قازىر قازاقستاندا ءتيىمدى قۇقىقتىق ورتانى قالىپتاستىرۋ پروتسەسى جالعاستىرىلىپ جاتىر, زاڭدار عانا ەمەس, ولاردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ راسىمدەرى دە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل پروتسەستە تۇرعىنداردىڭ زاڭ جوبالارىن قوعامدىق تالقىلاۋلارعا بەلسەنە قاتىسۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. مىسالى, ۇلىبريتانيا تاجىريبەسى بويىنشا زاڭ نورمالارىن شىعارۋ پروتسەسىنە «جاسىل» جانە «اق» كىتاپتاردىڭ جاڭا كەزەڭدەرىن ەنگىزۋ, زاڭ جوبالارى مەن قولدانىستاعى زاڭداردى باعالاۋ راسىمدەرىن جاقسارتۋ, زاڭ جوبالارىنا عىلىمي-قۇقىقتىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءتارتىبىن قايتا قاراۋ, ازاماتتار مەن بيزنەسكە قوسىمشا مىندەتتەمەلەر قوياتىن نورمالارعا قاتىستى زاڭنامالىق دەڭگەيدە «وتپەلى كەزەڭ» تاجىريبەسىن قولدانۋ جانە تاعى باسقالارى ۇسىنىلادى.
وسى ورايدا اتالعان باعىتتاردا بۇگىنگى كۇنى قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانى جونىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە زاڭ نورمالارىن شىعارۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا ساراپشى ەرلان بۇزىرباەۆ ايتىپ بەردى.
– قابىلدانىپ جاتقان زاڭداردىڭ ساپاسى ءاردايىم وزەكتى. زاڭ نورمالارىن شىعارۋ قىزمەتى جىلدان-جىلعا جەتىلدىرىلۋدە. زاڭداردى جەتىلدىرۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ۇكىمەت زاڭداردى جەتىلدىرۋ مەن ولاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىپ جاتىر. مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرگە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان سوت تورەلىگى سەكتورىن ينستيتۋتسيونالدىق نىعايتۋ باعدارلاماسى بويىنشا تارتىلعان ساراپشىمىن. بۇل رەفورمانىڭ ماقساتى – نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىن ازىرلەۋ كەزىندە زاڭ نورمالارىن شىعارۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, الەمدىك وزىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ بويىنشا ازاماتتاردىڭ كوپ بولىگىن ۇكىمەتپەن ديالوگ پروتسەسىنە تارتۋ. وسى ماقساتتاردا بەلگىلى ءبىر ساراپتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, الەمدىك تاجىريبە زەرتتەلدى.
توعىزعا جۋىق دامىعان ەلدىڭ زاڭ شىعارۋ تاجىريبەسىنىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى تالداۋ جۇرگىزىلدى. قازاقستانمەن سالىستىرىلدى, بىزدە مۇنداي تاسىلدەردىڭ قانشالىقتى ىسكە اسىرىلىپ جاتقانى زەردەلەندى. تالداۋ كورسەتكەندەي, نەگىزىندە ەلىمىزدە حالىقارالىق تاجىريبە جەتكىلىكتى كولەمدە قولدانىلادى, ەنگىزىلىپ جاتقان رەتتەۋدى بولجاۋ ادىستەرى دە پايدالانىلادى, ءتۇرلى نىسانالى توپتارمەن كونسۋلتاتسيا تەتىكتەرى مەن راسىمدەرى بار. بىزدە كوبىنە-كوپ قازىر نىسانالى توپ رەتىندە وسىنداي كونسۋلتاتسيالار ءۇشىن بيزنەس-قاۋىمداستىقتار, «اتامەكەن» ۇكپ ۇسىنىلعان. بىزدە ازاماتتارمەن تالقىلاۋ ءۇشىن «اشىق نقا» ينتەرنەت-پورتالى فورماتىنداعى ديالوگ الاڭدارى دا بار.
وكىنىشكە قاراي, زاڭناما ساپاسى جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ءالى دە بولسا زاڭنامانىڭ ءجيى وزگەرەتىنىن كورىپ وتىرمىز, كوبىنە سول ءبىر عانا نورمالارعا ءبىر جىل ىشىندە بىرنەشە رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى, بۇل ءتۇپتىڭ-تۇبىندە رەتتەلەتىن سۋبەكتىلەرگە اسەرىن تيگىزەدى. مۇنداي سيپاتتاعى وزگەرىستەردى زاڭنامالىق رەتتەۋدىڭ تۇراقسىزدىعى رەتىندە ساناۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى قازىر جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورما زاڭنامالىق راسىمدەۋدىڭ عانا ەمەس, جالپى ۇيىمداستىرۋشىلىق سيپاتتاعى تۇتاس شارالار كەشەنىن قاراستىرادى.
– ايتىلىپ وتىرعان جاعداياتتارعا بايلانىستى بۇگىنگى كۇنى ناقتى نە ىستەلۋى ءتيىس؟
– بىرىنشىدەن, كوپشىلىكپەن تالقىلاۋدىڭ كەڭىرەك تاجىريبەسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ياعني, ناقتى رەتتەۋ قولدانىلاتىن ازاماتتار جانە نىسانالى توپتار تارتىلاتىن بولادى. وسى رەتتەۋدى تالقىلاۋ كەزىندە, ياعني زاڭنامالىق اكت جوباسى جاسالعان كەزدە ەمەس, زاڭنامالىق اكت ەندى ويلاستىرىلىپ جاتقاندا پروبلەمالار ازاماتتارمەن بىرگە تالقىلانۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ۇلىبريتانيا تاجىريبەسى بويىنشا «جاسىل كىتاپتاردى» ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. وندا ءدال, ساپالى رەتتەۋ ءۇشىن جۇرتشىلىقپەن جاريا تالقىلاۋ ماقساتى قاراستىرىلادى. «جاسىل كىتاپ» قۇرالى بۇقارالىق ءىس-شارالاردىڭ تۇتاس كەشەنىن قامتيدى. ولار – دەباتتار, جاريا تىڭداۋلار, جازباشا تۇردە كەرى بايلانىس ورناتۋ. ياعني, بۇل – بەلگىلى ءبىر قۇجاتتا راسىمدەلگەن, كوپشىلىككە قولجەتىمدى جاريالانعان, تارتىلعان نىسانالى توپتارمەن تالقىلاناتىن قۇقىقتىق رەتتەۋ پروبلەماسى. وسى رەتتەۋ تارالۋى ءتيىس سۋبەكتىلەرگە تىكەلەي قاتىستى بولادى.
تاعى ءبىر تۇسى جاريا تالقىلاۋدىڭ راسىمدەرى مەن تەتىكتەرى ءوزىنىڭ قايتا قارالۋىمەن بايلانىستى, ياعني راسىمدەر جەڭىلدەتىلەدى, ازاماتتاردىڭ قولجەتىمدىلىگى جاقسارادى, ديالوگ الاڭدارى بىرىڭعاي رەت بويىنشا قۇرىلادى, اتاپ ايتقاندا, نىسانالى توپتاردى الداعى تالقىلاۋلار تۋرالى حابارلاندىرۋ تاسىلدەرىن رەگلامەنتتەۋ قاراستىرىلادى. فورماسىنىڭ ءوزىن زاڭدىق ماتىندەردى تالقىلاۋدان باياندالعان پروبلەمانى ۇعىنىقتى تىلمەن تالقىلاۋعا وزگەرتۋ قارالادى. باق-تىڭ قاتىسۋىمەن جاريا اشىق تالقىلاۋ تاسىلدەرىن ەنگىزۋ جانە رەتتەۋ دە كوزدەلگەن.
بۇدان وزگە, زاڭ شىعارۋ نورمالارى پروتسەسىن اۆتوماتتاندىرۋ, كەرى بايلانىس الۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, ىزدەۋدى اۆتوماتتاندىرۋ, قۇقىقتىق رەتتەۋ پروبلەماسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداۋ كوزدەلگەن. ياعني, ادىلەت مينيسترلىگى قازىر وسى فۋنكتسيانى قاراستىراتىن ە-زاڭناما اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەپ جاتىر. 2019 جىلعى 17 قازانداعى جاعداي بويىنشا اقپاراتتىق جۇيە ازىرلەنگەن. قازىرگى تاڭدا اتالعان جوبانى پيلوتتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, ياعني مەملەكەتتىك ورگاندار ونىمەن جۇمىس ىستەۋدى باستاپ جاتىر.
– جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سىبايلاس جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن العاشقى جول نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دەۋگە بولادى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى سىبايلاس جەمقورلىق ماقساتتارىنا پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلدانۋدا؟
– شىنىندا دا, زاڭنامانىڭ تۇجىرىمداماسى تۇسىنىكسىز بولعان كەزدە جانە ونى تۇسىندىرۋدە تۇسىنىكسىزدىك تۋىنداعان كەزدە, بۇل دا سىبايلاس جەمقورلىققا سەبەپ بولادى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, بۇعان دەيىن قازاقستاندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتاما دەپ اتالاتىن ينستيتۋت بولعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل ينستيتۋت بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەدەلىن ءتۇسىرىپ الدى. اتاپ ايتقاندا, ساراپتامانىڭ فورماليزمىنە باسا نازار اۋدارىلدى. شىن مانىندە سىبايلاس جەمقورلىق قاۋىپتەرىن باعالاۋ مۇلدە جۇرگىزىلگەن جوق, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە ديسكرەتسيالىق وكىلەتتىكتەر تابىلمادى. مۇنىڭ سالدارى رەتىندە اتالعان ساراپتاما كۇتكەن ناتيجەسىن بەرمەدى جانە تاراتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل سۇراق قايتا قاراستىرىلۋدا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساراپتامانى قايتارۋ ۇسىنىلادى, بىراق ونىمەن ادىلەت مينيسترلىگى ەمەس, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اينالىسۋى ءتيىس.
ءبىز وسى ساراپتامانى وتكىزۋ راسىمدەرى قايتا قارالىپ, ونىڭ تيىمدىلىگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن ناقتى باعالاۋعا دەيىن ارتادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. نەگىزىندە مۇنى جاساۋعا بولادى. ەگەر دامىعان ەلدەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, ولاردا «اقىلدى» رەتتەۋ قاعيداتتارى ارەكەت ەتەدى, ولار «اقىلدى» رەتتەۋ پرينتسيپتەرىن قولدانادى. ءبىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل تاسىلدەردى ءىشىنارا قازاقستاندا قولدانۋعا بولادى. سوندىقتان جاڭادان قۇرىلعان اگەنتتىك فورماليزمنەن ساپالى ساراپتاماعا اۋىسىپ, بۇل جۇمىستى جاقسى ۇيىمداستىرا الادى دەپ ويلايمىن.
– ادىلەت مينيسترلىگى زاڭنامالىق جۇمىستاردى جاقسارتۋ ءۇشىن تاعى قانداي شارالاردى قاراستىرىپ جاتىر؟
– ءبىز ينستيتۋتسيونالدى ورتانى قۇرىپ جاتىرمىز, بارلىق نورما قۇرۋ راسىمدەرىن بىرىڭعاي, لوگيكالىق بايلانىسقان دايەكتى پروتسەستەرگە بىرىكتىرەمىز. بۇگىنگى تاڭدا بۇل پروتسەستەردىڭ شاشىراڭقى بولۋ بەلگىلەرى بار. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جوبالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ۆەدومستۆولىق باسەكەلەستىگى بار. ءبىز بۇل ماسەلەلەردى بىرىڭعاي لوگيكاعا سايكەس ءبىرتۇتاس پروتسەسكە بىرىكتىرۋ ارقىلى رەتتەۋگە تىرىستىق. مەملەكەتتىك ورگاندار, كەز كەلگەن قىزىعۋشىلىق تانىتقان سۋبەكت اتالعان راسىممەن كەز كەلگەن ساتىدا تانىسا الاتىن جانە ونىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن تۇسىنە الاتىن, بارلىق ءراسىمدى رەتتەيتىن بىرىڭعاي قۇقىقتىق اكت ازىرلەندى. بۇل اقپاراتتى ءارتۇرلى زاڭنامالار مەن زاڭعا قوسىمشا دەڭگەيدەگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەن ىزدەۋ قاجەت ەمەس.
ۇكىمەت جانىنداعى زاڭ جوباسى قىزمەتى ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ ءرولى دە كۇشەيتىلۋدە, ونىڭ جۇمىس ورگانى – ادىلەت مينيسترلىگى. زاڭ نورمالارىن شىعارۋ راسىمدەرىن, زاڭ شىعارۋ جۇمىسىن جوسپارلاۋ ساتىسىنان باستاپ, زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن تيىمدىلىگىن باعالاۋ كەزەڭىن قوسا العاندا, ونىڭ بارلىق ساتىلارىن اۆتوماتتاندىرۋ ماسەلەلەرى پىسىقتالىپ جاتىر. زاڭنامالىق رەتتەۋدىڭ بارلىق تسيكلىن ءبىز رەفورمالارمەن قامتۋعا تىرىستىق.
كورسەتىلگەننەن وزگە, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە جوسپارلاۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزىلەتىن رەتتەۋ سالدارىن ساپالىراق بولجاۋ ەنگىزىلەدى.
ءبىز مۇنداي ءتاسىل زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋدىڭ ساراپتامالىق قۇراۋىشىنىڭ ساپاسىن جاقسارتادى دەپ شامالايمىز, بۇل كەلەشەكتە زاڭنامالىق رەتتەۋ ساپاسىنا اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشى جاعىنان, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى ارتادى, نىسانالى توپتاردىڭ كەڭ سپەكترىنە قولجەتىمدىلىك قامتاماسىز ەتىلەدى, وسى قولجەتىمدىلىك راسىمدەرى جەڭىلدەتىلەدى, بۇل ساپالى كەرى بايلانىستى العان سوڭ مەملەكەتتىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە ساپالىراق رەتتەۋدى قابىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«Egemen Qazaqstan»
