سۋرەتتى تۇسىرگەن: ەرلان وماروۆ «EQ»
مارتەبەلى باسقوسۋعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ, موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين, موڭعوليانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لۋۆسانگين باتتۋلگا, موڭعوليانىڭ سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى ءباتمونحين باتتسەتسەگ باستاعان قۇرمەتتى قوناقتارمەن بىرگە, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇل جانە بىرقاتار عىلىمي مەكەمە باسشىلارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
جيىندى اشقان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋدا وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا ءسوز سويلەپ, قازاق دالاسىندا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەنىن بىلەسىزدەر, ناتيجەسىندە ءدال قازىر ۇكىمەت تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى دا وسىنداي ۇلكەن ىسكە ۇيىتقى بولۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەلەلى ىستەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, «بۇرحان حالدۋننان – ۇلىتاۋعا» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسياسىنان باستاپ, جۋىردا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدار سونىڭ دالەلى ەكەنىن جەتكىزە وتىرىپ, ماڭىزدى شاراعا ارنايى ات باسىن بۇرعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ مىرزاعا ءسوز كەزەگىن ۇسىندى.
العاشقى ءسوزىن الىستان كەلگەن مەيماندارعا باعىشتاي وتىرىپ « ۇلى دالا ەلىنە قوش كەلىپسىزدەر» دەپ باستاعان بەردىبەك ساپارباەۆ, – قازاق جانە موڭعول حالقىنىڭ تاعدىر-تالايى ۇقساس جۇرت. ۇلى دالادا تۋ تىگىپ, ەلدىكتىڭ قازىعىن قاققان تۇلعالارىمىز دا ورتاق. كەلەسى جىل قازاقستان ءۇشىن ايتۋلى تاريحي وقيعالارعا تولى بولماق. اسىرەسە كوشپەلىلەر قۇرعان ۇلكەن يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. وسى ورايدا بۇل مەرەكە تاريحى مەن تاعدىرى ۇقساس ەكى حالىققا ورتاق قۇندىلىق, – دەدى.
سونىمەن بىرگە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جوعارىداعى تاريحي ماڭىزدى وقيعانى بيىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وتاندىق زەرتتەۋشىلەردى جانە اتالعان سالا بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان شەتەلدىك وقىمىستىلاردى تارتىپ, تىڭ دۇنيەلەرگە جول سالۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاڭادان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, سىرت مەملەكەتتەردە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ارقىلى التىن وردا ۇلىسىن الەمگە ناسيحاتتاۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدان العاندا ءىستى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا جۇكتەلەر مىندەت كوپ. ويتكەنى اكادەمياعا قۇرىلتايشى رەسپۋبليكالاردىڭ التىن وردا تاريحىنا ورتاقتاستىعى بار دەي كەلە, ءسوزىنىڭ سوڭىندا بەردىبەك ماشبەك ۇلى كونە تۇركىلەردىڭ التىن كومبەسى ساقتالعان موڭعول ەلىن تۇركى-تىلدەس مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن حالىقارالىق ۇيىم باقىلاۋشى بولۋعا شاقىرىپ, سونداي-اق دۇنيە جۇزىنە اتى ءمالىم قاھارلى قاعان شىڭعىستىڭ تىكە تۇقىمىنان قالعان جالعىز بەلگى جوشى كەسەنەسى ورنالاسقان اۋماقتا تولىق جابدىقتالعان حالىقارالىق تۋريستىك بازا جاسالىپ جاتقانىن, ودان كەيىن جوشى حانعا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلىپ, نۇر-سۇلتان قالاسىنان كوشە اتى بەرىلەتىنى جايلى قۋانىشتى حاباردى موڭعوليالىق مەيماندارعا سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى.
كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى بۇيىرعان موڭعوليا ۆيتسە-پرەمەرى ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين مىرزا ەڭ اۋەلگى پىكىرىن وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان تۇلعالارعا راحمەت ايتۋدان باستاپ: «موڭعول مەن قازاق قادىم زاماننان بەرى ىرگەسى بولىنبەگەن, ەنشىسى اجىراماعان, الەمدە وشپەستەي ءىزى قالعان كوشپەندىلەر مادەنيەتىنىڭ كەرەمەت بولمىسىن بويىنا سىڭىرگەن, ءتۇرى دە ءبىر, تىرلىگى دە ۇقساس حالىق. ال قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا قازاق ەلى مەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناسىمىز جاڭا دەڭگەيدە داميدى دەگەن سەنىمدەمىز. اسىرەسە ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ ۇلكەن بالاسى اتاقتى جوشى ۇلىسىنىڭ ىرگەسىن قالاپ, كەيىنگى التىن وردانىڭ شاڭىراق تىكتەۋىنە سەبەپكەر بولعان جوشىنىڭ كەسەنەسىن عاسىرلار بويى ساقتاپ, بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك تاريحي-ءتۋريزمنىڭ وزەگىنە اينالدىرۋعا نيەت ەتىپ وتىرعاندارىڭىزعا بەك ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. ودان كەيىن موڭعول دالاسىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىلەردىڭ ءتور ابىزى تونىكوكتىڭ 1300 جىلدىعىن كەلەر جىلى يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋعا باستاما كوتەرىپ وتىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ شەشىمى قۇپتاۋعا تۇراتىن ءىس. اتالعان اكادەميا ءدال قازىر موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى, ارحەولوگيا جانە تاريح ينستيتۋتى, ۇلتتىق مۋزەي, مەملەكەتتىك ارحيۆ ت.ب. ءىرى-ءىرى مەكەمەلەرمەن بىرلەسىپ, 2014 جىلدان بەرى تۇراقتى اتقارىپ كەلە جاتقان جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىن», دەدى.
سول سياقتى كەلەر جىلى موڭعول ۇكىمەتى دە وزدەرىنىڭ ەجەلگى استاناسى قاراقورىم قالاسىنىڭ 800 جىلدىعىن تويلاۋ قامىندا ەكەن. وسى شاراعا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ دا اتسالىسۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن جەتكىزىپ: «ال حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا باقىلاۋشى بولۋ ماسەلەسىن ەكىجاقتى جۇمىس توپتارىن قاتىستىرۋ ارقىلى موڭعوليا ەلىنىڭ ىشكى زاڭ اكتىلەرى شەڭبەرىندە شەشەمىز» دەدى قۇرمەتتى مەيمان ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين مىرزا.
باسقوسۋ بارىسىندا اتقارىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا – مارتەبەلى مەيمانداردىڭ قاتىسۋىمەن ەكى جۇرتتىڭ ورتاق تاريحى التىن وردا تاقىرىبىن قامتىعان بىرنەشە تۋىندىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. سونىڭ ءبىرى – « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا) شاعاتاي, موعولستان مەملەكەتتەرى» اتتى تۋىندى. بۇل جيناقتا شىڭعىسحان قۇرعان يمپەريانىڭ كىشى ۇلىستارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى جارلىقتار, حاتتار, ەلشىلىك نىساندار, نۋميزماتيكالىق كەشەندەر, ارتەفاكتىلەر جانە جازبا دەرەكتەردىڭ تاڭداۋلى نۇسقالارى قامتىلسا, «زولوتايا وردا. يستوريا, گوسۋدارستۆەننوست, كۋلتۋرنوە ناسلەديە» كىتابى قازىرگى ۇلىستانۋ ماسەلەسىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە نەگىزدەلگەن تۋىندى ەكەن.
بۇلاردىڭ سىرتىندا «التايستيكا, تۋركولوگيا, مونگوليستيكا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدىڭ دا تانىستىرىلىمى ءوتىپ, اسىرەسە موڭعوليالىق قوناقتار ءۇشىن قازاق تىلىندە باسىلعان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» مەن كونە موڭعول تىلىندەگى تۇپنۇسقالىق ترانسكريپتسياسىن عىلىمي سوزبە-ءسوز جانە ماعىنالىق اۋدارماسىنىڭ تۇسىندىرمەلەر سوزدىگىنىڭ كورسەتكىشىن جاساعان «موڭعولتانۋدىڭ حابارلارى» اتتى تۋىندىلاردىڭ ماڭىزدى بولعانى انىق.
ءىس-شارا سوڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وتكىزىپ وتىرعان جيىن جايلى ءوز پايىمدارىن بىلدىرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا العىس بىلدىرە وتىرىپ, الىستان كەلگەن موڭعوليالىق مەيماندارعا دا ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى.
