنىن ايتادى. بۇل پىكىردى جاقتاۋشىلار «شەتەلدەگى التىن ەلگە قايتا ما، قايتپاي ما؟» دەگەن ماسەلەنى سىرت ەلدەردەگى وپپونەنتتەرىمىز ساياسي ديسكۋسسياعا اينالدىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردى العا تارتادى. ساراپشى ەرلان يبراگيمنىڭ ايتۋىنشا، رەسەيدى دە وسى قاۋىپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن الاڭداتىپ كەلىپتى. بىراق مالىمەتتەر اشىق ايتىلا باستاعان 1 جىلدىڭ ىشىندە «رەسەي التىنى شەتەل اسىپ كەتتى» دەپ بيلىگىنىڭ جاعاسىنان الىپ جاتقان توپ جايلى ەستىمەدىك.

تاۋەلسىز ساراپشىلار التىننىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن قازاقستاندىق باسىلىمداردى تولىققاندى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىر. «2018 جىلى ۇلتتىق قورداعى قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى بۇعاتتالىپ قالعان كەزدە قوعام قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن سۇراستىردى. بىراق مالىمەت ءتۇرلى توپتاردىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ، الىس-جاقىن شەتەلدەردەن كەلىپ جاتتى. مەملەكەتتىڭ بايلىعى مەن قازىناسى تۋرالى دەرەكتەر باسى اشىق بولسا، مۇنداي جاعداي ورىن الماس ەدى. ۇلتتىق قوردىڭ نەمەسە التىن قورىنىڭ باسىم بولىگى قاي ەلدە، ونىڭ تابىسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى بار ما؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ەل ءبىلىپ وتىرۋى ءتيىس. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى مەن فرج جاساعان كەلىسىم بيۋدجەتكە التىن مەن ۆاليۋتانى ساقتاۋدا جىلىنا 80 ميلليون دوللار ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى اشىق ايتىلىپ جاتىر. سول سياقتى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ التىن قورىن ساقتاۋ تۋرالى جەكەلەگەن ەلدەرمەن جاساعان كەلىسىم-شارتتارى بيۋدجەتتى قانشا تەڭگەگە ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى اشىق ايتىلۋى ءتيىس»، دەيدى ە.يبراگيم.

ەرلان يبراگيمنىڭ پايىمداۋىنشا الەمدە سايا­سي ديپلوماتيانىڭ كۇنى وتە باستادى، باسىمدىق ەكونو­ميكالىق ديپلوماتياعا بەرىلە باستادى. «جەكەلەگەن ەلدەردىڭ التىن قورىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ەلدەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشتەرى قىرىق قۇبىلىپ تۇرادى. پايىزدىق ۇلەس ازايعان سايىن ءبىزدىڭ پايدامىزدىڭ كورسەتكىشى دە تومەندەي بەرەتىنى بەلگىلى. سەبەبى ۇلتتىق بانك تاراتقان دەرەككوزدەردە ايتىلعانداي، التىن قورىن ساقتاعان كەزدە ەڭ الدىمەن پايدا ەمەس، ساياسي تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرىلەدى. سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك وعان قاتىستى اقپاراتتاردى اي سايىن جاڭارتىپ تۇرۋى ءتيىس. ول ۇلتتىق بانك نەمەسە ۇكىمەت تاراپىنان ءتۇسىندىرىلىپ وتىرۋى كەرەك»، دەيدى ول.

سونداي-اق ە.يبراگيم سوڭعى ەكى جىلداعى ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعى شەتەلدەردەگى التىن قورىمىزعا اسەر ەتىپ جاتۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتادى.

شىنىندا دا، ەلدە تەڭگە قۇنسىزدانادى دەگەن الىپقاشپا اڭگىمەنىڭ جاڭعىرىعى ءبىر سەيىلمەيدى. «تەڭگەنىڭ كەنەتتەن كۇش الۋىنا قانداي فاكتورلار سەبەپ بولۋى مۇمكىن؟» دەگەن دە سۇراق بار كوپ كوڭىلىندە. ساراپشىلار تاراپىنان «قازاقستاننىڭ التىن قورى تاۋسىلۋعا جاقىن. ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرىنە شەكتەۋ سالىنعان سوڭ تەڭگە باعاسى التىن قورىمىزدىڭ ەسەبىنەن تۇراقتالىپ تۇر» دەگەن اڭگىمە دە ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل تۋرالى ە.يبراگيم «التىن قورىمىزدىڭ قانداي ەلدەردە ساقتالاتىنى تۋرالى باسى اشىق مالىمەت تەڭگە دەۆالۆاتسياسى تۋرالى داقپىرتتى سەيىلتەدى»، دەپ تۇيىندەدى.

ەكونوميست جاراس احمەتوۆ تە وسى پايىمدى قوستايدى. ونىڭ ايتۋىنشا التىن قورىنا بايلانىستى مالىمەتتەردىڭ قۇپيا بولۋى وتاندىق ساراپشىلاردىڭ ساراپتاۋ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. ەلدەگى دەۆالۆاتسيا تۋرالى داقپىرتتىڭ ترەندتەن تۇسپەۋىنە دە شەتەلدەگى التىن قورىمىز تۋرالى اشىق اقپاراتتاردىڭ كەمشىندىگى سەبەپ ەكەنىن رەسمي ورىندار دا مويىنداپ وتىر. ء«بىز رەسەيدىڭ اقپارات كوزدەرىنە كوبىرەك سۇيەنەمىز. دامىعان ەلدەردە ەلدىڭ التىن قورى ءتارىزدى بيۋدجەتكە تابىس اكەلەتىن قورلار پايدا اكەلەتىن جەردە ەمەس، سەنىمدى جەرلەردە ساقتالادى. مۇنداي جاعدايدا پايداعا ەمەس، قاۋىپ-قاتەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى. ەڭ باستىسى، التىن قورى ساقتالاتىن ەلدەردە ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىق دەڭگەيى جوعارى بولسا بولدى»، دەيدى ەكونوميست. ساراپشىنىڭ پايىمىنا سالساق، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىندەگى التىننىڭ پايىزىن ارتتىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانى ەندى التىن-ۆاليۋتا قورىنا قاتىستى دەرەكتەردى قۇپيا ساقتاي بەرۋدىڭ كەرەگى جوق ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنى اشىق جاريالاۋعا ەشقانداي كەدەرگى جوق.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار