مەن جاقىندا جابايى تابيعاتتى قورعاۋ الەمدىك قورىنىڭ «رەسەيدەگى WWF جاقتاۋشىلارى» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى مارينا سەرياكوۆادان اقبوكەندى قورعاۋعا قاتىستى حات الدىم. ول «ساحارانىڭ بوتاكوزىن قورعاۋعا قاتىسۋىڭىزدى سۇرايمىن!» دەپ جازىپتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: ء«بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتامەن ەتەنە ءومىر ءسۇرىپ, وزدەرىن تابيعاتتىڭ اجىراماس بولشەگى ساناعان. بۇل باستى تۇرمىس قاعيداتى ۇلى دالانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىردى. ءوز جازۋى مەن ميفولوگياسى بار قازاقستاننىڭ ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ وزىق مادەنيەتى بولدى», دەپ جازدى. قورشاعان ورتاعا كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قارايتىن وزىق مادەنيەتىمىزدى اشكوزدىك اتتى دۇنيەقوڭىزدىقتىڭ شەلى باسىپ كەتتى مە؟
«اقبوكەن ەۋروپاداعى ەڭ جۇيرىك انتيلوپا. ول ساعاتىنا 80 شاقىرىمعا دەيىن جىلدامدىقپەن جۇگىرە الادى. قازىر جۇيرىك شەتەلدىك موتوتسيكل مەن دجيپ ماشينالارىن مىنگەن براكونەرلەرگە ول وڭاي ولجا. سوندىقتان جانۋارلاردى قورعاۋشى ينسپەكتورلارعا جۇيرىك كولىك پەن سەنىمدى عارىشتىق بايلانىس جەلىسى قاجەت. «دالالىق» قورىققا جەتىسپەيتىنى وسى», دەپ جازادى مارينا سەرياكوۆا.
رەسەي تابيعات قورعاۋشىلارى جانۋارلاردى قورعاۋشىلار ءۇشىن ەل اۋماعى عانا ەمەس, الەمدىك قاۋىمداستىقتاردان, جەكەلەگەن دەمەۋشىلەردەن قارجى جيناپ جاتىر.
مارينا سەرياكوۆانىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 40 جىل بۇرىن كاسپيدىڭ سولتۇستىك- باتىس جاعالاۋىندا جارتى ميلليوننان استام اقبوكەن بولعان. قازىر بەس مىڭعا دا جەتپەيدى. قىرىق جىلدا 100 ەسەگە ازايعان!
اسا سۇيكىمدى بوكەننىڭ قاس جاۋى براكونەرلەر. ولار بوكەندى اتالىعىنىڭ ءمۇيىزى ءۇشىن قىرىپ سالادى. ماسەلەن, قازىر قىتايدىڭ جانە وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ قارا بازارىندا بەس جۇپقا دەيىنگى كيىك اتالىعىنىڭ ءبىر كيلو ءمۇيىزى مىڭداعان دوللارعا ساتىلادى. سەبەبى ول شىعىس مەديتسيناسىندا دارىلىك شيكىزات رەتىندە پايدالانىلادى. اقبوكەن ەۋرازيا القابىنداعى باقىلاۋسىز كەڭ دالادا شەكسىز كولەمدە اۋلانادى. ەكولوگ عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىندە تابىنداعى اتالىق سانى شامامەن نورماعا سايكەس 18-20% بولۋى ءتيىس بولسا, قازىر 10 پايىزعا دا جەتپەيدى. مۇنداي جاعدايدا كيىك تابىندارى تۇقىمسىز قالادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ ىشىندەگى قوعامنىڭ جاۋى رەتىندە براكونەرلىككە ەرەكشە توقتالدى. «قازىرگى كەزدەگى اڭ اۋلاۋشىلار بارىنشا جابدىقتالعان, قارۋلى, وزدەرىنىڭ جازاسى بەرىلمەيتىندىگىنە سەنىمدى. براكونەرلەر ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بايلىعى – تابيعاتىمىزدى اياۋسىز قۇرتۋدا», دەي كەلىپ, وعان قارسى حالىقتىق كۇرەسكە شاقىردى.
كيىك – كيەلى جانۋارلاردىڭ ءبىرى. ونى ەل اراسىندا اقبوكەن دەپ تە اتايدى. كيىكتەر مامىر ايىندا تولدەي باستايدى. سول كەزدە اۋا رايى بۇزىلىپ, سۋىق جەل تۇرىپ, جاۋىن-شاشىن بولادى. مۇنى قازاقتار تابيعاتتىڭ بولمىسىنا ءسۇيسىنىپ «قۇرالايدىڭ سالقىنى» دەيدى.
كيىكتىڭ ادام ۇلگى الۋعا بولاتىن ەڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ولار ەشقاشان جەتىم لاعىن تاستامايدى. كەز كەلگەن كيىك ماڭىراپ شىققان جەتىم قۇرالايدى كەزدەستىرسە, قاسىنا بارىپ ەمىزىپ, وزىمەن ىلەستىرىپ الىپ كەتەدى. كيىكتىڭ جۇيرىكتىگى سونداي, تۋعانىنا ەكى كۇن بولعان قۇرالايدى ماشينامەن قۋىپ جەتۋ وڭايعا تۇسپەيدى.
قازاقستاندا كيىكتىڭ سانى كۇرت ازايىپ بارا جاتقاندىقتان 2006 جىلى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلدى. حح عاسىردىڭ 90-جىلدارى بەتپاقدالا, ءۇستىرت, ورال ايماقتارىن ءبىر ميلليوننان استام اقبوكەن مەكەن ەتكەن. 2003 جىلى 21 مىڭ باسقا دەيىن تومەندەپ, بۇل جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى.
كيىكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جانۋارلاردىڭ جۇقپالى اۋرۋلارعا سەزىمتالدىعى. 2010-2013 جىلدارى بقو, قوستاناي, اقمولا وبلىستارىندا پاستەرەللەزدەن بوكەندەر جاپپاي قىرىلىپ قالدى. 14 مىڭنان استام جانۋار قىرىلدى. ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, كيىكتەردىڭ دەرتى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە زەرتتەلمەگەن. سوندىقتان بۇل جاعداي ولاردىڭ كوبەيۋىنە قاتەر تۋدىرىپ وتىر. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2012 جىلدان باستاپ كيىكتەردىڭ ينفەكتسيالىق ىندەتتەرىن زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ينفەكتسيالىق دەرتتەردىڭ الدىن الۋعا نەگىزدەلگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا 2015 جىلى قازاقستانداعى كيىكتەردىڭ ۇشتەن ەكىگە جۋىعى قىرىلىپ قالدى. جىل باسىندا 275 مىڭعا جەتكەن كيىك سانى جىل اياعىندا 108 مىڭعا دەيىن كەمىپ كەتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جىلدا 10 ءساۋىر مەن 30 ءساۋىر ارالىعىندا كيىك ساناعىن جۇرگىزەدى. ونىڭ ناقتى سانى تولدەرى قاراقۇلاق بولعان سوڭ شىلدە ايىندا ناقتىلانادى.
2015 جىلى ورال, بەتپاقدالا, ءۇستىرت وڭىرىندە 150 مىڭعا جۋىق كيىك قىرىلعاندا رەسمي مالىمەت كيىك ولىمىنە پاستەرەللەز اۋرۋى سەبەپ ەكەنىن ايتقان. كەي عالىمدار كيىك قىرعىنىنا باسقا دا اۋرۋلاردىڭ قاتىسى بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. «شىندىق» ەكسپەديتسياسىن قۇرىپ, كيىك قىرىلعان اقمولا, قوستاناي, اقتوبە وبلىستارىن ارالاپ شىققان استانالىق بەلسەندىلەر قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردىڭ ولىمىنە رەسەيلىك «پروتون» زىمىراندارىنان بولىنگەن ۋلى گەپتيل وتىنىنىڭ اسەرى بار» دەگەن تۇجىرىم جاساعان.
ماماندار سوڭعى جىلدارى كيىك سانىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتادى. ءۇستىرتتىڭ ءوزىن ءۇش مىڭعا جۋىعى مەكەندەيدى. جانۋارلاردىڭ بەيقام جايىلىپ, ەركىن تولدەۋىنە جەزقازعان – بەينەۋ تەمىر جولىنىڭ سالىنۋى دا كەدەرگى كەلتىرەدى. سەبەبى, اقبوكەندەردىڭ جىلداعى تولدەۋ ورىندارى ارقاعا اسىپ تورعاي ويپاتىنا قورعالجىن قورىعىنا وتەتىن تەمىر جولدىڭ ارنايى وتكەلدەرى ورنالاسقان تۇستارى ءالى دە تالاپقا ساي ەمەس.
«كيىكتىڭ كيەلى جانۋار ەكەنىن كورسەتەتىن ءبىر جاعداي بار. مامىردىڭ 22-28 كۇندەرى ۇلى دالادان قازاقتار «تۇيەتابان» دەپ اتاپ كەتكەن وسىمدىكتى كورۋگە بولادى. كەرەمەتتىگى سوندا, ونىڭ اسا ۇلكەن جاسىلداۋ-قىزعىلت ءتۇستى جاپىراقتارى كيىكتىڭ جاڭا تۋعان قۇرالايىن جاسىرىپ تۇرادى. سولايشا قىراعى بۇركىتتىڭ ءوزى تابيعاتتىڭ ءوزى جاسىرعان قۇرالايدى بايقامايتىن كورىنەدى. ەڭ قىزىعى سول, قۇرالايلار اياعىنا مىنىسىمەن-اق الگى تۇيەتابان وسىمدىگى كەلەسى كوكتەمگە دەيىن جوعالىپ كەتەدى ەكەن.
رەسەي جەرىندەگى ساحارانىڭ بوتاكوزىن ساقتاپ قالۋعا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي جانۇشىرعان مارينا سەرياكوۆاعا نە جاۋاپ قايتارارىمدى بىلمەي تىعىرىققا تىرەلىپ وتىرمىن. وسى عاسىردا قازاققا ءتان بەيقامدىعىمىزبەن, دۇنيەگە قىزىققان اشكوزدىگىمىزبەن تالاي ءان مەن كۇيگە ارقاۋ بولعان, ەجەلگى زاماننان تۇياعى كەتىلمەي كەلە جاتقان تۇمسا تابيعاتتىڭ ءتولى قۇرالايىمىزدان كوز جازىپ قالماساق بولعانى.
ەسكەندىر ەرتاي
